Instıtýt alǵash ashylǵan kezde onda nebári 9 oqytýshy qyzmet atqaryp, 124 stýdent bilim aldy. Ýaqyt ótken saıyn oqý ordasyndaǵy oqytýshylar qatary men bilim alýshy jastardyń sany birtindep ósip, onyń kadrlyq áleýeti de joǵarylap otyrdy. Qazaqstandaǵy tuńǵysh joǵary bilim ordasy bolǵandyqtan, onda sol kezdegi kózi ashyq, kókiregi oıaý degen eń bilimdi oqytýshylar qyzmet atqardy. Atap aıtqanda, A.Baıtursynov, O.Jandosov, Á.Ermekov, B.Almanov, I.Qabylov, Sh.Bekjanov, S.Amanjolov, Q.Jubanov, S.Seıfýllın, T.Shonanov, H.Dosmuhamedov, T.Júrgenov, I.Keńesbaev, S.Muqanov jáne t.b. belgili memleket jáne qoǵam qaıratkerleri men iri ǵalym-ustazdar, kórnekti qalamgerler dáris berdi. Solardyń qatarynda qazaq mádenıeti men ádebıetin ólsheýsiz bıikke kóterip, álemge tanytqan biregeı tulǵa, uly jazýshy M.O.Áýezov te boldy.
M.Áýezov sol kezdegi solaqaı saıasattyń saldarynan 1930 jyly abaqtyǵa jabylyp, odan 1932 jyly shartty merzimge bosap shyqqan soń Qazaq memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtyna oqytýshylyq qyzmetke ornalasady. Munda ol 1932-1934 jyldar arasynda qazaq ádebıeti men Orta Azııa halyqtary ádebıetinen dáris oqydy. Osylaısha M.Áýezovtiń qazaqtyń jańa astanasyndaǵy tuńǵysh joǵary oqý ornynda ustazdyq eńbek jolynyń alǵashqy ári jemisti kezeńi bastaldy. Búgingi Qazaq eliniń joǵary oqý oryndarynyń qara shańyraǵyna aınalǵan Abaı atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtynda jumys jasaǵan kemeńger jazýshy keıinnen ómiriniń sońyna deıin osy pedınstıtýttan bólinip shyqqan S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetinde (qazirgi ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti) ustazdyq ulaǵatyn jalǵastyrdy.
Ol tusta elimizde jańadan qurylǵan joǵary oqý ornynyń tasyn órge domalatyp, damytý úshin basqa da respýblıkalardyń oqý oryndarymen áriptestik qarym-qatynas ornatýǵa týra kelgen. Bul másele eki jolmen sheshildi, birinshiden – mamandardyń kópshiligi keńestik dáýirdegi ortalyq Máskeý, Lenıngrad sekildi qalalardan shaqyrylsa, ekinshiden – jergilikti kadrlardan da mamandar daıarlandy. Instıtýttyń qalyptasýy men damýyna odaqtas respýblıkalardyń kóptegen joǵary oqý oryndary úlken úlesin qosty. Olar óz kitaphanalaryndaǵy kitap qorlarymen jáne aýdıtorııalarǵa arnalǵan qural-jabdyqtarymen bólisti. Sol jyldary QazPI-ge jumys isteýge ataqty ǵalymdar ádebıettanýshy N.Fatov, matematık B.Krýglıak, fızık V.Lıtvınov, bıolog S.Logınov, embrıolog A.Zahvatkın sekildi belgili oqymystylar keldi.
