– Bul araǵa, Býrabaıǵa at izin salmaǵaly da birtalaı jyldyń júzi bolypty-aý! Árqaısysy ańyz-jyr bolyp, halyq zerdesinde máńgige beınelenip qalǵan myna taýlarǵa ár sát áserlenbeı, oı qushaǵymen qushyp, tebirenbeı qaraý múmkin be, shirkin-aı, deseńshi! Anaý Kókshe batyr, er Oqjetpes pen Jekebatyr, al biriniń sońynan biri ilesken, burymdaryn qaraǵaıdan órgen anaý apaly-sińlililerdi aıtsańyzshy, qandaı kórkem! Balýan Sholaqtaı ór qazaqtyń orys qyzy Anastasııany qushaǵyna alyp, olardyń ǵashyqtyǵyna kýá bolǵan taýlar ǵoı bul!
Áńgime álqısasy osylaı bastaldy. Nadejda aqyn kóńilinen endi-endi asyp-tógiler sóz áýenin dombyranyń qos ishegine salyp, sonyń áýezdi buraýyn keltirip jatqandaı áser qaldyrdy...
– Qazaq jyrynyń nebir dúldúlderi súısingen, jyrǵa qosqan myna tańǵajaıyp taýlar týraly tolǵanysyńyz, Nadejda apaı, qazaq óleńiniń qaınar bastaýy Sizdiń bolmysyńyzǵa qalaı daryǵan, neden bastaý alǵan degen oı- saýalǵa qaraı eriksiz jeteleıdi...
– Osy arada myna bir oqıǵa kóz aldyma keledi. Bizdiń Birinshi maı aýylynda bárimiz qadirleıtin Shámetaı apam óziniń qyzy Álkemaı ekeýmizdi Shamalǵannan taý baýraıymen Ernazarǵa, qazirgi Jambyl-mýzeı ǵoı, sol jerge jaıaý-jalpylap ózimen birge ertip apardy. Bes jastaǵy kezim. Taýdan tańda salqyn samal esken, kúzdiń ádemi kezi ekenin bilemin. Ernazarda syrty qońyrshalaý, bes qanatty bir kıiz úıge keldik. Ámenaı ishke kirmeı, sharshadym dep, álgi kıiz úıge arqasyn súıep otyra ketti de, men Shámetaı apamnan qalmaı, sońyna ilesip úıge kirdim... Tórde bıik qalyń tósenishtiń ústinde appaq saqaly óńirine qaraı jelbiregen, aq jeıdeli, tulǵasy zor, álde maǵan solaı kórindi me, bir úlken ata otyr eken. Apam álgi kisige ıilip sálem berdi de, qonaq-kórpeniń bir shetine kelip tize búkti.
– Áı, Shámetaı, mynaý qasyńdaǵy kishkentaı nemere qyzyń ba? – dep surady ata.
– Qyzym ǵoı, Jáke, qyzym ǵoı, – dep basyn ızedi apam.
Appaq saqalynyń ushyn saýsaǵymen sıpaı túsip, ekeýmizge alma-kezek qaraǵan ol sál jymııa túsip:
– E, báse, kózi tuzdaı bop ózińe tartypty! – dedi de, taramystanǵan kári qoldaryn sozyp tóseginiń bas jaǵynda qyp-qyzyl bop, albyrap jatqan úlken aport almanyń bireýin, «má, ala ǵoı, qyzym» dep maǵan usyndy.
