«Kápirmisiń? Musylmanbysyń?» deıtin suraq-jaýapty jattatatyny, erteńine jatqa aıtyp beretinbiz. Al meniń osy kúni Quran oqyp júrgen aıatymdy qashan úıretkeni esimde joq. Atamdy dalaǵa alyp shyqqanyn, kóp kisiler bolǵanyn, appaq qarmen shaǵylystyryp kúmis shashqanyn bilem. Atam júzge taıanyp dúnıe salǵanda men altyda ekem. Bala kezimizde «Ájekem arýaǵy atsyn» dep qarǵaný aq ekenińdi kýálandyrý bolyp tabylatyn. Ol kisiniń «ólip tirilgen Ysqaq qajy» degen atqa ıe bolyp, kóripkel áýlıeligimen biraz elge málim bolǵanyn eseıgende bildik. Meniń ákem Hasen atamnyń dúnıeden ótip ketken Ábýbákir, Sydyqtan keıingi úlkeni.
Sheshem Tájen on úshinde kelin bop túsipti. Meniń júregime uıalap qalǵan apamnyń atam týraly aıtqandary. Atam aýyl moldasynan saýat ashyp júrip, shımen qumalaq atyp oınaý kezinde bir balanyń kózin shyǵaryp jiberedi, oǵan shashyńdy alyp beremin dep kelesi bir balanyń kirpigin qyryp tastaýy qosylyp, moldadan ólimshi bop taıaq jeıdi. «Búıtkenshe ólgenim jaqsy» dep ózenge qashyp baryp, basyn jarǵa berip jatyp uıyqtap ketse, ózenniń ar jaǵynan boıy kók tiregen bir qara sur adam «myna aqymaqtyń oqýǵa barmaı jatqanyn qara» dep jaǵynan tartyp jiberedi. Shoshyp oıanǵan boıda mektepke bir-aq kirgen buzyq bala, tórt synypty eki jylda bitiredi. Qurandy jatqa aıtý dárejesine jetedi. Alaıda, zergerlik jolyn qýady. Aqboryq degen sheshesi arýaq qonǵan jerdiń qyzy eken, kóshken saıyn balasynyń quralyn birtindep jurtqa qaldyryp otyrady. Balanyń bir kúni qaıtys bolǵany, ony aq jýyp, arýlap jerlemekshi bolǵanda sheshesiniń úsh kún kúzete turýǵa surap alýy, qolyna sarbas qamshy alyp, máıit jatqan kıiz úıdi aınalyp úsh kún kúzetýi, tórtinshi kún degende balaǵa jan bitýi, týra ertegi sııaqty baıandalady. Onyń ertegi emes, bolǵan oqıǵa ekenine meniń anam kýá.
Osy oqıǵadan keıin Aqboryq anamyz ólip-tirilgen balasyn qajylyqqa jiberedi. Atamnyń mazary Qaraǵandy – Jezqazǵan tas jolynyń Jáırem qalashyǵyna burylar aıyryǵynan batysqa – Jezqazǵanǵa qaraı úsh shaqyrymdaı ótkende, joldyń sol jaǵynda, Sarysý ózeniniń jaǵasynda tur. Atam bar ǵumyryn Allanyń aq jolyna arnaǵan adam bolsa kerek. Pánı dúnıemen tirshiliginde qoshtasypty. Talaı ǵarypqa sharapaty tıip, olardyń alǵysyn alypty.
Aqjúrek pıoner kezimde apamnyń «Atań emdegen adamynan eshteńe alyp kórgen emes» degenine senbeı qoıǵan soń, mynadaı bir áńgime aıtqany bar. «...Atań kenetten qatty aýyrsyn. Aýyrǵanda zikir salsyn. Ondaıda janymyz shyǵyp, qaı jerden jaza bastyq dep tary qaýyzyna syıyp qalamyz. Et adal, sút aq dáke arqyly saýylǵan. Atańa beriletin asty ázirleıtin ózim. Jańa qudyqqa qonǵanymyzǵa kóp bolmaǵan, erkekter qudyqty da arshydy. Taza. Kókeń «úıdi basqa jerge tigińder, eski jurt bolar» degen soń, atańdy syrtqa otyrǵyzyp, úıdi jyǵýǵa kiristik. Qoıshy, sodan atań otyrǵan kórpesheden bir sorlynyń tyǵyp ketken aqshasy tabylǵany ǵoı. Aqshany ıesine qaıtarǵan soń, úsh kún boıy nár syzbaı zikir salýmen ábden álsiregen atań esin jıdy» dep apam bir tolqyp alǵan edi.
Kisiligi mol Týǵanbaı inimniń úıinde qonaqta otyrǵanda bir egde tartyp qalǵan áıel maǵan kózin tiktep «aıyp etpeseńiz, siz týraly aıtqym kelip otyr desin.