Jalpy, M.Áýezovtiń shyǵarmashylyq ómirbaıanyna mán bere qarasaq, onyń 1930 jylǵa deıin Almaty qalasynda birneshe ret bolǵanymen, munda turaqtap turmaǵandyǵyn kóremiz. Tek abaqtydan shartty merzimge bosap shyqqan 1932 jyldyń sáýir aıynan bastap qana ol Almaty qalasynda ornyqty. Sóıtip óziniń jazýshylyq, ǵylymı-shyǵarmashylyq eńbek jolyn jańa qyrynan tanytqan. QazPI-de ustazdyq qyzmet etken jyldary qalamger jazýshylyqtan, shyǵarmashylyq-zertteý jumystarynan bir sát te qol úzbegen. Osy jyldary «Oktıabr úshin», «Túngi saryn» pesalary men «Bilekke – bilek», «Úsh kún», «Qasenniń qubylystary», «Izder» áńgimelerin jáne «Abaı» atty zertteý eńbegin, oqý orny týraly birneshe maqalalar jazdy. Sol kezeńde bolashaq áıgili «Abaı joly» roman-epopeıasynyń jazylýyna alǵashqy arnaıy daıarlyq jumystary qolǵa alyna bastaǵandyǵyn ańǵaramyz. 1930 jylǵa deıin birneshe kesek týyndylar jazǵan qalamgerdiń «Han Kene» pesasy men «Qıly zaman» povesi qatań synǵa ushyrap, aqyr-sońy jazýshyny abaqtyǵa jabýmen aıaqtalǵandyǵy aıan. Sondyqtan 1930 jyldardan keıingi týyndylarynda uly jazýshy astarlap jazý, arnaıy úkimettiń tapsyrmasymen jazý sekildi jaıttardy bastan keshirdi. Aıtalyq, onyń abaqtydan bosap shyqqannan keıingi alǵashqy shyǵarmasy «Oktıabr úshin» pesasyn bıliktiń arnaıy tapsyrysymen jazǵandyǵyn kóremiz. Ol týraly dáleldi qujattar da bar. Pesany oqý barysynda «tapsyrma berilgende» qazaqtar men az ult ókilderiniń Qazan tóńkerisine qatysýyn basa kórsetý talap etilgeni aıqyn baıqalady. Qalaı degende de, M.Áýezov týyndylarynan onyń arnaıy tapsyrmamen, aldyn ala belgilengen ıdeologııalyq talaptarmen jazylǵan shyǵarmasynyń ózinde de sýretker retinde aqıqat shyndyqqa adaldyq tanytqanyna kýá bolyp otyramyz.
Uly oıshyl Abaıdyń «Adamnyń adamdyǵy aqyl, ǵylym, ...jaqsy ata, jaqsy ana, jaqsy qurby, jaqsy ustazdan bolady», degen tujyrymyn berik ustanǵan M.Áýezov QazPI-de ustazdyq etken jyldarynda ǵylymı-shyǵarmashylyq, jazýshylyqpen qatar ustazdyq joldyń da ulaǵatty máni men mańyzyna erekshe den qoıdy. Osy salada arnaıy zertteýler júrgizip, sonyń nátıjesinde qazaq ádebıeti páninen oqýlyqtar men oqý quraldaryn shyǵarǵany – osy sózimizdiń aıǵaǵy. Máselen, buǵan 1933 jyly M.Áýezov Á.Qońyratbaev, M.Joldybaevtarmen birlesip jazǵan orta mekteptiń 7-synybyna arnalǵan «HIH ǵasyr men HH ǵasyr basyndaǵy qazaq ádebıeti» atty oqýlyǵy dálel. Jazýshynyń jınaqtaǵan barlyq tarıhı, ádebı derekteri osy oqý quralynda jınaqtalyp, onymen jastardyń oqyp-tanysýyna zor múmkindikter týdy. Bul oqýlyq birneshe jyl boıy myńdaǵan shákirtterdiń, qazaq mektepteriniń kádesine jarady. Al M.Áýezov daıarlaǵan «Abaıdyń tvorchestvolyq ómirbaıany» (1933) eńbegine ınstıtýttaǵy oqyǵan leksııalyq kýrs materıaldary toptastyrylǵan. Osynyń nátıjesinde «Abaıtaný» pániniń oqý kýrsyna jol salyndy. Sóıtip uly qalamger qazaqtyń ulttyq ádebıeti týraly ǵylymnyń týýyna, qalyptasyp, ósýine eleýli úles qosty.