Ekeýi ana-muny áńgimeniń basyn qaıyryp, sóılesip jatty, al men dámi til úıirgen, hosh ıisi burqyraǵan, qos ýysqa syımaıtyn shyryn almany tátti sólin aýzyma, betime súıkeı-múıkeı, balalyq bir súısinis qomaǵaılyqpen alańsyz jeýmen boldym. Keıin úıden shyqqasyn bildim ǵoı, maǵan alma bergen Jambyl atam eken. Sol jyldary jasy júzge kelip qalǵan kezderi eken ǵoı, jaryqtyqtyń. Iá, ol kezde balamyz, oıymyzda eshteme joq qoı, keıinnen ǵoı osy óleń degen álemdi shet-jaǵalaı bastaǵanymda Jambyldaı alyptyń qolynan alma jegenim sol ańyzdaı abyzdyń sondaǵy maǵan bergen batasy, quıttaı júregime darytqan kıeli dárýi eken ǵoı dep paıymdadym!.. Muny maǵan kishkentaıymyzdan birge ósken qyzy Álkenaı qaıtys bolyp, bata jasap shańyraǵyna barǵanymda Shámetaı apamnyń mańdaıymnan súıip turyp esime salǵanyn da qalaı umytaıyn! «Nadıajan-aý, osyndaı bolyp el nazaryna ilikken aqyndyǵyń, qazaqtyń sózin talantyńmen qasterlegen qasıetiń Jambyl tátemniń óz qolymen bergen bir túıir sol almasynyń, dám-batasynyń qudireti ǵoı» degenin qalaısha esimnen shyǵaramyn! Sol qadirli apamyz, qasıetinen aınalaıyn, týa bitken daryndy adam bolatyn. Tipti sonaý jasyraq kezinde Taıyr Jarokovpen birge aıtysqa da qatysqan. Aýylymyzda jalǵyz qol dıirmen Shámetaı apamda bolatyn, sony tartyp otyryp, kókireginen jaryp shyǵarǵan óleńin án qylyp aıtyp otyratyn, eldiń soǵystan keıingi qıyn taǵdyry, qosaǵy maıdannan qaıtpaǵan jesirlerdiń, ulynan aıyrylǵan analardy osylaısha jubatyp otyratyny, bala bolsam da esimde qalypty.
Bálkim, aqyndyq ónerdiń ózime o bastan juǵysty bolýyna da osyndaı jany kirshiksiz, aqynjandy adamdardyń bolmys-bitimin kórip óskendigim de sebep bolǵan shyǵar deımin-daǵy. Shamalǵan aýylynda Qara Omar, Sary Omar degen eki shal bolyp edi. Ekeýiniń otbasynan attanǵan arystaı tórt bala maıdannan oralmaı, kelinderi artynsha ketip qalyp, kempirleri o dúnıelik bolǵan qarııalarǵa, bir kósheniń boıynda turǵandar qarasatynbyz. Ár úıdiń qazanynan kezektesip úıine as aparyp beretinbiz. Meniń bes-alty jastaǵy kezim, bir kúni bizdiń úıdiń kezegi kelip, anam Irına Iosıfovna borsh, kók-sók qosylǵan orystyń basqa da dámin álgi kisilerge menen berip jiberdi. Bizdiń úıdiń sálemdeme-asyn alǵan Qara Omar atam: «Qyzym, alaqanyńdy jaı, bata bereıin!» degesin, men búrsıgen bir ýystaı alaqanyma qaradym da, beretin batasy syımaı qalatyndaı uzynsha kóılegimniń jelbiregen eteginiń bir shetin tosyp edim, álgi atamyz máz bolyp kúlip: «Etegińe el tolsyn!» dep betin sıpady. Qazaqtyń sózi bilgenge – marjan emes pe, aqyn bolǵan kezimde qazaqtyń Nadejdasy atanǵan, elimniń aldyndaǵy zoraıar bedelime meńzegen eken ǵoı deımin álgi qadirli qarııa.
– Qazaqtyń Nadejdasy atanýyńyz aldymen aıtyskerlik ónerdegi aqyndyǵyńyzdan bastaldy ǵoı, bilýimizshe. Qazaqtyń janyna, qanyna sińgen, ómirimen bite qaınasyp, halyqpen birge jasap kele jatqan osy aıtýly ónerge umtylǵan kezderińizde ózińiz úlgi qylǵan, ustaz tutqan tulǵalar týraly da aıtylar syryńyz bar shyǵar?!
– Jambyl tátemizdiń ózine eń jaqyn tartqan shákirtteriniń biri Úmbetálini erekshe atar edim. Ol kisi Uzynaǵashqa, Turlybektiń bosaǵasyna kelin bolyp túskenimde meniń betimdi ashqan adam. Bizge jezdelik jaǵynan jaqyndyǵy bar. О́zi shapyrashtynyń aıqym degen tarmaǵynan shyqqan kisi, ádette, bular bitimi yqsham, bet-júzi juqa, ádemishe bolyp keledi. Oı nesin aıtasyń, kómeıinen marjan tógilgen arqaly aqyn bolatyn Úmbekeń, bir aı boıy aıtyssa da, qıssa-dastandy jyrlasa da bir sózin qaıtalamaıtyn has maıtalman edi ǵoı. Jetisý óńirinde, búkil Alataý boıynan asyp, ataǵy jer jarǵan Úmbetálimen aıtysýǵa kezinde Nurıla Ábenqyzy degen aqyn qyzdyń ǵana júregi daýalaǵan eken. Ol da osy topyraqtan shyqqan dúldúl. Sol aıtysqa tórelik aıtqan, jetpis jasqa kelgen Jambyl qyz aqynnyń erekshe sóz saptasyndaǵy ótkirlikti, mirdiń oǵyndaı teńeýlerge tánti bolǵanyn jasyra almaǵan desedi. Qarańyzshy minekı:
Al Jáke, Úmbetáli – teri tulyp,
Qaýpıtqan ishine bir saban tyǵyp.
