Onyń sebepteri jeterlik: О́zi de aqyn ustazymyz leksııasynda jastyq shaǵy qaıta oralǵandaı jan dúnıesin jarqyratyp kórsetedi; О́leń aýylyna at basyn tireımin degen shákirtterine sheberliktiń qyr-syryn qapysyz túsindiredi; Qazaq jyrynyń arǵy-bergi aqyndarynan jatqa jyr oqyp, sulý sózine symbatty shýmaqtardy dánekerlegende dúnıe shirkin dıdaryn ashyp shyǵa keledi; Erkin tógilgen erekshe tirkesterden ádemilik pen ádeptiliktiń túr-sıpaty boı kórsetip, janyńa sáýle quıylady; eń bastysy – sol kezde ataǵy jer jaryp, armanshyl aýdıtorııany aýzyna qaratyp júrgen ataqty aqyndardy jetelep ákelip sabaǵyna qatystyryp, shákirtterine synatyp, ózderine sóz berip, óleń oqytyp, olardyń ashy terin bir alǵandaı bolady.
Qadyrdan ótip, Tumanbaıǵa jetip, aqyndyqqa bekip, qasıetti óleńniń tunyq tumasyna bas qoıyp júrgen qyzyqty kúnderdiń birinde Zekeń bizge syrtynan bilip suqtanyp, kezdesýge oqtalyp júrgen Muqaǵalıdy ertip keldi. Qadyr aǵamyz taýyp sóılep, paıymdap pikir aıtyp, syr baǵyp otyrsa, Tumanbaı aǵamyz kózi móldirep, júregi eljirep, «óı, áke» dep óbektep, jyr quımasyn ashatyn. Muqaǵalı olarǵa uqsamaıdy eken, alshań basyp, adýyn sóılep, arqa-jarqa pikir aıtyp, sońynan arqyrap jyr oqydy. Ýnıversıtettiń «Shaǵala» atty qabyrǵa gazeti bar. Jylyna úsh-tórt ret shyǵaramyz. Keıde onyń uzyndyǵy on-on bes metrge deıin ketip qalatyn. Sol qabyrǵa gazeti qashan shyǵady dep aqyn-jazýshylar syrtynan surap júredi. Shyqqan kúni japyrlap kelip, tapjylmaı turyp oqyp, pikir alysyp, keıde daýlasyp, keıde bir toqtamǵa kelip, dýlap qalatyn. Zekeń meni úshinshi kýrstan sol gazetke redaktor taǵaıyndaǵan. Bul da stýdent úshin úlken bedel edi.
Áli esimde, Muqaǵalımen bolǵan mazmundy da, pikirtalasty sol kezdesý qorytyndysy boıynsha aqynnan qonaqkáde suradyq. Bul qalyptasqan dástúr bolatyn. Sonda Muqań el men jer týraly tógile sóılep, tomaǵasy alynǵan toptama jyrlaryn ańqyp, shalqyp oqyǵan. Sol toptama jyrlaryn «Aldymen kórgenim aspan...» degen ortaq atpen, aqynnyń sýretimen «Shaǵalada» jarııaladyq. Osylaısha úlken adamı paryz ben azamattyq qarymdy tanytqan, fılosofııalyq tereńdigi ólsheýsiz osy óleńder jadymyzdyń murajaıynda qalyp qoıǵan-dy. Bul toptama óleńder, eń aldymen, «Shaǵala» qabyrǵa gazetinde jarııalandy. Keıingi jyldarda baryp jyr jınaǵyna kirdi. Bul sát men úshin kóńilime jyly shýaq beretin kezeń bolyp esimnen shyqqan emes. Muqaǵalıtanýym osy kezeńnen bastaý aldy.
Keshirsin meni Jer-Ana,
Jer-Ana máńgi jórgegim,
Kók aspan, tunyq kók aspan,
Kózimdi ashyp kórgenim, dep tógilip, tebirenip bastalǵan jyr shyrqaý bıikke kóterilgen sátinde:
Aldymen aspan kórgenim,
Aıdy, Kúndi, Juldyzdy –
Sonan soń baryp kórgenmin, dep oı aǵysy tereńdeı kele, túıini quıylar tusta:
Aıadaı meniń Aspanym,
Tóńkerilgen tóbemnen,
Alaıda sen sheksizsiń,
Shetińe jetpeı kelem men.
