Al otarlaý saıasatynyń eń tıimdi ádisi – aldymen olardyń sanasynan atamekeni, týyp-ósken jeri, ózen-kóliniń ataýyn óshirý. Bir sózben aıtqanda, ultty máńgúrtke aınaldyrý. Kúni keshege deıin bir ǵana aýdan emes tutas eldi jaılap ketken Lenın, Stalın, Kalının, Molotov, Malenkov, taǵy basqa keńestik qaıratkerlerdiń atymen kolhozdardyń, mektepterdiń jańbyrdan keıingi sańyraýqulaqtaı qaptap ketkenin qalaı umyta alarsyń. Ol ol ma, Qazaqstanǵa «Kishi Oktıabr ornatamyn» – dep tutas bir ultty ashtyqqa ushyratyp, halyqty qynadaı qyryp tastaǵan qý jaq Goloshekın men ashtan qyrylǵan halyqtyń bas kótergen azamattaryn júıeli túrde joıyp, Máskeýden qosymsha jospar suraǵan Mırzoıandardy da tóbemizge kóterip dáriptegenimiz jalǵan emes. Otarlaý júıesiniń bir mysaly ózimiz mekendep jatqan óńir – Oral qalasy men Atyraýdyń aralaryndaǵy kári Jaıyqty boılaı jaılaǵan aýyldar Krýgloozıornyı, Serebrıakovo, Shapov, Vladımırovka, Býdarın, Chapaev, Antonov, Inder, Zelenyı, Kýlagıno osylaısha jalǵasyp kete beredi. Ultty basyp-janshýdyń, onyń tarıhı qundylyǵyn, tilin, dilin óshirýdiń budan asqan soraqylyǵy bolar ma?
О́kinishke qaraı, osylardyń birazy áli kúnge deıin murty muqalmastan, qaı aýylǵa barsań da qasqaıyp, baıyrǵy ataýymen qarsy alyp tur.
Keńestik saıasattyń mıymyzdyń qatpar-qatparyna enip, súıegimizge sińip qalǵany sonshalyq, tipti qaısybir kári qulaqtardyń bul ataýlardy ózgertýge qulqy joq. El táýelsizdigin alyp, óz qolymyz óz aýzymyzǵa jetti – dep bórkimizdi aspanǵa atyp júrsek, keshegi sý tasqyny kezinde zardap shegip jatqan Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy aýyldardyń ataýy qýanyshymyzdy sý sepkendeı basyp, tóbe shashymyzdy tik turǵyzdy. Apyr-aý, sol aımaqtyń el basqaryp otyrǵan atqaminerleri, memlekettik organdar, qoǵamdyq uıymdar aı qarap otyr ma? «Aýrý batpandap kirip, mysqaldap shyǵady» desek te, el táýelsizdigin alǵan jıyrma jeti jylda shyǵyp bolmaǵan, etten ótip, súıekke sińip ketken qandaı dert, ol. Onyń qasynda jańa boı túzegen shaǵyn aýdandarynyń kóshelerine Alash arystarynyń atyn bergen Oral shaharyn basqaryp otyrǵan azamattardyń oń isteri kóńil kónshitkendeı eken. Áıtse de joǵaryda atalǵan Jaıyq boıyndaǵy aýyl-kentterdiń ataýyn ózgertetin ýaqyt jetkeni de eskerilýi kerek.
Munyń ózi osy óńirdi mekendegen kóp ultty jurtymyzdyń aýyz birligi men yntymaǵyn, bir-birine degen izgi qarym-qatynasyn, týysqan halyqtardyń el men jer ıelerine degen rııasyz qurmetin kórsetedi. Bizdiń qolymyzda Qazaqstan Mádenıet jáne sport mınıstrliginen Prezıdent Ákimshiligine berilgen ákimshilik-aýmaqtyq birlikterdiń quramdas bólikterine, nysandarǵa berýge usynylatyn tarıhı tulǵalar men dástúrli ataýlar tizimi bar.
Bir qaraǵanda bári de durys, tizimdegi esimderdiń qaı-qaısysy da qazaq shejiresindegi tarıhı tulǵalar. Áıtse de tizimniń asyǵystaý, tek tapsyrmany oryndaı salý úshin jasala salǵany da kózge birden shalynady. Mysaly, XIV-XVIII ǵasyrlarda ómir súrgen halqymyzdyń qaıratker batyrlary men aqyndary, kósemderi men sheshenderi Qarasaı, Áıteke, Buqar jyraý, Raıymbek, Syrym, Isataı, Naýryzbaı syndy qaıratkerlerimizdiń attarynda aýdandar bar. Osy atalǵan tulǵalar men Ábilqaıyr, Bógenbaı, Qabanbaı, Tóle bı, Qazybek bı syndy saıypqyran sańlaqtarymyzdyń attarymen sansyz kósheler atalady. Mundaı qaıtalaýlar XIX-XXI ǵasyrlarda ómir súrgen ult, óner qaıratkerleriniń tiziminde de jıi ushyrasady. Eger jaýapty oryndar osy máselege meılinshe zeıin qoıyp zerdeleı tússe, tarıhymyzǵa tereńirek úńilse eldigimizdiń eńsesin kóterip, jerimizdiń tutastyǵyn saqtaýǵa qanyn da, janyn da aıamaǵan qanshama arystarymyz kóleńkeden shyǵyp, tórt qubylamyz túgendele túsken bolar edi.
El táýelsizdigin alǵanyna shırek ǵasyrdan astam merzim boldy. Osy jyldarda egemendigimizdi nyǵaıtyp, memleketimizdiń qadasyn qaǵysyp, Elbasymyzǵa serik bolyp, qıyn-qystaý kezeńderde isimen de, sózimen de eldik qýatymyzdy arttyrýǵa úles qosqan tulǵalardy tizimnen kóre almadyq.
Memleketimizdiń quqyqtyq normalaryn jasaýǵa belsene atsalysqan belgili zańgerler S.Zımanov, N.Shaıkenov, K.Halıkov kórnekti memleket qaıratkerleri bolǵan U.Qaramanov, E.Asanbaev, O.Muhamedjanov, N.Balǵymbaev, qazaq ónerin dúnıe júzine tanytqan dańqty dırıjer Sh.Qajyǵalıev, ataqty kompozıtorlar B.Jumanııazov Á.Beıseýov, M.Mańǵytaev atalǵan tizimde múlde joq. Bulardyń qaısybirine dúnıeden ótkenine 5 jyl tolmaǵan – dep ýáj aıtýshylar bolsa, ondaı tulǵalar usynylǵan tizimde de júr. Qazaqstannyń zańy, erejesi barsha qazaqstandyqtarǵa ortaq bolsa kerek.
Elbasy N.Á. Nazarbaev «Týǵan jerdiń árbir saıy men qyrqasy, taýy men ózeni tarıhtan syr shertedi. Árbir jer ataýynyń tórkini týraly talaı-talaı ańyzdar men áńgimeler bar. Árbir ólkeniń halqyna sýyqta pana, ystyqta saıa bolǵan, esimderi el esinde saqtalǵan birtýar perzentter bar. Osynyń bárin jas urpaq bilip ósýge tıis» – dep óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda atap kórsetken. Al ondaı óńirler, ondaı tulǵalar elimizde az ba? Endeshe biz nege birin-biri qaıtalaıtyn qasań tizimmen shektelýge tıispiz.
О́zi týyp-ósken ólkesiniń tabıǵatyn, sol óńirdi órkendetýge bar kúsh-jigerin jumsaǵan qaıratkerlerin bilmese bolashaq patrıottar qaıdan shyqpaq?
Respýblıkalyq onomastıkalyq komıssııaǵa usynylǵan dástúrli ataýlarǵa da aıtarymyz bar.
Elbasymyz aıtqandaı ár óńirdiń óz ereksheligi bar. Bizdińshe jas urpaq óz ólkesiniń tarıhyn meılinshe bilýi úshin ataýlardy ár ólkeniń tabıǵı erekshelikterine sáıkestendirý kerek. Mysaly, tizimde aıbalta, aqdıdar, aqsham, baıqonys, bozǵanaq, ashýdas, arlan degen jalpy ataýlar bar. Al osy ataýlardyń aıtylýy ádemi bolǵanmen máni qandaı? Osy ataýlar kósheler men eldi mekenderge úılese me? Aqkekil, býra, ashýdas kósheleri – degen ataýlardyń qandaı qısyny bar?
Ony kúshtep, bıshiktiń kúshimen qoıǵanmen kópshilik jurt qabyldaı ala ma? Al Qazaqstan Respýblıkasynyń «Onomastıka týraly» zańynyń árbir babynda kóshe, kent ataýlaryn halyqpen aqyldasa otyryp ataý jóninde naqty aıtylǵan.
Jer-sý, aýyl-kent, kóshe ataýlary bizdiń ulttyq kelbetimiz bolmaq. Biz búgin ýaqyt, Elbasy berip otyrǵan múmkindikti tıimdi paıdalanbasaq, bolashaq urpaq aldynda keshirilmes kúnáǵa batamyz. Sondyqtan da besigimizdi durys túzeıik, aǵaıyn!
Zakarııa SISENǴALI,
Jańaqala aýdandyq máslıhat hatshysy
Batys Qazaqstan oblysy