Túbinde bir keregi bolar deseń,
Aparyp bosaǵańa qoıǵyn ilip, – deıdi ǵoı Úmbetálideı zordyń ózinen taısalmaı qatty-qatty aıtyp. Aıtys sóziniń qattylaý bolyp ketetin bir sıpaty osy. Sol aıtystan soń kóp uzamaı óziniń ámeńgerleri jaǵynan qapııada jasalǵan soıqan soqqydan Nurıla ornynan tura almaı úsh aı jatyp dúnıeden ótken degen sóz bar, bul 1921 jyl bolsa kerek. О́ziniń artyq ketip, namysqa tıetindeı órlep, asqaq ketkenine ókingendeı, tósek tartyp jatqan Nurıla aqyn Úmbetálimen «Aǵeke, men tóske shaýyp, artyq ketippin, meniń sol albyrt ańǵyrttyǵymdy kesh» degendeı sózdermen aryzdasqan kórinedi desedi el jadynan jetken sóz. Mine, sol Úmbetáli aqyn meniń ónege tutar, aıtys ónerindegi pirim bolǵandaı tulǵalardyń ishindegi biregeıi...
– «El jadynan jetken sóz» degen bir tamasha oramdy aıtyp qaldyńyz. Halyq aqyndarynyń aıtys, tolǵaýlary, jalpy aýyz ádebıeti atalatyn jaýhar qazynamyzdyń nebir asyl dúnıeleriniń bizge jetýi de eki ǵasyrdyń kýágeri – Úmbetálideı halqy ardaqtaǵan aqyndardyń arqasynda emes pe!
– Árıne, solaı! Asyl qazynamyzdyń yqylym zamandarynan solaı bolyp kelgen. Qazirgideı sóz-beınege salyp alatyn neshe alýan tehnıkanyń joq kezinde aıtys sózi men sýyryp salma jyrlardy el jadyna quıyp, urpaqtan-urpaqqa jetkizgen qazaq óleń-jyrynyń osy syndy sheberleri. Arǵysyn bylaı qoıǵanda, Jambyldyń 1946 jyly shyqqan kitabyndaǵy ótken ǵasyrdaǵy, ǵasyr basyndaǵy dúnıeleriniń 90 paıyzy Úmbetáliden jazylyp alynǵan degen derekti aqyn Qalıjan Bekhojınniń bir maqalasynan oqyǵanmyn. Halqymyzdyń rýhanı dińgeginiń berik bolýyna aldymen sýyryp salma aqyndarynyń, sóz ustaǵan bı-sheshenderiniń qosqan úlesi ólsheýsiz zor ekeni kúmánsiz. Ǵasyrlar qoınaýynan jetken aıtys ónerinen eldiń ejelgi tarıhyn, baǵzydaǵy dástúr-saltyn, minez-sıpatyn, batyr, er tulǵalarynyń bolmys-bitimin tanımyz ǵoı! Ulttyń tutastaı obrazyn jasaǵan da solardyń jadynda saqtalǵan dúnıeler!
– Al osy kezeń turǵysynan, ózińiz tikeleı atsalysqan kezdegi aıtystarǵa oralsańyz, biraz oıǵa arqaý eterlik jaıttar da bar shyǵar. Qazaq poezııasynda tamasha talantymen, jyrlarymen tanyla bastaǵan orys qyzyn aıtys óneri nesimen eliktirdi?
