«Aıtpasa, sózdiń atasy óledi», jańartylǵan oqý baǵdarlamasy boıynsha qazaq mektepterindegi «Qazaq tili» páni shynynda da tildiń zatyn almaı, atyn ǵana alyp, qur sóz túrinde oqyta bastady. О́ıtkeni bul baǵdarlamada ana tilin oqytýdyń álemdik tájirıbede qalyptasqan dástúri nazarǵa alynbaǵan.
Birinshiden, «Oqý baǵdarlamasy» degen atpen usynylyp otyrǵan qujattyń tuǵyrnamalyq negizi joq. Pándi oqytýdyń konseptýaldyq baǵyttaryn aıqyndaıtyn tujyrymdamasy, jalpyǵa mindetti bilim standarty jasalmaǵan.
Aıta keteıik, kóp jyldar ústemdik qurǵan keńestik saıasat zamanynda da qazaq tili sabaqtarynda jalań grammatıkany oqytýǵa basymdylyq berilip keldi. Al elimiz táýelsizdik alǵannan keıingi jyldarda «Qazaq tili» pánin oqytýdyń tujyrymdamasy (1995 jyly), jalpyǵa mindetti bilim standarty (1998 jyly), oqý baǵdarlamalary túzildi. Bilim mazmunynyń makromodeli retinde «Tarıh – bilim – mádenıet» úshtaǵany alynyp, tildik taqyryptar jańasha júıelendi. Jalpy bilim beretin orta mekteptegi qazaq tiliniń bilim mazmuny tildik saýattylyq – sóz durystyǵy – sóz sheberligi sabaqtastyǵyna negizdelip, jetildirildi. Alǵash ret 10-11-synyptarda sóz mádenıetin, sheshendik ónerge úırený joldaryn, pikirtalas mádenıetin oqytý qolǵa alyndy. О́kinishke qaraı, mektep túlekteriniń bilimin baǵalaýǵa UBT júıesiniń engizilýi oqýshyny qurylymdyq grammatıkany ústirt jattap alýǵa qaıta májbúrledi. Al endi mınıstrlik qazir qolǵa alyp otyrǵan jańartylǵan baǵdarlamanyń tuǵyrnamalyq negizi jasalmaǵandyqtan, bir aýyz syn aıtylsa boldy, aı saıyn, apta saıyn ózgeriske túse salýǵa «beıimdelgishtik» tanytýda. Qazaq tilin oqytýda tuǵyry joq mundaı baǵdarlamamen qaıda uzap barmaqpyz?!
Ekinshiden, «Qazaq tili» pániniń jańartylǵan oqý baǵdarlamasynda álemdik ádisteme ǵylymynda berik ornyqqan pándi oqytý kanondary (Oqytý maqsaty /ne úshin oqytý?/, Bilim mazmuny /neni oqytý?/, Oqytý formalary men Oqytý ádis-tásilderi /qalaı oqytý?/, Oqytý nátıjeleri /nege qol jetkizý?/) shatastyrylǵan. Onyń ishki júıesi buzylyp, ózara baılanystary setinegen. Ádistemelik kanondar júıesindegi zaman qalaı ózgerse de ózgermeıtin, qoǵam qalaı damysa da turaqtylyǵyn joǵaltpaıtyn birden-bir tirek, negizgi uıytqy – bilim mazmuny. Qalǵandary ýaqyt talabyna saı únemi damyp, jetilip, ózgerip otyrady da, bilim mazmunyn qoǵamdyq-áleýmettik suranymǵa saı ıgertýge qyzmet etýi tıis. Eger jyldar boıy qalyptasqan sol mazmun ornyqqan dástúrinen jańylsa nemese forma qýalaýshylyqtyń yǵynda ketse, onda qalǵan bólikterdi túrlendirýden oń nátıje kútý – aýa qarmaǵan áreketpen teń! О́ıtkeni mazmun joq jerde bilim de, bilik te joq!
Mysaly, qosý, alý, kóbeıtý, bólý sekildi tórt amaldan bastap, esepteýdiń zańdylyqtaryn oqytpaıtyn pán matematıka páni dep atala ma? Eger pán ósimdikter álemin oqytpaıtyn bolsa, ony bıologııa dep ataý qanshalyqty oıǵa syıymdy? Jan-janýarlar týraly aıtylmaıtyn pán zoologııa páni bola ma? Sol sııaqty tildiń júıesin, sóıleýdiń amal-tásilderin oqytpasa, ony til sabaǵy dep qalaı ataýǵa bolady?