Bul tarıhı jyldardaǵy umytylmas kezeńder týraly kemeńger jazýshy: «...Búgingi Qazaqstan jastarynyń aldynda bilim-óner órisi ushan-teńiz. Qaı bilimdi, qaı ónerdi alam dese de tańdaý-taldaýyna shek joq. Ǵylym saraılary bir emes, áldeneshe. Týyp, bekip ornaǵandaryna da talaı jyldar boldy. Solardyń ishinde aǵa VÝZ-dyń biri Abaı atyndaǵy Memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýty. Bul ınstıtýtty mádenıetti jurtshylyqtyń bári de biledi... VÝZ-dyń ashylýy qazaq halqy úshin úlken ıgilikti is edi, óıtkeni bul qazaq halqynyń mádenıet, óner-biliminiń joǵarylaýyna tartylǵan alǵashqy arqalyq sııaqty edi. Mektepten jurdaı bolyp kelgen qazaq dalasy bilimpaz adamdarǵa, ásirese muǵalimderge zar edi. Sol tileýge eń alǵash jemis bergen osy QazPI. Sondyqtan QazPI-diń róli basqa VÝZ-dardan ózgeshe. QazPI bizge basqa VÝZ-dan góri alǵashqy tuńǵyshymyzdaı bolyp ystyq kórinedi», dep eske alady «Bilimniń tuńǵysh ordasy» atty 1939 jyly jazylǵan maqalasynda.
Uly jazýshy osy maqalasynda ınstıtýt ashylǵan jylǵy 124 oqýshynyń 76-sy qazaq ekenin, odan keıin 1933 jyly 515 stýdent, 1939 jyly 501 stýdent, onyń 228-i qazaq bolǵanyn, qazaqtyń qarakóz qyzdarynyń eń kóp oqıtyn Výzynyń biri – QazPI ekenin, onda 1938 jyly – 32, 1939 jyly 46 qazaq qyzy oqyǵanyn aıtady. Instıtýt qurylǵan 1928 jyly til-ádebıet, fızıka-matematıka, tabıǵattaný bólimderi bolsa, keıinnen tarıh, geografııa bólimderi qosylyp, 5 fakýltetke jetkenin, olardyń bárinde jeke pánderdiń arnaıy kafedralary jumys isteıtinin, bul kafedralardyń ishinde «búkil respýblıkalyq mańyzy bar kafedralar» dep til, ádebıet, tarıh kafedralaryn ataıdy. Kafedra múshelerinen QazPI-diń sol kezgi oqytýshylary – fılologııa ǵylymdarynyń kandıdattary S.Amanjolov pen S.Keńesbaevty erekshe dáriptep, bul ekeýi qazaqtyń sońǵy kezde ósken jas oqymystylary, bular jazyp shyǵarǵan til ǵylymynyń oqý kitaptary búkilqazaqstandyq abyroı alyp, mektepterimizdiń til jónindegi súıenishi bolyp otyrǵanyn qýana jazady.
Maqala avtory ınstıtýttyń úlken bir tabysy – sońǵy jyldary jańadan jaqsy-jaqsy oqytýshylar, professorlar jınaǵany, 1928 jyly 20 shaqty ǵana oqytýshy qyzmet etse, sol tusta 75 oqytýshyǵa jetkenin, olardyń ishinde 7 professor, ǵylym doktorlary, 15 dosent, ǵylym kandıdattary degen ǵylymı dárejege ıe bolǵandar bar ekenin, bulardyń deni jas kadrlar, QazPI-diń ózin bitirip shyqqan S.Tolybekov, S.Keńesbaev, T.Tájibaev sekildi jas oqymysty túlekter ekenin, olardy stýdentter ózderiniń joldasyndaı, aǵalaryndaı kóretinin aǵynan jaryla baıandaıdy. Ol ınstıtýtta Ortalyqtan (Máskeý, Lenıngrad qalalarynan) kelgen Markovıch, Sılchenko, Lınchevskıı syndy úlken ǵalym-ustazdar sabaq beretinin tilge tıek etedi.