Meniń sasyp qalǵanymdy baıqaǵan Týǵanbaı «bul kisiniń emshiligi bar» dep eskertti. Jurt tarqap, «ózimiz bir durystap shaı isheıikke» bógep qalǵan bolatyn.
Álgi áıel maǵan qadalǵan qalpy bissimillasyn «sizdiń pirińiz Jambyl ata eken» dep bastady. Odan ári neshe jas jasaıtynym, ómir jolym, taǵy-taǵylar týraly aıtyp jatyr. Men bolsam, «myna kisi atamdy Jambylmen shatastyryp tur-aý, sirá» degen kúdikten shyǵa almaýdamyn. Kóz aldyma bala kezdegi Rábıǵanyń kitaptan Jambyl Jabaevtyń sýretin kórsetip «Átát, Átát» deıtini kele qaldy. Rábıǵa kishi kókemniń menen bir jas kishi qyzy. Tınemdeıinde qatty shoshyp, til-qulaqtan birjola aıyrylǵan, názik jandynyń sulýy – mylqaý Rábıǵa bolatyn ol. Al Rábıǵanyń Jambyl ata kózindegi atama uqsas meıirim shýaqty unatýy, álde jalpy keıpiniń atama kelýinen be? Áıteýir «Átát, Átát» dep sýretten aıyrylmaıtyn.
Janym ata! Atajanym! Siz meni árqashanda qorǵap-qorshap júretin atamsyz. Myna emshi «Piriń Jambyl ata» deıtini qalaı? «Siz týraly aıtqym kelip tur» degenine qaraǵanda oǵan solaı dep aıtqyzyp turǵan bir qudirettiń bolǵany ǵoı? Arýaǵyńnan aınalaıyn Jambyl ata siz de meniń qorǵaýshym ekensiz. Siz meni qaı kezde jebep-jelep júrsiz?
Emshi áıeldiń sózi oıymnnan ketpeı, ótken kúnge oralýmen boldym. Sóıtip oıym onǵa ketip júrip Jambyl atanyń qysylǵan shaǵymda jebegenin taptym, aqyry. Onyń ushqyny ustazym Temirǵalı Nurtazın aıtqan áńgimeden jylt etti.
Ýnıversıtetten keıin qyzmette júrgen kez. Zaıybym demalysyna shyǵysymen balalardy alyp, Qapal-Arasandaǵy tórkinine ketken. Demalys ala salyp, arttarynan bardym.
Sóıtsem, ustazym Temkeńniń sondaǵy shıpajaıda demalyp jatqanyn Núsip aqsaqal estip otyr eken. Bir kezde Temkeńnen dáris alǵan qyzy aıtsa kerek.
– Balam, erteń ana ustazyńa sálem ber. Demalysqa týra kelip tur eken, at ala bar. Bir maldyń basyn jep ketsin, – dedi. Burynnan oılastyrǵan sharýalary shyǵar degen oımen bir atty jetekke alyp, Temkeńe bardym.
Temkeń sonaý kómeı jaqtan syńǵyrlaı shyǵatyn mysqyl aralas daýsymen:
– Áıeldi jaqsy jerden alypsyń, dedi biraz áńgimeniń basy qaıyrylǵan soń. Tek tabıǵatyn maqtap tur-aý degen oımen sózin ilip ákettim:
– Osy jerden 7 shaqyrym, taýǵa qaraı, Sýyqsaı aýyly. Kelinińizdiń ákesi Núsip О́zenbaev sol aýyldyń ertede basqarmasy bolǵan adam. «Asharshylyq jyldary tuqymǵa degen bıdaıdan bir shaıkeseden úlestirip talaı ash-aryqty ajaldan aman alyp qalǵan Núsaǵań emes pe» dep ol kisini burynǵy kóz kórgenderi osy kúnge deıin erekshe qurmetteıdi. Ustazyńdy alyp kel, úıden dám tatyp ketsin degen soń at ala keldim.
– Osy sen bir kórikti qyzǵa úılengen sııaqty ediń, umytpasam aty Rys qoı?
– Iá, Rys.
– Bala-shaǵaly shyǵarsyńdar?
– Úsh kishkentaıym bar.
– Qyzmet qaıda?
– Ǵylym akademııasynda.