Úshinshiden, jańartylǵan oqý baǵdarlamasyndaǵy eń basty qatelik te, aýytqýshylyq ta oqytýdyń ádistemelik júıesindegi bilim mazmunynyń máni men mańyzyn durys túsinbeýden týyndap otyr. Baǵdarlamada «Bilim mazmuny» dep oqýshynyń tyńdalym, aıtylym, oqylym, jazylym áreketterine qoıylatyn talaptar berilgen. Olar mazmundy quramaıdy, oqýshynyń pándi oqý arqyly ıgeretin oqý nátıjeleri bolyp sanalady. Osynyń ózi de bul baǵdarlamanyń «tóńkerilip jasalǵanyna» aıǵaq bolady. Sonymen qosa, ony túzgen avtorlardyń (durysy: aǵylshyn tilinen aýdarǵandardyń) kásibı-ıntellektýaldyq áleýeti men biligin de kórsetetini sózsiz.
Tórtinshiden, jańartylǵan baǵdarlamada bilim berýdiń júıelilik, ǵylymılyq, birizdilik, satylaı oqytý ustanymdary eskerilmegen. Jalpy, bilim beretin mekteptiń árbir satysynda qazaq tili pánin oqytýdyń jyldar boıy qalyptasqan dástúri men júıesi mansuqtalǵan. Máselen, ana tili retinde oqytylatyn «Qazaq tili» pániniń bastaýysh mekteptegi maqsaty «sóıleý áreketiniń túrlerin: tyńdalym, aıtylym, oqylym, jazylymdy damytý arqyly til týraly bastapqy bilimdi meńgertý jáne ony tildik normalardy saqtaı otyryp, oqý áreketi men kúndelikti ómirde qoldaný» dep kórsetilgen. О́kinishke qaraı, negizgi jáne beıindik satylardaǵy tildi oqytý kezinde de osy maqsat pen mindet eshbir ózgerissiz sol qalpy qaıtalanady. Munymen oqýshy qalaı damymaq?!
Ǵylym – adamzat balasynyń ǵasyrlar boıy qorashaǵan dúnıe, rýhanı álem týraly jınaqtalǵan paıym-parasatynyń, aqyl-oıynyń jemisi, ıntellektýaldyq qory, dúnıeni tanýdyń kilti. Al bilim – sol qordy bolashaq urpaqtyń jasy men tanymyna saı etip berýdiń ózegi, onyń kisilik qasıetterin qalyptastyrýǵa, tulǵalyq qabiletterin jetildirýge arnaıy baǵyttalǵan negizgi qaınar kózi. Sondyqtan da bolashaǵyn oılaǵan órkenıetti jurttardyń barlyǵy da balasyn jerden taıaq jeıtin jastan asqan kezinen bastap bilimge baýlıdy, dúnıeniń syryn tanýǵa satylap úıretedi. Árbir satyda beriletin bilim oqýshynyń kelesi satydaǵy bilimdi meńgerýine alǵyshart jasaıtyndaı, sony qamtamasyz etetindeı bolyp qurylymdanýy tıis. Sol satyly tanym júıesi, eń áýeli, bastaýysh bilim, sodan soń negizgi saty, sońynda beıindik oqytý kezeńi dep atalady. Ana tilin oqytý júıesi boıynsha bastaýysh satyda bala árip tanyp, saýatyn ashady, oqı bilýge, jaza bilýge, tyńdaı bilýge, óz oıyn durys jetkize bilýge úırenedi. Sol daǵdylardy meńgerý arqyly bala kelesi satyda, ıaǵnı mekteptiń negizgi satysynda beriletin ǵylymı bilimdi qabyldaýǵa daıyn bolady. Mekteptiń negizgi satysyndaǵy (5-9-synyptarda) basty maqsat: belgili bir ǵylym negizderine súıenip, jasóspirimdi tildiń júıesi arqyly asa mańyzdy rýhanı qundylyqtyń – ana tiliniń mańyzyn túısinýge, ereksheligin tanýǵa, sóz arqyly oıdy jetkizýdiń syry men qyryn zerdeleýge úıretý. Sondyqtan bul satydaǵy oqý pánderi belgili bir ǵylym salasynyń zańdylyqtaryna súıengen, balanyń qabyldaýyna, óresi men tanymyna laıyqtalyp júıelengen ǵylymı bilimge negizdeledi. Al baǵdarly satyda oqýshynyń sóz mádenıeti men pikirtalas mádenıetin ıgerýine múmkindik beriledi. «Qazaq tili» pániniń jańartylǵan oqý baǵdarlamasynda osy satyly-sabaqtastyq júıe joq. Máselen, orfografııaǵa qatysty taqyryp 5-synypta da, 10-synypta da bar. Ne oqý maqsatynda, ne tildik baǵdarda olardyń ara-jigi anyq kórsetilmegen.