Áıgili akademık-jazýshy osy maqalasynda: «...Instıtýtta syrttan oqytatyn bólim bar, munda myń qaraly adam oqıdy. Bulardyń kóbi aýyl, aýdannyń muǵalimderi, bilim dárejesin jetildirýge umtylǵan qazaq jastary. QazPI turǵan úıde QazPI-diń inisi sııaqty bir oqý orny bar. Ol muǵalimder ınstıtýty. Bul ınstıtýt shynynda QazPI-den enshi alyp shyqqan otaý ınstıtýt. QazPI-diń ókshe basar jetkinshegi – rabfagy da bar. Onyń oqýshylary erteń-aq QazPI-ge kep tórden oryn alamyz dep qulshynyp turǵandar...», dep ınstıtýt janyndaǵy qurylymdyq-kómekshi bólimder men aspırantýra jumys jasaıtynyn eskertedi. Aspırantýrada oqıtyndar oqý ornynyń óz túlekteri, 20 shaqty jastar, olar az da bolsa bolashaǵynan zor úmit kútetin talapkerler ekenin, olardyń bilimpaz, oqymysty adamdar bolatynyna senimdiligin, bular qazirdiń ózinde QazPI-de sabaq beretinin eskertedi. Olardyń ishinde Á.Toqmaǵanbetov, Ǵ.Musabaev, M.Ǵabdýllın sııaqty ǵylymı zertteý jumysyn álden-aq bastap, jazǵan eńbekterimen kózge túsip júrgen talapty jigitter de bar ekendigi aıtylady. Maqala sońynda ınstıtýt joǵary oqý ornynyń úlken dúkeni ispetti bolyp, Dárigerlik, Maldárigerlik, Taý-ken ınjenerleri, Aýylsharýashylyq sekildi tórt ınstıtýtty taratyp shyǵarǵanyn aıta otyryp, «Mine, osyndaı óskeleńdegen óner-bilim, órge basqan jas qaýymnyń ul, qyzdary arqyly, qazaq saharasynan ǵasyrlar qarańǵylyǵyn qýyp aıdap, joıyp otyr», dep oıyn túıindeıdi.
Instıtýt týraly M.Áýezovtiń jazǵan «QazPI-diń jemisteri» atty kelesi maqalasynyń da bıyl 90 jyldyq mereıtoıyn ataǵaly otyrǵan ýnıversıtet tarıhyndaǵy alatyn orny erekshe.
«Qazaqstannyń shar qıyrynda muǵalim bolyp júrgen, mektep bastyǵy bolyp júrgen QazPI jastary tolyp jatsa, sonymen qatar ınstıtýtta oqytýshy, oqý bólimderine meńgerýshi, partııa uıymdarynda propagandıst bolyp ketkenderi taǵy bar. Mádenıettiń basqa taraýlaryna, memlekettik basqa jumystarǵa aralasyp ketkender de, basshy qyzmetke joǵarylaǵandar da kóp», deıdi jazýshy atalǵan maqalasynda.
Munda ol ınstıtýt túlekterinen memlekettik basshy qyzmetterge joǵarylap ketken Qazaq KSR Oqý-aǵartý halyq komıssary M.Ábdihalyqov, Shyǵys Qazaqstan oblystyq partııa komıtetiniń hatshysy Talalaev, Ońtústik Qazaqstan obkom komsomolynyń hatshysy Qoıbaǵarova, Almaty obkom komsomolynyń hatshysy Artyqov syndy azamattardyń, ádebıet pen mádenıet salasynda aty shyǵyp júrgen Taıyr Jarokov, Ábdilda Tájibaev, Esmaǵambet Ysmaıylov, Qajym Jumalıev, Álı Esmambetov, Qadyr Hasanov, Erkinbekov sekildi aıtýly túlekterdiń esimderin maqtanyshpen eske alady. Sol kezdegi Odaqtyq Joǵarǵy Keńestiń jarlyǵymen 1939 jyly 6 mamyrda qart muǵalim, jazýshy Spandııar Kóbeev, pavlodarlyq ustaz Rahmetov, shyǵysqazaqstandyq Zaǵıra Kúlenova, Han Valıev sııaqty muǵalimderdiń eren eńbekteri úshin otandyq joǵary dárejeli marapattarǵa ıe bolǵanyn ataıdy.
M.Áýezovtiń sonaý 1930 jyldary jazǵan «Oqýǵa umtylatyn ýaqyt», «Mádenıet, sáýlet qalasy», «Sıfrlar sóılese ne deıdi?» atty birqatar maqalalary halqymyzdyń ómirindegi oqý-bilimge baılanysty ózekti oılaryn, mádenıetimiz ben ónerimiz jaıly paıymdy pikirlerin, qazaq rýhanııatyndaǵy Uly Otan soǵysyna deıingi oń ózgeristerdi, jaǵymdy jańalyqtar men jaqsy nátıjelerdi sóz etip, osy baǵyttaǵy keleli mindetter men mańyzdy máselelerdi ortaǵa salady.