О́zińe qarap týyppyn,
О́zińe qarap ólem men...
dep júrekti shymyrlatyp, janyńdy tumandatyp, týǵan dalaǵa degen perzenttik sezimińdi urandatyp, túsinseń syr ańdatyp aıaqtalatyn quıma jyr qulaqtan kirip, boıdy alǵan edi sonda. Zekeńniń suńǵylalyǵy sol, arnaýly kýrsty aqynsha júrgizip, aqylǵa burǵyzyp, óleń atty tuma-bulaqqa tilimizdi, dilimizdi batyrǵan bolatyn. Muqaǵalıdyń muńy men syryn, tereń uǵynýǵa bálkim, ol kezde jasańdaý bolǵan shyǵarmyz. Biraq Maqataev poetıkasynyń órshil qýaty men ómirsheń shýaǵyn tanýǵa aıaq basqanymyz ras. Aqyndyq aýylyna ókshe kóterýge sebi tıgen shyǵar.
...1975 jylǵy mamyr aıy. Onda men Mańǵystaý oblystyq «Kommýnıstik jol» gazetiniń qyzmetkeri edim. Bir kúni oblystyq gazetke osy óńirge issaparmen kelgen ári ustaz, ári aǵa, ári birinshi kýrsqa oqýǵa túskende tanysyp, aǵalyq nıetin alǵaýsyz bildirip, qanatymnan demegen Saǵat aǵa Áshimbaev kele qaldy. «Sen qaıdan júrsiń, osynda ekensiń ǵoı, oblystyq gazet aqynǵa qol emes, qasańdanyp, qaraıyp qalasyń, eńbek demalysyńdy alǵan boıda Almatyǵa, maǵan kel, seniń ortań sol jer» dep Saǵat aǵa ózine tán shapshań sóıleıtin ádetimen meni birden baýrap áketti. О́zim de elegizip, jalǵyzsyrap júr edim. Sákeń ol kezde ataǵy jer jaryp turǵan jastar basylymy – «Lenınshil jas» gazeti redaktorynyń orynbasary eken. Redaktory sardar sarapshy, ultshyl patrıot, qaısar azamat Seıdahmet Berdiqulov aǵamyz bolatyn.
Tamyz týa eńbek demalysyna shyǵyp, Almatyny betke aldym. Kelgen kúni nıettes dosym, teteles aǵam, aqyn Ibragım Isaevpen jolyqtym. Ol «Jalyn» almanaǵynyń qyzmetkeri. Soǵan sálemdese Jazýshylar odaǵyna bardym. Mezgil túske jaqyndap qalǵasyn ekeýimiz syrtqa shyqtyq. Qarasaq, anadaı jerde Odaqqa qaraı alshań basyp adymdap Muqań – Muqaǵalı kele jatyr eken. Ibragım: «áýeli Muqańa sálem bereıik, seni tanystyraıyn» dep toqtaı qaldy. Ústinde aq neılon kóılek, qara shalbar, aıaqta jazdyq jeńil aıaqkıim. Qaz-qatar tura qalyp sálemdestik. Ibragım: «Muqa, myna jigit jas aqyn О́tegen Oralbaev degen inińiz, Mańǵystaýdan keldi, sizben tanystyraıyn dep turmyn» dep meni nusqady.
Muqań jalt burylyp, jaǵamnan ala ketip: «aqyn bolamyn deseń, aǵańdy syıla» dedi óktem únmen. «Árıne, Muqa, júrińiz, myna «Almaty» meıramhanasyna baryp otyralyq» dedim jalma-jan yǵyna jyǵylyp. «Meniń meıramhanada otyratyn ýaqytym joq» dedi Muqań gúr etip. Sosyn «júr beri» dep bastaı jóneldi. Erip kelemiz. Sol kezde «Shahta» atalatyn, Odaqtan taıaq tastam jerdegi «Alataý» qonaqúıiniń jertólesine tústik. Aqyn ońǵa buryldy. Sol jerde dámhana bar eken. Dámhana ishinde úsh-tórt orys jigiti ishimdik iship, shalqyp otyr eken. Olarǵa túksıe bir qarap qoıdy da: «anaý lıtrlik «Vermýtty» al» dedi buıyra sóılep. Azyrqansam da, aldym. Ibragımge: «úshke bólip quı» dedi. Quıyp qoıdy. Taǵy da álgilerge qarap: «biz aqyn bolǵasyn ishemiz, mynalar nesine jetisip iship otyr, qyztalaqtar, byt-shytyn shyǵaraıyn ba?» dedi adýyndap. Albyrt kezimiz, aqyn bastasa attandap ketetin jer, biraq Muqań aqylǵa keldi. «Al kettik» dep sharap toly staqandy taýysa tartyp jiberdi. Ibragım ilesti de, men kidirip qaldym. «Muqa, renjimeńiz, sharap ishpeýshi edim» dedim kináli únmen. «Durys, aqylyń bolsa, araq ishpe, baýyrym, bul zár ǵoı, zántalaq» dep qostap qoıdy da, taǵy bir staqanyn tartyp alyp, joǵary jóneı berdi. Júgire ilesip kelemiz. Syrtqa shyqtyq.