– Nesimen deısiń ǵoı, suraǵyń oryndy-aq. Meniń sóz ónerimen «aýyrýyma», onyń ishinde óleń sóziniń qudiretine bas ııýime yqpal etken ósken ortam, bilimin, ónegesin darytqan ustazdarym desem, aqıqattan alys ketpegenim. Qyzylorda pedýchılıshesine oqyǵan jyldardan bastap jazǵan tyrnaqaldy jyrlaryma óris ashqan ádebı ortanyń bel ortasynda Asqar Toqmaǵambetov aǵa boldy. Áıgili Manap Kókenovpen sahnadaǵy tanys-bilistigimiz de osy kezeńderde ótti. Ol kisimen 28 ret aıtysqa túsippin. Ásirese 1980 jylǵy ótken Respýblıkalyq II aıtys kúni keshegideı kóz aldymda. Máre aldyndaǵy sahna tórindegi birinshi irikteý bóliminde ekeýmizdi eń sońyna qaldyrdy. Basqa juptar aıtysyp jatty, sahnanyń syrtynda kezegimizdi kútip otyrmyz. Manap aǵa ornynda baıyz taýyp otyra almaı, árli-berli adymdaı júrip kúıip-pisedi. «Mynalardyń ekeýmizdi eń sońyna qaldyrǵany nesi?!» deıdi maǵan, ashýdan bet-júzi ántek qyzaryp, ózi sap-sary adam ǵoı. «Oı, aǵa, sony da bilmeısiz be, áýeli qazaqtar aıtysyp bolsyn, eki orysty sońynan shyǵaramyz degeni ǵoı!» desem, «Osy saǵan sóz aıtýǵa bolmaıdy» dep odan ári yza bolady, jaryqtyq. Sodan birinshi bólimnen ótip, márede taǵy da ekeýmiz kezdespeımiz be!
Aǵeke, men de tarttym túrińizge,
Saıraǵan sandýǵashtaı tilińizge.
Tusyńa qaryndasyń kelip qaldy,
Túrimiz uqsaǵasyn birimizge, – dep aıtys jyrynyń dodasyn bastap jibergenimde jankúıer halyq dúrk kóterilip, oryndarynan turyp ketkeni esimde...
Mine, Manap Kókenovteı Syr dúldúlimen bolǵan osyndaı aıtystarymnyń ózi bir mektep. Shyn júıriktermen aıtysqanyzda da kóp nárseni zerdeńizge túıip otyrasyz. Iri sóıleý, oryndy jerinde zilsiz ázilmen aıtaryńdy astarlap, ádemi jetkize bilý de aıtystyń baǵasyn arttyrady. Al terme maqamyna salyp aıtý, halyq ániniń termelik sazymen oraılastyra aıtý dástúri, ókinishke qaraı, qazirgi aıtystyń talantty jas aqyndarynda jetispeı jatady. Aıtys oıymen de, júrekke jetkizer sazymen de halyqty baýrasa ǵana naǵyz aıtys.
Ejelgi aıtys ónerimizdiń qaıta órleý deńgeıi sol II respýblıkalyq aıtysta kórindi dep oılaımyn, birinshi aıtys 1943 jyly ótken edi ǵoı...
– «Syr eli – jyr eli» deıdi ǵoı. Qazaq poezııasynyń Ábdildá Tájibaevtaı abyzdary shyqqan, talaı talanttardyń qanat qaqqan uıasynda alǵashqy bilim saparyn bastap, sonda ómir jolynyń bir belesin qaldyrǵan siz aqyndyq jolyńyzdy ashqandardyń qatarynda Asqar Toqmaǵambetov bolǵanyn aıtyp qaldyńyz...
– Jerdiń de, ortanyń da adam jan-dúnıesiniń qalyptasýyna áseri bolatyny aqıqat. Meni sol Syr elinen Almatyǵa, 1961 jyly sáýirde Qazaqstan Jazýshylary odaǵynyń plenýmyna ákelip, qazaq ádebıetiniń kıeli shańyraǵynyń tabaldyryǵynan attatqyzǵan Asekeń aǵamyz edi. Qazaq jyrynyń Otany – Syr eliniń qudireti sondaı, bizge kelgen orys qyzy Nadejdanyń ózi de qazaqsha óleń jazyp ketti degendi jańalyq álde maqtanysh tutqany ma eken, áıteýir meni alǵash ret sol Almaty minberinen óleń oqytqan Asqar aǵam bolatyn. Minberden túsip, zaldaǵy ornyma otyra bergenim sol edi, pleným tórinen uly Muhań – Muhtar Áýezov Músilim Bazarbaevty jiberip, meni qasyna shaqyrtyp aldy. Janyna kelgenimde ol kisi nurly júzin buryp maǵan asyqpaı kóz tastady da, aıaly úlken janarynan erekshe meıirim tógilip: «Páli, qarlyǵashtaı quıttaı orys júregińe qazaq óleńinen qandaı ádemi uıa salǵansyń!» dep súısinis bildirdi. Uly adamnyń alǵashqy qadamyma bergen mundaı aıryqsha baǵasy meniń qazaqqa aınalǵan orys júregimde máńgige saqtalyp qaldy! Iá, Muhańdy birinshi jáne sońǵy ret kórýim bolypty bul. Lıseı shákirti Pýshkınniń ustazyndaı kórip qasıettegen qart Derjavınge aıtqany osyndaıda eriksiz oıǵa oralady eken:
«Starık Derjavın nas zametıl,
I, v grob shodıa, blagoslovıl»...