Besinshiden, jańa baǵdarlamada ana tiliniń mazmuny leksıkalyq taqyryptar berilgen de, teorııalyq materıaldar sol taqyryptarǵa japsyrma retinde «tildik baǵdar» degen bólikte ǵana, onyń ózinde de shashyraı berilgen. Mysaly, «Qazaq tili» pániniń baǵdarlamasynda «Qııal álemi», «Sán men talǵam», «Aspan deneleri», «Kólik túrleri» degen sııaqty leksıkalyq taqyryptar berilgen de, teorııalyq materıaldar sol taqyryptarǵa japsyrma retinde «tildik baǵdar» degen bólikte ǵana usynylǵan. Naqty oqytý nysany bolmaǵandyqtan, til pániniń ózindik tabıǵaty bulyńǵyr, kómeski tartqan. Eger «Qazaq tili» oqýlyqtarynyń syrtqy muqabasyn alyp tastap, onyń tek mazmunyn ǵana kórseńiz, onyń qaı pánniń oqýlyǵy ekenin ajyrata almasyńyz anyq. Sebebi bastaýyn HH ǵasyrdyń alǵashqy shıreginen alatyn, negizin A.Baıtursynuly qalaǵan tildik júıe joq. Pánniń jańartylǵan oqý baǵdarlamasy ekinshi (shetel) tildi úıretýdiń zańymen túzilgen. Oǵan qazaq mektebine arnalǵan «Qazaq tili» men oqý orys tilinde júretin mektepterge arnalǵan «Qazaq tili» oqý baǵdarlamalaryndaǵy pánniń oqý maqsaty men mindetteriniń birdeı, aına-qatesiz qaıtalanýy, eki pánde de birdeı leksıkalyq taqyryptardyń usynylýy, oqý nátıjeleriniń tyńdalym, oqylym, jazylym, aıtylym túrleri boıynsha túzilýi bultartpas dálel bolady.
Jańa baǵdarlamany túzýshiler tildi leksıkalyq taqyryptar arqyly oqytý balalardy sóıleýge úıretýdiń asa tıimdi joly dep túsinedi eken. Shyn máninde, balany sóıleýge úıretý, aldymen, ony oılaýǵa úıretýden bastalady. Álemniń órkenıetti elderiniń eshbirinde ana tili bulaı oqytylmaıdy. Ana tili páninde bala óziniń týǵan tiliniń zańdylyqtary, erekshelikteri týraly bilim alady. Sol arqyly til týraly dúnıetanymy qalyptasady, týǵan tiline ózindik kózqarasy, senimi, súıispenshiligi oıanady. Tilin súıe otyryp, sol tilde sóıleýdiń mártebe ekenin sezinedi, til aldyndaǵy jaýapkershiligi artady. Osy jaýapkershilik onyń durys, sheber sóıleýge degen motıvasııasyn týǵyzady, qyzyǵýshylyǵyn joǵarylatady. Til zańdylyqtary balanyń logıkalyq oılaýyn, tanym-túsinigin ǵana emes, olardyń durys sóıleý amaldaryn sanaly meńgerýine qyzmet etedi. Emle erejesine mán berilmese, bala saýatty jazýǵa qalaı úırenedi?! Durys sóıleý degen áıteýir toqtaýsyz, bardy-joqty terip sóıleý emes qoı. Aýyzsha jáne jazbasha tildiń óz erekshelikteri bar. Sóıleý tiliniń talaptary men normalary bar. Solardy júıeli túrde úıretýdiń ornyna balanyń jasy men tanymyna saı kelmeıtin, júıesiz qurylǵan leksıkalyq taqyryptardan turatyn pán qandaı muratqa jetkizbek? Onyń túpki nátıjesi ne bolmaq?
Qoryta aıtqanda, Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda aıtylǵan «Jańǵyrý ataýly burynǵydaı tarıhı tájirıbe men ulttyq dástúrlerge shekeden qaramaýǵa tıis. Kerisinshe, zamana synynan súrinbeı ótken ozyq dástúrlerdi tabysty jańǵyrýdyń mańyzdy alǵysharttaryna aınaldyra bilý qajet. Eger jańǵyrý eldiń ulttyq-rýhanı tamyrynan nár ala almasa, ol adasýǵa bastaıdy» degen túıindi pikiriniń dál qazirgi jaǵdaıda máni zor. Sondyqtan «ne bolsa da, bul is bastalyp ketti» dep qol qýsyryp otyrmaı, jiberilgen olqylyqtardyń ornyn toltyrýdyń qamyn oılastyrý qajet. «Adasqannyń aldy – jón, arty – soqpaq» deıdi halyq danalyǵy. Eger adasqan júıeni ornyna keltirýge asyqpasaq, bolashaq aldynda kinámyz ǵana emes, kúnámiz de eselene beredi. Ol úshin ana tili retinde oqytylatyn «Qazaq tili» pániniń oqý baǵdarlamasyn jedel qaıta túzip, endigi jazylatyn oqýlyqtardy soǵan sáıkestendirý máselelerin ońtaıly sheshýdiń joldaryn mamandardyń qatysýymen oılastyrý kerek.
Janat DÁÝLETBEKOVA,
Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıteti qazaq tili teorııasy jáne ádistemesi kafedrasynyń meńgerýshisi, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory
