M.Áýezov atyndaǵy drama teatry mýzeıinde 300 myńnan astam jádi­ger saq­talǵan

M.Áýezov teatrynyń mýzeıi jarty ǵasyr ýaqyt ishinde óziniń jádigerlerin tolyqtyrýdan bó­lek, halyqty teatrdyń ót­ke­nimen tanystyratyn, aıaýly da ardaqty akterlerdiń ómirnamasynyń el bile bermeıtin betterin jınaq­tap, kórermenge jetkizetin rýhanı oryn. Mýzeıdiń ashylý tarıhy týraly aıtqanda, teatrdyń ir­ge­tasyn qalaýshylardyń bi­ri Qapan Badyrovtyń «Es­ten ketpes esimder» atty kita­byn­daǵy «Tarıh qoımasy» atty maqa­lasyndaǵy «Alǵashqy ashyl­ǵan teatrdy zor qýanyshpen qarsy alǵan qazaq eli sonsha kóp syılyqtar tartty. Kilem, tús­kıiz, qasqyr ishik, túlki ishik, túlki tymaq, túıe jún shekpen, qundyz bórik, jibek shapan, kúmis er toqym, syrly aıaq, kúmis ojaý, aǵash shara, sary tos­taǵandar, dastarqandar, asha baqan, kúmis kise, jibek belbeý, ártúrli órilgen qamshy teatr qur­metine tartylǵan-dy. Al qyzdar kıer úkili taqııa, kámshat bórik, sáýkele, oqaly shapan, kes­teli kóılek, omyraýyna túrli teńge taqqan kamzol, syldyraǵan sholpy, bilezik, baldaqtardyń talaıy syıǵa kelgenin bilemiz» degen joldary oıǵa oralady. Kórnekti akter kezinde osy­nyń báriniń qadirine jete al­maǵandaryna ókinish bildiredi. Sebebi halyq syıǵa tartqan osyn­shama mura-jádigerler mý­zeı bolmaǵandyqtan tozyp, iske alǵysyz dúnıege aı­nalǵan. Eger 1926 jyldan bergi bar­lyq eksponattar saqtalǵan bolsa, kórer­menge tartý eter qundy dúnıe tipten mol bolar edi. Eshten kesh jaqsy. Qazirdiń ózinde mýzeı qory Qazaqstandaǵy teatrlar mýzeıleriniń ishindegi eń baıy, tolymdysy. Mundaǵy zattar san alýan, tarıhı quny asa joǵary baǵaly dúnıeler mol.

Mýzeı 1968 jyly ashyldy. Sol jyldary Qapan Badyrov, Nur­muhan Jantórın, Sábıra Maı­qanova, Sháken Aımanov, Hadı­sha Bókeeva, Sholpan Jan­darbekova, Asanáli Áshimov, Esmu­qan Obaev, Áýbákir Rahımov bas­taǵan aǵa-apalarymyz bar kúshin salyp, jádigerlerdiń jı­­naq­talýyna, kóbeıýine, olar­dyń hronologııalyq tártip­pen rettelýine zor úles qos­qan. Búginde teatr mý­ze­ıinen 92 jyldyq tarıhy bar qa­ra­shańyraqtyń óner beles­terimen kezeń-kezeńimen tany­sýǵa bolady. Elimizge belgili óner tul­ǵalarynyń maıly boıaýmen sa­lynǵan 30-dan astam portreti qaz-qatar tizilip, ilinip tur. Akterlerdiń ár jyldary, ártúrli qoıylymdarda kıgen kostıýmderi – baǵa jetpes baılyǵymyz. Mýzeı jumys istegeli bergi zerli, asyl ma­tadan tigilgen kıim úlgileri bar. Akterlerdiń marapattary, medaldary, alǵys hattary, qoldanǵan buıymdary saq­taýly. Ár spektaklden túsi­rilgen fotolardyń qory da mol. Fotolar murasyna úńilgen kezde, sonaý teatr qurylǵan jyl­dardan bastap, kúni búginge deıingi kezeńdi qamtıtyn, rejısserler, akterler, basshylar, tehnıkalyq qyzmetkerler, basqa da teatrǵa qatysty beınelerdi kóresiz. Belgili akterlerdiń ózi tu­tynǵan zattary, áshekeı buıym­dary, keıbir kúndelikteri men qoljazbalary, tilekteri de tabylady. Sońǵy jyldary qo­rymyz ártúrli beınejazba­larmen tolyǵý ústinde. Spektaklderdiń beınejazbasyn da saqtap, qajet ýaqytta paıdalanýǵa múmkindik týǵyzyp otyrmyz.

Mýzeıdegi eń qundy dúnıe­lerdiń qataryna qoıylymdardyń afıshalaryn jatqyzýǵa bolady. Mysaly, 1926 jyly 13 qań­tarda Qyzylordada qoıylǵan eń alǵashqy qoıylym – Qoshke Kemeńgerulynyń «Altyn sa­qa» pesasynyń «Eńbekshi qazaq» gazetinde jarııalanǵan afısha­synyń kóshirmesi bar. Osy qun­dy derek qazaq teatrynyń tarı­hyn tereń zerdeleýdiń negizi bo­la alady. Budan keıingi jyl­­dardaǵy afıshalar arqyly qazaq teatrynyń taqyryptyq, mazmundyq erekshelikterin baı­qaımyz. Qorymyzdaǵy kózge ottaı ystyq basylatyn taǵy bir qundy dúnıeler – sýretshilerdiń qoıylymdarǵa daıyndaǵan kıim úlgileriniń eskızderi. Olarǵa qarap otyryp sýretshilerdiń teatr álemindegi aıryqsha eńbegine tánti bolmaı tura almaısyz.

Mýzeı qorynda qazirgi tańda 300 myńnan astam jádi­ger saq­talǵan. Áýezov teatry jyl saıyn «Teatr kóktemi» festı­valin ótkizip keledi. Asa mártebeli mere­keniń kezinde «Festıvalden fes­tıvalge deıin» degen kórme uıymdastyrylýda. Mýzeı jyljymaly kórmelerin de ótkizip keledi. Eleýli datalar boıyn­sha, respýblıkalyq mereıtoı­lar kezinde ózge oblystarda kórme uıymdastyrý qolǵa alyn­­ǵan, sonymen qatar teatrda úlken keshendi kórmeler uıym­das­ty­ryldy. atap aıtqanda, 2016 jyly teatrdyń 90 jyldyq mereıtoıyna búkil teatr tarıhyn 4 kezeńge bólip kórsetilgen arnaıy kórme ótti. 2016 jyly Qazaqstan táýelsiz­diginiń 25 jyldyǵyna oraı As­tana qalasynda, Ulttyq mýzeı ǵımaratynda «Tarıh tolqy­nyn­­­daǵy teatr shejiresi» atty kórme joǵary deńgeıde uıymdastyryldy. «El­basymyz N.Á.Nazarbaevtyń «Bo­la­shaqqa baǵdar: rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamalyq maqa­lasy aıasynda Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qol­da­ýymen Tokıo qalasynda ótken gastroldik saparyn­da «Rýhanı qazyna» atty kórme uıym­das­tyryp, japondyq kórer­men­derdiń teatrdyń baı tarıhymen tanysýyna múmkindik jasaldy. Teatr mýzeıi kórermenniń óner shańyraǵyndaǵy ýaqytyn ońtaıly paıdalanýy úshin belsene qyzmet etip keledi. Ár kúni qoıylym kórýge kelgen kórer­menderdiń keminde teń jartysy bizge kelip, teatrdyń tarıhymen, búginimen tanysady.

 Nargız TAMABEKQYZY,

 M.Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik Akademııalyq

drama teatry mýzeıiniń jetekshisi