2500 jyldan astam tarıhy bar latyn álipbıiniń qazaq tarıhyndaǵy qoldanysy

Buǵan da negiz joq emes. Dat ǵaly­my V.L.Tomsen (1842-1927) Danııa ko­roldik Ǵylym akademııasynyń má­ji­­lisinde álemdi dúr silkindirip, barsha jurtty tańǵaldyrǵan málimdeme ja­sa­ǵan-dy (1893 jyl, 25 qarasha). Ná­tı­jesinde, belgili ǵalym Orhon men Enıseı ózenderi boıynan ta­byl­ǵan eskertkishterdegi qupııa jazýdy oqýdyń kiltin tapty. Ári atalǵan esker­tkishter túrki halyqtarynyń ti­lin­de ja­zylǵanyn, «Táńir», «Túrk» de­gen sóz­derdiń bolǵanyn dáleldi dál­dik­ter­men tııanaqtap, ǵylymı turǵydan baıandaǵany barshamyzdy madaq sezimge bóleıdi.

Asyly, qazaq jazýy tarıhyna nazar aýdar­ǵan tusta, sóz joq, «Qazaq bilim­paz­darynyń tuńǵysh sezi» (Oryn­bor, 1924, 12-18 maýsym) jáne I-shi Dúnıejúzilik túrkologııa quryl­taıy­nyń mańyzy zor boldy (Baký, 1926, 26 aqpan – 6 naýryz). О́ıtkeni bul ýaqyttarda eldik múdde alǵa shyǵyp, tarıh mańyzy artyp, qun­dy­lyqtar qaınarynyń quramdas bóligi – til muraty, tabıǵaty men taǵ­dyry qa­lyń kóptiń jan-júregin qozǵap, kóńil tó­rine erkin enip, basty nazarynda tur­ǵan-dy. Álipbı máselesi, jazý júıesi men zańdylyǵy, oǵan qoıylar talap pen talǵam, tańdaý negizi men quqyǵy – qo­ǵamnyń kúretamyryna aınalǵan-dy. «Bir árip – bir dybys» júıesi, tabıǵaty men taǵylymy, oqyp-úırený Hám úıretý isi kún tártibine ótkir qoıyldy.

Qazaq bilimpazdarynyń sezi materıaldaryna nazar aýdarar bolsaq, qoǵamdyq ortada, mádenı-rýhanı ómirde aıryqsha mańyzdy qubylys bolǵanyn ańǵarar edik. Álipbı máselesi, jazý muraty men erejesi keń túrde sóz etildi.

1925 jyly jeke kitap bolyp basylǵan sezd materıaldaryn baspaǵa daıyndap, qalyń kópshilikke qaıta usynǵan f.ǵ.d, professor Sh.Qurmanbaıuly bylaı dep jazady: «... Sezde jazý ere­je­le­ri, álipbı men qazaqsha pán sózder má­se­le­si, aýyz ádebıetin jııý sharala­ry, ǵy­lymı jáne oqytýǵa arnalǵan kitap­tar­­­dy shyǵarý, bastaýysh mekteptiń baǵ­­dar­lamalaryn daıyndaý máseleleri qa­ral­dy...

Bul sezde, ásirese til máselesine aıryq­sha kóńil bólingen. Sezdiń kún tár­­tibindegi negizgi alty máseleniń úsheý­in, ıaǵnı teń jartysyn tikeleı til máse­le­leri quraıdy...

Sondaı-aq kitaptyń qalǵan bóliginde de tildi oqytý, saýatty jazý sııaqty til­ge qatysty oılar men tujyrymdar az kez­despeıdi». 

«Qazaq bilimpazdarynyń» quryl­taıyn­da jazý erejeleri, pán sózderi boı­ynsha E.Omarov, álipbı taqyryby týraly A.Baıtursynov, aýyz ádebıetin jınaý jóninde H.Dosmaǵambetuly, al qosymsha baıandamany N.Tórequlov ja­saı­­dy. Oqytý, bilim mektepterin kób­eı­­tý taqyrybynda- M.Myrzauly arna­ıy baıandama jasady. Atalǵan másele, ta­qy­ryptar tóńireginde pikirtalas, usy­nystar aıtylyp, arnaıy sheshim qa­byldanady.

