Poezııa áleminde máńgi sónbes juldyz
«Maǵjan – tek Qazaqstanǵa ǵana emes, barsha túrki jurtyna keń tanymal aqyn.Onyń tereń fılosofııalyq, asqaq azamattyq, názik lırıkalyq sarynda jazylǵan biregeı týyndylary búgingi býynǵa únemi rýhanı nár berip keledi.
Maǵjan Jumabaev – halqynyń bostandyǵy úshin kúresken tuǵyrly tulǵa. Ol «Sholpan», «Sana» jýrnaldaryndaǵy, «Bostandyq týy», «Aqjol» gazetterindegi belsendi qyzmeti arqyly aǵartý isine de zor úles qosty. Nebári 44 jyl ǵana ǵumyr keship, repressııa qurbanyna aınalǵan aqyndy zulmat zamannyń saıasaty eldiń esinen shyǵara alǵan joq.
Táýelsizdiktiń arqasynda halqymen qaıta tabysqan arystarmen birge Maǵjan murasy ortamyzǵa oraldy.Týǵan óńirdegi aýdanǵa esimi berilip, shyǵarmalary otandyq ádebıettiń altyn qoryna qosyldy.
2018 jyl TÚRKSOI halyqaralyq uıymynyń sheshimimen «Maǵjan Jumabaev jyly» bolyp jarııalandy. Aqyn mereıtoıynyń IýNESKO-nyń Parıjdegi shtab-páterinde atap ótilýi-onyń ulttyń aýqymynan áldeqashan shyǵyp, álemdik deńgeıde ulyqtalýynyń aıqyn kórinisi.
Rýhanı jańǵyrý arqyly tarıhyn túgeldep jatqan Qazaqstan halqy Maǵjan syndy birtýar perzentiniń esimin máńgi este saqtaıtyn bolady» – delingen Elbasy quttyqtaýynda.
«TÚRKSOI» halyqaralyq uıymynyń Bas hatshysy Dúısen Qaseıinov túrki álemine ortaq tulǵa týraly tebirene tolǵandy. Mádenıet jáne sport mınıstrligimen birlesip, aıtýly sharalar atqarylǵanyn, onyń ishinde kórnekti tulǵalardyń, aıtýly ǵalymdardyń, zertteýshilerdiń qatysýymen Ankara men Kastamoný qalalarynda atap ótilýin erekshe oqıǵaǵa balady. О́tken ǵasyrdyń 20-shy jyldary júzdegen myń túrik sheıit bolǵan «Chanakkale» qasiretine ortaqtasyp, «Alystaǵy baýyryma» degen ataqty óleń jazyp, qarajat jınaý isine belsene aralasqan qaıretkerligi esh umytylmaıdy, dedi.
Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli óz sózinde Elbasynyń jarlyǵymen Túrkistannyń oblys ortalyǵyna aınalyp, oblys ataýyn ıelenýi qasıetti Túrkistandy eń kóp jyrlaǵan Maǵjanǵa turǵyzylǵan eń úlken eskertkish bolǵanyn atap kórsetti. Ǵunnan týǵan, kúnnen týǵan aqıyq aqyn shyǵarmalaryna túrki jurty eren qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵanyn, otty óleń-jyrlaryn erkindiktiń, azattyqtyń sımvoly retinde qabyldaıtynyn, bul oraıda akademııa kóptegen sharalarǵa muryndyq bolyp júrgenin áńgimeledi. Parıj tórinde, IýNESKO-da Halyqaralyq Túrki akademııasy uıymdastyrǵan basqosý Elbasy belgilep bergen rýhanı jańǵyrýymyzdyń halyqaralyq deńgeıdegi aıtýly sharasy boldy. Onda ulttyq, rýhanı qundylyqtarymyz álemdik deńgeıde tanylyp, Maǵjannyń birneshe tilderge aýdarylǵan óleńderi men poemalarynyń tusaýkeseri úlken áser qaldyrdy. D.Qydyráli álemniń birneshe tilderine aýdarylǵan osy kitaptardy aımaq basshysyna tartý etti.
Eńseli eskertkish ashyldy
Poezııa áleminiń jaryq juldyzyna arnalǵan eńseli qola eskertkish akademık M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti janyndaǵy skverde tuǵyryna qoıylyp, ashylý rásiminde aımaq basshysy Qumar Aqsaqalov, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Ulyqbek Esdáýlet jyly lebizderin arnady. Qumar Irgebaıuly óz sózinde babalar esimi óshpeıtinin, amanatyna adaldyq jalǵasa beretinin atap ótti. Oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıynda «Ultyn súıgen uly júrek» kórmesi, teatrlarda «Sholpannyń kúnási» jáne «Maǵjannyń soty» spektaklderi tamashalandy.
«Syrshyldyǵymen, sýretshildigimen, sózge erkindigimen, tapqyshtyǵymen, marjandaı tizilgen, torǵyndaı úlbiregen názik úndi kúıimen, sherli, muńdy zarymen kúshti» «aqyndardyń aqyny» dál bıylǵydaı tórtkúl dúnıege de, atamekenine de dál osylaı tanylmaǵany anyq.