«Al baýyrlar, ýaqytym tyǵyz, bir-bir óleń oqıyq ta, taraıyq» dedi Muqań. Ibragım bastap, men qostap bir-bir óleń oqydyq. «Qabir basyndaǵy qaraǵaılardy qara kıgen áıelderge teńegeniń jaqsy shyqqan, aqyn bolasyń, bala» dep kúrekteı alaqanyn sozdy. Asyǵystaý bolsa da, «Shaǵala» qabyrǵa gazetine «Aldymen kórgenim aspan» sıklin jarııalaǵanym týraly aıttym. Jylyushyraı qarap, «solaı ma, Zekeńniń arqasy ǵoı, ondaı suńǵyla da azaıyp barady, aǵalar da usaqtap ketti» dedi oılana sóılep. Sóıtti de, ózi Almaty týraly bes-alty shýmaqtan turatyn áıgili óleńin oqydy:
Jem bolǵan Baltyqqa da, Baıkalǵa da,
Almaty saıtan qala, saıqal qala,
dep bastalatyn óleńin oqydy. Qapelimde óleńdi tolyq ustaı almaı qaldyq. Aıaǵynda:
Bóziń ketti bireýdiń borbaıynda.
Sóziń ketti bireýdiń tańdaıynda,
degen joldary ǵana este qaldy. Jáne mundaı ýytty óleńdi estımiz dep te oılaǵan joqpyz. «Baýyrlar, árbir aqynnyń qoǵamy basa almaıtyn, jarııalaýǵa qorqatyn kem degende úsh-tórt óleńi bolý kerek, aqyn degen sol bolady. Meniń osy óleńimdi Bı-Bı- Sı «Azattyq» radıosynan beripti, úsh árip sońyma túsken, birtalaı mazamdy aldy. «Men shetelge barǵan joqpyn, kafelerde oqyǵanda bireýler jazyp alǵan bolar, oǵan meniń qandaı qatysym bar dep ázer qutyldym» dedi kúle sóılep. «Al qaıyr-qosh, inilerim, iri júrińder» dep asyǵys basyp uzaı berdi. Ibragım ekeýimiz Saǵat aǵamyzǵa tarttyq. Sákeń týǵan baýyry kelgendeı qýanyp qaldy. Sákeńniń kepildigimen «Lenınshil jasqa» jumysqa turdym. Ádebı ortaǵa osylaısha aralasa bastadym.
1976 jylǵy naýryz aıynda Qazaqtyń aıbyndy aqyny Muqań ómirden erte ótti. Artyna ólsheýsiz eńbek, kól-kósir ádebı qazyna qaldyryp ketti. Qaıtys bolǵan kezde sońynda 20 myń jol óleń qaldyrǵan, óleń bolǵanda da «samorodnyı sary altyndaı» jyrlar qaldyrǵan aqyn qazaq ádebıetinde neken-saıaq. Buǵan kólemdi ádebı kúndeligin, prozasyn qossaq, úlken júktiń teńi boı kórsetedi. Dastandary dáýirdiń kelbetin, zamannyń bolmysyn qapysyz kórsetken uly eńbekter. О́mirden ótkende jastyǵynyń astynda qaldyrǵan «Rekvıemi» qazaq poezııasynda buryn-sońdy bolmaǵan ádebı óre, qalamgerlik qulash. Rýh pen tánniń, muń men syrdyń, arman men ańsardyń, ellegııa men efıtapııanyń tylsymmen astasqan tolqyny aqyn júreginiń jan tebirenterlik quıylysynda toǵysyp, oqyǵannyń omyraýyn buzyp kete jazdaǵan.
«Lenınshil jas» gazetinde júrgenimde Muqań týraly 6 novella, maqala, 3 arnaý óleń jazdym. Maqtanǵanym emes, munyń bári oqyrmandar tarapynan jaqsy baǵa aldy. Muqań qaıtys bolǵan kezde áýelde eshkim ol týraly qalam ustaı qoıǵan joq. О́ıtkeni aqyn týraly alyp-qashpa sózderdiń áli saıabyr tappaǵan kezi edi. Kóbi kóńilinde júrse de, áliptiń artyn baqty. Sol jyldarda onyń janynan áıgili Asqar Súleımenovti ǵana jıi kórýshi edik. Temekisi tútindep, aıtar sózin bútindep, aqtaryp aıtyp, ashyla sóılep kele jatatyn.