Sondaı-aq álipbı taqyryby, A.Baı­tursynov jobasy, N.Tórequlov usy­nysy, latyn jazýy haqynda keń kólemde pikirtalas bolady. Túrki tildes halyqtar arasyndaǵy álipbı máselesi, artyq-kem tustary, ereje men emle, dybys júıe­sine, úırený men úıretýge qatysty jaǵ­daıat­tar da qozǵalady.

Eske túsirsek, A.Baıtursynov álipbı tú­zý degen túrik jurtynda kópten kele jat­qan másele ekenin ár qyrynan ashyp, ke­ńinen sóz etedi. Taldaý men salystyrý­lar jasalyp, ózindik ózgeshelikterine toqtalady. Kezekti tusta, jaqsy álipbıge tán belgi-erekshelikterdi, qasıetterdi tómendegishe ataıdy: «...Jaqsy álipbı tilge shaq bolý kerek. О́lshenbeı tigilgen o jer, bu jer boıǵa jýyspaı, qolbyrap, sol­byrap turǵan keń kıim sııaqty, ar­tyq áripteri kóp álipbı de qolaısyz; Boıyń­dy qysyp, tánińdi qurystyryp-tyrys­ty­ryp turǵan tar kıim sııaqty árpi kem álipbı de qolaısyz bolady.

Jaqsy álipbı jazýǵa jeńil bolýǵa tıis. Álipbıdiń árip súgiretteri qıyn bol­sa, músheleri kóp bolsa, jazýdy uzaq­ta­t­yp, ýaqytty kóp alady.

Álipbıdiń jaqsysy baspa isine qo­laıly bolýy tıis, árpi tizgende ońaı tizi­letin, basqanda oryndy az alatyn álipbı baspa sózdi arzandatady.

Jaqsy álipbı úıretýge de qolaıly bolýy tıis. Árpi sara jazýǵa ońaı, baspasy men jazbasynyń sýreti jaqyn álipbı úıretýge jeńil bolady». 

Arab jazýy – 1924 jylǵa deıin qol­da­nyldy. Al 1924-1929 jyldar ara­ly­ǵynda A.Baıtursynuly 24 áripten tura­tyn – «jádıd», ıaǵnı jańa álipbı túzdi. Qol­danysqa endi. Áli de oqyp-jazyp, paı­dalanatyndar bar. Muraǵat, murajaı qor­larynda kóptep kezdesedi.

N.Tórequlov kózqarasy boıynsha, latyn árpi túrikshege qaraǵanda artyq­shy­lyǵy, jeńildiligi bary atalady. Budan bas­qa, oqyp-úırenýge, jazýǵa jeńil, ári baspa júzinde de arzanǵa túsetini atap kór­setiledi. Ásirese atap óterligi: «...La­tyn árpi jazýǵa da túriksheden je­ńi­­lirek...Latyn árpiniń taǵy bir qolaı­ly jaǵy – onyń jazý mashınasyna kerektigi...bárin salystyrǵanda latyn árpin alsaq, ári oqýǵa, jazýǵa jeńildigi, ári jumysynyń ońaılyǵy kórinip tur...La­tyn árpin alý kerek...latyn jazýyn qa­byldaý kerek...Latyn jazýy bizge ári jeńil, ári arzanǵa túsedi» dep, jazý ta­bıǵatyn, qoldanys aıasyn, qundylyq qyr­laryn kórsetedi. Oqyp-jazýǵa qo­laı­lylyǵyn, basym baǵyttaryn, ma­ńyzyn keń ashady.