Bıyl túrkitildes memleketter boıynsha «Maǵjan Jumabaev jyly» jarııalandy. Aldymen «TÚRKSOI» halyqaralyq uıymynyń bastamashyldyǵymen aıtýly is-shara Túrkııada bastaý alyp, zor qurmet kórsetildi. Odan keıin halyqaralyq Túrki akademııasynyń tikeleı uıydastyrýymen Parıj qalasynda ornalasqan IýNESKO-nyń shtab-páterinde «Rýhanı jańǵyrý jáne mádenı mura: túrki tili – ótkennen keleshekkke» atty tanymdyq forým uıymdastyrylyp, Eýropa tórinde ulyqtaldy. Rýhanı saladaǵy tyń bastamalar túrkishil, turanshyl, azat oıly aqynnyń týǵan jerinde de odan ári jalǵasyp, óńirlik baǵdarlama sheńberinde 400-ge jýyq mádenı is-sharalar uıymdastyryldy. Shırek ǵasyr bederinde Kommýnıstik dańǵyly Maǵjan atyna aýystyrylǵanyn, aýdan kolledj, mektepterge esimi berilgenin, birneshe eskertkish pen músin turǵyzylǵanyn, ol turǵan úıge eskertkish taqta ornatylǵanyn, «Maǵjan» ádebı-kórkem, qoǵamdyq-saıası jýrnaly jaryq kóretinin, kóptegen óleń jınaqtary shyǵarylǵanyn, memorıaldyq-murajaı ashylǵanyn, «Maǵjan kóktemi» respýblıkalyq festıvali, oqýshylardyń shyǵarmashylyq saıysy dástúrge aınalǵanyn, bıyldyń ózinde «Maǵjan» ensıklopedııasy, eki ǵylymı kitap, birneshe óleńder jınaǵy jurtshylyq qolyna tıgenin aıtsaq, olardyń ishinde eń aıtýlysy, shoqtyǵy bıigi retinde aqyn bir kezderi eńbek etken bilim ordasynda músinniń ornatylýyn aıtar edik.
Biz mereıtoı barysynda Maǵjannyń shyǵarmalaryn indete zerttep, ózge tilderge tárjimalaýmen shuǵyldanyp júrgen sheteldik qonaqtarmen subattsqan edik.
Akbar RYSQULOV, Qyrǵyzstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy, Toqtaǵul atyndaǵy memlekettik syılyqtyń laýreaty:
– Biz halyqaralyq ««TÚRKSOI» qoǵamy jáne Túrki akademııasy sheńberinde qazaqstandyq aqyn-jazýshylarmen yntymaqtasa jumys istep kelemiz. Buǵan deıin Maǵjannyń birdi-ekili óleńderin qyrǵyz aqyndary aýdaryp kelgen. Men de qal-qadirimshe atsalysqanmyn. Biraq jeke jınaq túrinde shyqpaǵan eken. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatymen 80 shaqty óleńi men «Batyr Baıan» jáne «Qorqyt» dastandaryn qotaryp, «Arystan aıbaty» degen kitapqa toptastyrdym. Nurlan Qalybekov ta bir jınaq bastyrdy. Ol osynda júr. Túrki akademııasynyń qoldaýymen Bishkekte arnaıy is-shara ótkizdik
Bul salada Mıchıgan ýnıversıtetiniń professory Tımýr Qojaoǵlý óte ónimdi eńbek etip júr. Onyń Maǵjandy aǵylshyn tilinde «sóıletken» aıtýly eńbegi «Maǵjan Jumabaev–azattyq pen mahabbat otynyń aqyny» dep atalady. Bıyl Túrki akademııasynyń qoldaýymen úsh kitap shyqty.
Muzafar AHMAT, О́zbekstannyń halyq shaıyry, «Dostyq» ordeniniń ıegeri:
– Maǵjan jyrlaryn aýdarǵanym úshin halyqaralyq Túrki akademııasynyń kúmis medalimen marapattaldym. Bul–men úshin úlken mereı. Jınaqtyń tusaýkeser rásimin Tashkentte joǵary deńgeıde ótkizdik. Maǵjannyń óleńin alǵash ret osydan jıyrma jyl buryn tárjimalappyn.
Meniń babam Ahmat stalındik qýǵyn-súrginge ushyrap, atylǵan. Taǵdyry Maǵjanmen uqsas bolǵandyqtan ba, júrek tebirenterlik lırıkasyna tereńdeı boılap, tupnusqadan aýytqymaýǵa tyrystym. Aldaǵy maqsatym–tolyǵyraq aýdarý. Abaıdyń da óleńderin tárjimalap qoıdym. Jeke jınaq etip shyǵarý oıymda bar.
Bıyl altaı, ázirbaıjan, mońǵol, túrik, taǵy basqa segiz tilde ázirlengen birikken jınaq ta jaryq kórdi.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy.
Sýretterdi túsirgen Talǵat TÁNIBAEV.