– Iá, Muhamedjannyń qaramaǵyndamyn de. Aıtqan. Baratyn aýylymyz Sýyqsaı bolsa, onda Baıanjúrektetip júreıik, saǵan aıtatyn áńgime bar. Júrýge ázir bolǵan Temkeń mańǵaz keıippen maǵan qabaǵyn kere bir qarap aldy da, kereýettiń aıaq jaǵynda salbyrap turǵan jaıalyqtaı qara ishkıimdi kúmis shapqan taıaǵymen ilip alyp vanna esiginiń tutqasyna qystyrdy. Temkeń meniń dıplom jumysyma jetekshi bolǵan-dy. «Beıimbet Maılınniń jaryq kórmegen shyǵarmalary» degen taqyryptan qorǵatyp, qorǵaý ústindegi aıtystan janym qyl ústinde turǵanda bir Alla qaǵyp qalǵan edi. Oılamaǵan jerden Muhamedjan Qarataev kirip kelip, tarazy basyn men jaqqa aýdarǵany esimde. Sóıtsem, esil bozdaqtardyń jaýlary áli aramyzda eken.
Sýyqsaıǵa Baıanjúrek taýyn bókterleı tarttyq. Temkeń sol baıaǵy ádetimen men oqymaq túgili atyn da estimegen «Chıngızhan s telegrafom» degen sekildi biraz kitaptar týraly áńgime qozǵady. Áńgimesin ilip áketip, pikir bólisetin shákirtten kúder úzdi me, bir kezde:
– Osy sen oqýǵa qalaı túskenińdi bilesiń be? – dep erge birjambastaı jaıǵasyp aldy.
– Joq. Oqýǵa túsken tizimnen ózimdi taba almaı, Shoqan Ýálıhanov, 5 degen jertólede jerbaýyrlap jylap jatqanymda emtıhandy birge tapsyryp júrgen jerlesim Saǵatbek marqum kelip, seni dekan shaqyryp jatyr degeni esimde. Tústen keıin oqýǵa túsken balalar tiziminde bar bolyp shyqtym.
– Endeshe, tyńda. Birli-jarym medalǵa bitirgenderdiń shyǵarmalaryn kórgim keldi.
Seniń shyǵarmańnyń ár jerinen bóten sııamen tynys belgilerin qaptatypty da úsh qoıypty. «Mynalaryń ne? Ne sumdyq?» degenime, bireýi jumǵan aýzyn ashpady. Sen solaı túskensiń, shyraq.
– Báse, Jambyl Jabaevtyń «Uly Otan soǵysyna arnaǵan óleńderi» taqyrybyna jazǵam. Ádebıetten beretin muǵalimimiz Ábdikárim Ábdiraıymov degen bir keremet kisi bolatyn. Sózge sheshen, oqýlyqtan tys tartymdy maǵlumattardy aıtyp, nazarymyzdy baýrap alatyn. Aqyndardy jatqa aıtýy, áripti marjandaı tizip jazatyny, bári-bári qyzyqtyratyn. Ol kisi jazdyrǵan shyǵarmalardy jattap alatynbyz. Oqýǵa túserde jazǵan shyǵarmama Jambyldyń:
«Fashızm pıǵyly pasyq qutyrǵan ań.
Kózi kúńgirt, kóbikti aýzynda qan.
Talaıdy tarpa bas sap áli kelse
Tabanyna tússin deıd ádildik zań»
degen bir aýyz óleńin epıgraf etip alǵanmyn.
– Sendim – dep jymıdy Temkeń.
Apyr-aý, mynadaı jaqsylyǵyn osynshama ishke saqtap kelýi qalaı? Qoryqqany ma?
Kimnen? Álde, shákirti dushpanyn kóbeıtip almasyn dedi me? Qalaı bolǵanda da, úlken parasat ıesiniń maǵan jasaǵan qamqorlyǵy bolsa kerek. Asaý arynnyń baıyrqalaıtyn tusyn kútkeni shyǵar.
Jaratýshy jappar ıem! Jambyl ata! Arýaǵyńnan sadaǵa keteıin, Jákem! Jer baýyrlap «Ata! Kókeme ne aıtam? Kómektespegeniń qalaı, ata!» dep jalynǵanymda atam sizge:
«Ana naısaptardy ımanyna keltirshi» degen eken-aý. О́zińizdi jan júregimen jaqsy kóretin bir balańyzdyń ádiletsizdik tyrnaǵyna ilikken shyrylyn estip, qyzyl jolbarysyńyzdy jiberipsiz-aý, Jambyl ata.
Jambyl ata! Arýaqtarǵa juma saıyn baǵyshtaıtyn duǵamnan sizdi qaldyrmaıtyn boldym. Sizdiń esimińizben atalatyn kósheden ótsem, qaladaǵy eskertkishińizdi kórsem bet sıpaımyn.
Aq kóılekti emshi áıeldiń aýzyna sizdiń esimińizdi Alla salǵan shyǵar. Sizdi maǵan pir etkenine myń táýbe.
Igen HASENULY,
jazýshy