О́z kezeginde M.Dýlatov latyn árpi men túrik qarpiniń aıyrmasy baryna na­zar aýdarady. Túrik álipbıinde bas árip­ter joq bolsa, latynshada bary atap kór­setiledi. Túıindi tusta: «...Latyn máse­lesin kóterý bizge áli erte. Onan da kúshimizge tımeıtin, qolymyzdan ke­le­tin túrik áripterin jeńildetip qol­dana be­rýi­miz kerek» degenge den qoıa­dy. Son­daı-aq «Jazý tártibi» degen ma­qa­la­synda: «...Jazýdy tártipke salý degen ońaı emes...Jazýdy tártibine salý degen árbir dybystyń ózine arnaǵan árip bar. Ol áriptermenen ne aıtylsa, sony ja­zýǵa, ne jazylsa, sony oqýǵa bolady. Bir túrli jazylǵan sózdi burynǵydaı ne­she túrli qylyp oqýǵa bolmaıdy». Toq­eterinde A.Baıtursynovtyń jazý tár­tibin unatatynyn ashyq jetkizedi.

 Sondaı-aq Alash ardaqtylarynyń biri – J.Aımaýytuly «Emleni ózgertýge joba», «Jazý tańbalarymyzdy azaıtý týraly joba», «Jazý máselesi týraly sońǵy sóz», «Ana tilin qalaı oqytý kerek?», «Pán sózderi qalaı tabylady?», «Hat tanytý ádisteri», «Qazaq tilin iske asyrý qamy», degen maqalalarynda ult­tyq jazý, til muraty, sonymen bir­ge árip, emle, dybys tóńiregindegi ózek­ti máselelerdi keńinen qozǵaıdy. Bul baǵyttaǵy keıbir oılary men tol­ǵa­nys­tary tómendegishe beriledi: «... Ne­ǵur­lym jazý ońaılasa, soǵurlym halyq má­denıetke tez jýyqtaıdy; bul kúngi ǵy­lymnyń baǵyty bilim berý jolyn múm­kin bolǵansha qysqartý; az ýaqytta kóp maǵlumat úıretý; oqýshynyń kú­shi­ne tı­gizbeı, óte zerektigin tilemeı, ju­mys­yn ónimdi etý» (« Emle ózgertýge joba»).

«Hat tanytýdyń bir qıyndyǵy jazý tańbalarymyzdyń kóptiginen. Qazaqtyń ana tilinde dybys az (24) bolsa da, jazý­ǵa kelgende kóbeıip ketedi. Hat taný qa­shan ońaılanbaq? Árıne, dybys basyna bir-aq tańba bolǵanda. Bizdiń túpki maq­sa­tymyz – dybys basyna bir tańba berý. Soǵan jetýge talpyný kerek» ( «Jazý tańbalarymyzdy azaıtý týraly joba»).

Budan basqa, «Eńbekshi qazaq» gazeti betterinde S.Muqanov, Q.Jubanov, E.Omarov, T.Shonanov, S.Amanjolov, Á.Marǵulan, A.Aqdáýletov, I.Qaımenov, t.b. qazaq álipbıi men orfografııasy, ádis­temelik máni, til mártebesi týraly ma­qa­lalary men talqylaý, pikirtalastar oryn aldy.

1923-1927 jyldary jańa álipbı tóńi­reginde jan-jaqty talqylaý, qyzý pikirtalastar keń óris aldy. Osy kezeńde bas­tamashyl, yntaly top – «Jańa álipbı úıir­mesi», «Latyn tili úıirmesi» degen kýrstar ashyp, ortalyqtar uıym­dastyryp, jazýdyń mán-mańyzyna, tabıǵaty men taǵylymyna myqtap nazar aýdardy. Oqý-bilimge, oqyp-úıretý men saýattylyq isine, ony júzege asyrý ba­ǵyttaryna batyl bet burdy.

Osy tusta, atap aıtqanda, N.Tóre­qu­lov­tyń «Jańa álipbı týraly» kitapshasy qalyń kóptiń qolyna tıdi (1925).

Sondaı-aq Soltústik Kavkazda, Iаkýtııa­da latyn qarpine kóshý naýqany keń etek aldy. Til muraty, baǵyt-baǵ­da­ry, mártebesi keńnen qozǵaldy. 