– Almaty sizdi qazaq aqyny retinde osylaı tanyǵan eken ǵoı...
– Osy jerdiń, Shamalǵanda týyp, Uzynaǵashqa uzatylǵan, tórt balamdy – ul-qyzdarym – Quralaıymdy, Qarlyǵashymdy, Láılim men Jánibegimdi osy jerde dúnıege ákelgen Almaty oblysynyń qyzymyn ǵoı. Qazaq tili men ádebıetiniń muǵalimi degen dıplom alyp, ınstıtýtty da Almatyda támamdaǵanmyn.
Al meni naǵyz aqyndyq jolǵa túsirgen Syr eli – Qyzylorda ǵoı. Aıtystarda da sol Qyzylordanyń namysyn qorǵaıtynmyn. Ol jyldary respýblıkalyq aıtystyń máresine jetkenshe oblys-oblys bolyp aıtysatynbyz, márede meniń Shymkent oblysynyń aqyny, sol kezderi jasy alpysty alqymdap qalǵan egdeleý aqyn Joldas Dastanovpen aıtysymnyń este qalarlyq bir tarıhy – ataqty batyrymyz, qazaqtyń maqtanyshyna aınalǵan tulǵa Baýyrjan Momyshulynyń qolynan altyn saǵat alýymmen baılanysty ǵoı. Bul el aýzyna tarap ketken oqıǵa ǵoı kezinde. Ne kerek, tóreshiler meni jeńimpaz dep jarııalap, aıtysty uıymdastyrýshylar aqyndardyń árqaısyna «Pobeda» degen erler saǵatyn berip, syı-sııapattaryn kórsetip jatty. Kezegim jetip, saǵatty maǵan usynǵaly jatqanda zaldyń aldyńǵy qatarynan: «Almaıdy Nadejda ol saǵatty! - degen bir zor daýys gúr ete tústi, Baýkeń eken bul. – Káme-e-sh! Bar da, qazir satyp ákel, Nadejdanyń qolyna búgin altyn saǵat taǵylady!» Aıtys uıymdastyrýshylarynyń tóbesinen ashyq kúnde jaı túskendeı boldy desem, artyq ketpespin. «Nadejdaǵa sheberligi úshin» dep jazyp, Baýkeń óz atynan syılaǵan sol «Lıra» altyn saǵaty Uzynaǵashtaǵy Úmbetáli mýzeıinde tur qazir. О́zim asa qadirlegen aqynnyń mýzeı-úıin uıymdastyrýdyń basy-qasynda bolǵan, azdy-kópti eńbegi sińgen Nadejdanyń murajaı kórmesine usynǵan dúnıesiniń biri bolyp el jadynda saqtalsyn degenim ǵoı...
...Áńgime máresine Abylaıhan alańynyń tórinde turǵan Han taǵyna barǵanymyzda jettik. Eldiń rýhanı ómiriniń jadynda ǵasyrlar boıy qasterlenip kelgen osy Qasıetti orynnyń rýhy jebegen, júregine qazaq jyry uıa salǵan aqyn:
– Meni óz tilinde sóıletken qazaqtyń kóńili myna Kókshe bıiginen kóringen tunyq aspandaı bıik qoı, shirkin! «Ár kúnim, meıirimi jatqan ıip, qazaq bop týylǵannan bar ma bıik! Batyr men aqyndardyń jalǵasymyz, júretin tóbemizdi aspan súıip!» Mine, tap osy sátte til ushyma osyndaı óleń joldary orala ketti, Mádıjan! Bul óleńime «Abylaı han babamnyń tastan qashalǵan taǵyn kórgenimde» degen taqyryp qoıamyn!..
– Halqyńyzdyń júregin súısintken talantyńyz aspan-kóńil bıigińizden alasarmasyn, rýhanı syrshyldyqqa toly áńgimeńizge zor rahmet, Nadıa apaı!
Áńgimelesken
Mádı AIYMBETOV,
jazýshy