1977 jyly jastar gazetinde «Jeti myń metr bıiktik» degen alǵashqy novellam jaryq kórdi. Keıin jalǵasa berdi, Muqańnyń kúndeligi, onyń «Raıymbek» atty poemasy gazettiń Ádebıet bóliminiń meńgerýshisi bolyp júrgenimde qalamgerler Janbolattyń, Nurlytaıdyń izdenimpazdyǵymen, meniń aralasýymmen jaryq kórdi. Aqyn arhıvimen jumys jasadym. Aqynnyń jary Lashyn apaımen kóp sóılesip, Muqań ómiriniń talaı taǵdyrly sátterine qanyqtym. Onyń zábir kórgen kezeńderine kýá bolatyn qujattardy da kórdim. Sonyń biri Oljas Súleımenovtiń «Adamǵa tabyn, Jer, endi» dastany shyǵyp, Almaty aspanynda aq paraq bolyp jaýyp turǵanda jazǵan «Jer-Ana, keshir bizdi» degen óleńi tek 1969 jyly ǵana «Jalyn» almanaǵynda jaryq kórip, biraq uzaq jyldar aqyn kitaptaryna ene almady.
Aqyn elinde, onyń kindigi kesilgen Qarasazda, saǵymy oınaǵan Sarjaılaýynda, asqaq shyńy – Aspantaýynyń eteginde talaı ret boldym. Anasy Naǵımanmen de talaı ret syr bólistim. 1973 jyldyń sáýir aıynda Sábıt Muqanovty jerleý kezinde Kóktóbede bir top jas Muqańmen birge qyzy Maıgúldiń qabirin birge izdestik. О́kinishtisi, aqyn kishkentaı perzentiniń jerlengen jerin taba almaı muńaıyp, kóz sharasy jasqa tolǵanyna da kýá boldym. «Qoıman, botam, keregi ne kók tastyń, qysta aq qar, jazda shalǵyn shóp bassyn» dep jazǵanyndaı, Kóktóbeni kómkergen kók shalǵyn sábıiniń jatqan jerin kórsetpedi.
Narynqol aýdany qaıtadan ashylatyn boldy degende, Muqańnyń rýhy qýanatyn boldy-aý dep keýdemdi qýanysh pen saǵynysh qatar terbedi. Narynqoldyqtardan kem qýanǵan joqpyn. Shyǵysymyzdaǵy shyraıy shuǵyla bolyp jatqan osy ólkeniń joqshysy bolǵan Muqańnyń eli úshin qýandym. Esime 1991 jylǵy aqynnyń alpys jyldyǵyndaǵy ulan-asyr toı, Shalkóde jazyǵynda alaman báıgege túsken 125 attyń tuıaǵynan da shań kótermegen shalqardyń ǵajaıyby tústi. Alash jurtynyń aqyndy saǵynǵan alapat sezimdi shaǵy oıǵa oraldy. Shalkóde tórinde shalqyǵan sol toıdan keıin «Shalkóde» degen jyr jazdym. Osy jazbany sonymen túıindesem, oraıy kelgen sııaqty.
Shalǵynyńa at baıladym, Shalkóde,
Shabytyma ot baıladyń, Shalkóde.
Shalqar aqyn sende týdy, Shalkóde,
Shylbyrynan qaqpaıladym, Shalkóde.
Jolǵa saldyń jas ulyńdy, Shalkóde,
Janym saǵan asyǵýly, Shalkóde.
Jomart janyń júregimde, Shalkóde,
Jón kóremin bas urýdy, Shalkóde.
Muqaǵalı sen ekensiń, Shalkóde,
Minezi erek jer ekensiń, Shalkóde.
Maral jortqan bel ekensiń, Shalkóde,
Merekemsiń, berekemsiń, Shalkóde.
Samalyńnan qanyp ishtim, Shalkóde,
Sarjaılaýǵa baryp ishtim, Shalkóde.
Saǵymynda samaly bar, Shalkóde,
Saǵynyshty tanyp ishtim, Shalkóde.
Arman jyrdyń ǵurpyn aldym, Shalkóde,
Aspantaýdyń bultyn aldym, Shalkóde.
Aq bulaq bop burqyradym, Shalkóde,
Arǵymaq bop shurqyradym, Shalkóde.
Uldyń janyn eleńdettiń, Shalkóde,
Ulylyqty dáleldettiń, Shalkóde.
Muqaǵalı sekildenip muńaıyp,
Men ózińnen áreń kettim, Shalkóde.
Aqyn Aspantaýdyń aqıyǵy, qazaq jyrynyń Qulageri bolyp ómirden ozdy. Biraq onyń ómirsheń týyndylary bolashaqqa samǵap barady.
О́tegen ORALBAIULY,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Halyqaralyq «Alash»
ádebı syılyǵynyń laýreaty