Uly ustaz, akademık M.Áýezovtiń Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynda eńbek etken jyldary týraly aıtqanda onyń birneshe talantty da talapty shákirtter tárbıelep shyǵarǵanyn aıryqsha ataǵan abzal. Máselen, sol kezdegi M.Áýezovtiń aldyn kórgen, dárisin tyńdap, bilim nárimen sýsyndaǵan, keıinnen kórnekti ádebıetshi-ǵalym, Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi bolǵan, professor Esmaǵambet Ysmaıylov «Bıikteı bergiń keledi» degen estelik maqalasynda ustazy jaıly óz oıyn bylaısha tolǵaıdy: «Buryn shyǵarmalary arqyly syrttaı jaqsy tanys Muhańdy 1932 jyldan beri qaraı kórip, bilip, aralasa bastadym. Oqý-bilim jolynda árkimniń de ustazy bar, biraq Muhańdaı jaqyn aralasqan ustaz-dosym sırek. Bireýler qyzmet babynda, semıa jaǵdaıynda aralasady, al meniń Muhańmen jaqyndyǵym eń áýeli bilim alý jolynda, ádebıetke qushtarlyq jolynda qalyptasty. Eń alǵash QazPI-de, Qazaqtyń Abaı atyndaǵy memlekettik pedagogıka ınstıtýtynda oqyp júrgenimde Muhań bizge Orta Azııa halyqtarynyń ádebıeti tarıhynan leksııa oqydy». Osylaısha, ádebıettaný ǵylymynyń eki alybynyń, ustaz ben shákirttiń alǵashqy tanystyǵy QazPI-diń qabyrǵasynan bastalyp, keıin úlken shyǵarmashylyq dostyqqa, qyzmettegi tatý, yntymaqtastyq qarym-qatynasqa jalǵasqan. Oǵan bertingi jyldary E.Ysmaıylov pen M.Áýezovtiń Ǵylym akademııasynda qyzmettes bolyp, aralas-quralasta júrgendigi, talaı ıgilikti isterdi tyndyrǵandyǵy dálel. Osy tusta uly qalamger-ǵalymnyń ustazdyq eńbek jolynda Q.Muhamethanov, Á.Jırenshın, S.Qırabaev, Z.Qabdolov, Z.Ahmetov, M.Myrzahmetov, M.Bazarbaev syndy, t.b. kóptegen aıtýly shákirtter daıyndap, qazaq ádebıettaný ǵylymynda Áýezov dástúrin, Áýezov ǵylymı mektebin qalyptastyrdy. Bul ıgi dástúr ýaqyt ótken saıyn tamyryn keńge jaıyp, jazýshynyń ustazdyq jolyndaǵy uly murattaryn tanyp-bilýde búgingi urpaqqa úlgi-ónegege aınaldy.
Uly jazýshy, ǵulama ǵalym M.Áýezov eńbek etip, shákirtter daıyndaǵan elimizdegi alǵashqy joǵary oqý orny – Abaı atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýt únemi damý jolynda bolyp, ózinen keıin ashylǵan barlyq joǵary oqý oryndaryna pedagog kadrlar daıyndaýǵa muryndyq bolyp keledi. Búginde 90 jyldyǵyn toılaǵaly otyrǵan Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıteti bolmysy bıik bilim ordasy retinde órkendep ósip, elimizdiń joǵary oqý oryndarynyń qara shańyraǵyna aınaldy. Ol san myńdaǵan shákirtterge sanaly tárbıe men sapaly bilim berip túletip, táýelsiz elimizdiń damýyna óziniń ıgi yqpalyn tıgizip keledi.
Qazirgi tańda ýnıversıtet ujymy rektor, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor Takır Ospanuly Balyqbaevtyń basshylyǵymen bilim ordasynyń mereıtoıyna jan-jaqty daıarlyq jasaý ústinde. Osyǵan oraı ýnıversıtettiń 90 jyldyq dańqty joldarynyń tarıhynan syr shertetin san salaly ǵylymı-tanymdyq kitaptar ázirlenýde. «90 jyldyqqa – 90 is-shara» baǵdarlamasy aıasynda árbir ınstıtýtta, fakýltette, jalpy oqý orny boıynsha ótkizilip jatqan sharalardyń barlyǵy ýnıversıtettiń keshegi men búgingi tynys-tirshiliginen mol maǵlumat berýimen qundy.
Baqtııar SMANOV,
UǴA akademıgi, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń kafedra meńgerýshisi, professor