Túrkitildester Ortalyq Azııada, onyń ishinde Samarqan qalasynda jı­nal­dy. Uıymdastyrýshy – О́zbekstan úki­­meti boldy. Onyń jumysyna Qazaq­stan, Qyrǵyzstan, О́zbekstan ókilderi qatysty. Jınalysta jańa álipbı, oqyp-úırený, emle, ereje boıynsha birqatar sheshim qabyldandy:

• Latyn grafıkasy negizinde jańa álipbı qabyldaý;

• Jańa álipbı sıngarmonızm zańyna negizdelý qajettiligin eskerý;

• Jańa álipbıde bir dybys pen bir tańba prınsıpiniń sáıkestigin kózdeý;

• Túrkitildes halyqtarda tańba bir­kel­ki bolǵanyn nazarǵa alý;

Bas áriptermen jazý shart emes...

Qysqasy, «Qazaq bilimpazdarynyń tuń­ǵysh sezi» (Orynbor, 1924) materıaldaryna, ult zııalylarynyń álipbı máselesi, jazý erejeleri týraly oılary men tolǵanystaryna, jazý mánine den qoıǵan artyq emes.

Osy tusta qysqa sheginis jasasaq, I – Dúnıejúzilik túrkologııa quryltaıynyń mańyzy zor boldy (Baký, 1926, 26 aqpan – 6 naýryz). 

Túrkologııa quryltaıyna túrki ha­lyq­tarynyń 600-den astam zııaly top ókilderi qatysty. Atap aıtqanda, Re­seı­den – K.K.Iýdahın, N.F.Iаkovlev, A.N.Samoılovıch, V.V.Bartold, N.I.Ash­ma­rın, L.V.Sherba, t.b. boldy. Al Qazaqstannan quryltaı delegat­ta­ry qatarynda – A.Baıtursynov, E.Oma­rov, B.Súleıuly, N.Tórequlov já­ne oqý-aǵartý qyzmetkerleri, zııaly top ókilderi qatysyp, álipbı mánin, tabı­ǵaty men taǵylymyn keń túrde sóz etti. 

Daýys berý nátıjesi boıynsha 101 daýys – latyn álipbıin qoldady, 7 daýys – arab grafıkasyna, 9 daýys – qalys qaldy. Qorytyndysy boıynsha latyn álipbıi qabyldandy. 

Budan keıingi kezeńderde qazaq j­a­zýynyń reformasy jóninde kóptegen ma­­qalalar jazylyp, pikirtalastar óte­di. Bul rette «Eńbekshi qazaq» gazeti bet­te­rinde álipbı tóńireginde júıeli túr­­de ár alýan maqala, pikirtalastar be­ri­lip turdy (S.Muqanov, M.Dýlatov, J.Aımaý­yt­uly, Á.Marǵulan, S.Amanjolov, E.Omarov, T.Shonanov, t.b). 

Budan keıingi tustarda, atap aıtqan­da: 

• 1927 jyly – Qazaqstanda «Jańa alfavıt qoǵamy» qurylady. Onyń tór­aǵa­sy, qoǵam qaıratkeri N.Nurmaqov, qu­ramynda – O.Jandosov, Ǵ.Toǵjanov, T.Shonanov bolady. 

• 1928 jylǵy 9-12 jeltoqsanda Qyzylordada alǵashqy ólkelik konferensııa ótedi. Qatysqandar: N.Nurmaqov, S.Baıtoǵaev, O.Jandosov, A.Baıdildın, B.Maldybaev, A.Ermekov, Sh.Sarybaev, S.Saparbekov, A.Rozybakıev, t.b).

• 1928 jylǵy 18-23 jeltoqsanda – Qazanda OK-tiń III-Plenýmy bolady. Onyń jumysyna Ázerbaıjan, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Tatarstan, Túrikmenstan, t.t.túrki tildes memleket ókilderi qatysady.

Ár alýan talqylaý, pikirtalastardan soń KSRO OAK men KSRO Halyq Ko­mıs­­sarlary Keńesiniń Prezıdıýmy , ıaǵ­n­ı «Birtutas túrki alfavıtin» engizý tý­­ra­ly qaýly qabyldaıdy ( 1929 jyl, 7 tamyz).

Jańa álipbı nusqasy – «Eńbekshi qa­zaq», «Sovetskaıa step» gazetterinde ba­­sy­­­lady. Ártúrli baǵyt, kózqaras, pi­kir­ta­las­tar oryn alady.

Halyq aǵartý komıteti (Narkompros) men Ortalyq Komıtettiń Jańa álipbı jónindegi ǵylymı-ádistemelik Keńesinde ǵylymı-orfografııalyq baǵytta konferensııa uıymdastyrylady (1929 jyl, 2-4 maýsym).

1928 jyldan orta jáne joǵary mektep júıesi Jańa álipbıge aýysty. Osy jyldan bastap «Jańa mektep», «Jar­shy» jýrnaly, «Qyzyl ásker» gaze­ti ekspe­rıment túrinde jańa álipbı úl­gisine kóship, kópshilikke jetti.

1930 jyldyń aqpan aıynan bastap «Áıel teńdigi», «Qyzyl Qazaqstan», «Ja­ńa ádebıet» jýrnaldary jańa álip­bıge kóshti.

Negizinen, latyn álipbıindegi jazý úlgisi – 1929-1940 jyldar arasynda qoldanyldy. Qazirgi kezeńde elimiz osy baǵyt, júıege qaıta oraldy. 

1940 jyly 10 qarashada «Qazaq jazýyn latyndandyrylǵan álipbıden orys grafıkasy negizinde jańa álipbıge kóshirý týraly» qaýly qabyldanady. Bul kezeń de edáýir ýaqytqa sozyldy...

Asyly, álipbı aýystyrý, tańdaý men ony júzege asyrýdyń mańyzy zor. Onyń, sóz joq, áleýmettik máni, saıası sebepteri men qoǵamdyq máni aıryqsha bolyp tabylady. Osy retten kelgende, Elbasy Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HII sessııasynda (2006), «Qazaqstan-2050» Damý Strategııasynda latyn qarpine kóshýdiń qajettiligin, álemdik úderistegi oryn-úlesin, bastysy Túrki álemi úshin mańyzdy qadam ekenin keń túrde qozǵady. Budan basqa, «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda qazaq tiliniń álip­bıin ózgertý men onyń arǵy-bergi ta­rı­hyna, qoǵamdyq máni men saıası sebepterine, aqparattyq-álemdik báse­ke­lestik keńistigine keńinen toqtal­dy. Ja­zý reformasy – ult aınasy, rýhanı jań­ǵyrýdyń jarqyn kórinisi ekenin keń kólemde sóz etti.

Bastapqy tusta, qazaq tiline negiz­del­gen latyn grafıkasy haqynda Par­lamenttiń tómengi palatasynda tyńdaý ótti (11. 9. 2017). Bul kezeńde halyqtyq talqylaý, pikirtalas, suhbattar da keń óris aldy. Negizinen, qoǵam qoldady. Osy­nyń nátıjesinde, Elbasy «Qazaq ti­li álipbıin latyn grafıkasyna kóshirý tý­raly» Jarlyq shyǵardy (26. 10. 2017).

Qoǵamda qoldaýmen qatar qyzý tal­qy­laý, árqıly kózqaras, alýan pikir­ta­la­star keń oryn aldy. Jumys toby, mamandar ár qyrynan qarap, baqylaý-pysyqtaý, taldaý men talqy­laý­lar jasady. Kemshilikter de baı­qal­dy. Negizsiz árip, kirme dybys-

tar men noqattar kóbeıip ketti. Artyq tań­ba, apostrof, dıgraf tóńireginde de pikirtalastar óris aldy. Oqyp-jazý, úı­re­ný men úıretý, tanyp-túsiný qıyn­dyq týǵyzdy. Osynyń negizinde ju­mys toby, bilim, ǵylym sala ókil­deri, IT-mamandary men sarapshylar jumyla eńbek etti.

Alaıda Álipbı máselesi, «bir tańba – bir dybys» júıesi op-ońaı júzege asa salmaıdy. Jazý-syzýǵa, oqyp-úı­rený men úıretý isine kedergi keltirip, qıyndyq týǵyzatyn tustar – sońǵy nusqaǵa qatysty Jarlyq pen ózgeristen de kórinis berdi (19. 2. 2018). Álemdik táji­rıbe men til zańdylyǵyn eskerý qajettiligi aıqyn ańǵaryldy. Til – kom­pıýterge emes, kompıýter – tilge beıim­delgeni durys degen ustanymda da qısyn bar. «Álipbı ýaqytpen birge je­tiledi», degenge de úlken úmit artyp, senimmen qaraýǵa ábden bolady.

Jınaqtap aıtqanda, qazaq tili – mem­le­kettik til retinde Ata Zańda (1995) aı­qyn­dalǵany anyq. Al qazaq tili álipbıin latyn grafıkasyna kóshirý isinde Túrkııa, Ázerbaıjan, jáne О́zbek­stan tájirıbesi keń túrde salystyrylyp, jan-jaqty qarastyryldy. Artyq-kem tustaryna mán berilip, nazar aýdaryldy. 

Latyn álipbıiniń 2500 jyldan astam tarıhy bolsa, 100-den astam memleketter, álemniń 4 mlrd halqy qoldansa, munyń máni men mańyzy, qajettiligi men qundylyǵy, qoldanys aıasy keń ekeni kórinedi. Budan basqa, tipti: «...álemniń 112 memleketi latyn álipbıin, 48 memleket arab álipbıin paıdalanady degen derek bar. Álemdik bank júıesi boıynsha ekonomıkasy ozyq, jetilgen 30 eldiń 22-si , al ekonomıkasy damýshy irgeli 10 eldiń 7-eýi latyn álipbıin paıdalanady eken» (Ý.Qalıjanov  Ult álipbıi. – «Egemen Qazaqstan», 2017 20 qazan). Demek, qazaq tili álipbıin kırıllısadan latyn grafıkasyna aýystyrý – jazý reformasy, ulttyq kodtyń basty belgisi, rýhanı jańǵyrýdyń jarqyn da kemel kórinisi. Qoǵamdyq sanada serpin men serpilis oryn alyp, kóńil tolqyndarynda qýanysh uıalaǵany anyq. Bastysy, jazýshy Á.Tarazı aıtqandaı: «...Latyn álipbıi – qazaqqa tańsyq dúnıe emes, bizdiń tarıhı jadymyzda bar. О́tkenge kóz júgirtsek, Alash qaıratkerleri bul álipbıdi jazý-syzýda qoldandy... О́rkenıetke umtylǵan, álemniń damyǵan 30 eliniń qataryna qosylýdy murat etken Qazaq eliniń tarıhı jadyn jańǵyrtyp, latyn qarpin qaıta qolǵa alýy, qoǵamnan qoldaý tapqany qýantady». 

Endeshe, halyq danalyǵynda aıtyl­ǵa­nyn­daı: «Jumyla kótergen júk jeńil», «Kóz qorqaq, qol batyr». «Jeti ólshep, bir kesetin» kezeń keldi. Júzege asyratyn múm­kindik týdy. Jańa jol, keń órister ashyl­dy. Ulttyq tildiń qoldanys aıasyna barynsha basymdyq berip, qoǵam men ómir­de, turmys-tirshiligimizde, qarym-qa­tynasymyzda keńinen paıdalansaq, budan memleketimizdiń dańqy artady. 

Búgin men bolashaqtyń altyn kópiri, asyl ózegi – ulttyq til!

Tilge qyzmet  –  ultqa etken eren eńbektiń bastysy bolyp tabylady.

Teginde, qazaq jazýy, onyń tarıhy men taǵylymy – ult shejiresiniń kórkem kórinisi, eldik murat-múddeniń aıbyny, bilim-ǵylymnyń aıdyny, aqyl-parasattyń syrly álemi, tálim-tárbıeniń kúretamyry ekeni aıdan anyq.

Aqıqatynda, qazaq jazýy, onyń arǵy-bergi tarıhy – eldik múddeni, damý jolymyzdy, tálimdi tájirıbemizdi aıqyn ańǵartady. Endeshe, arǵy arnalardan bastaý alǵan, ata-babalarymyz júrip ótken jolǵa, talaıly tarıhqa taǵzym etip, eldik tuǵyrymyzdyń aıbyny, erlik shejiremizdiń shynaıy kórinisi – ulttyq jazýǵa mán berip, mereı-mártebesin asqaqtatý adamdyq murat pen basty boryshtarymyzdyń qataryna jatady.

Raqymjan TURYSBEK, 

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor