Buharada keńester respýblıkasynyń ortalyq qazaq bóliminen kelgen maǵlumat.
Buhara respýblıkasynyń qaramaǵynda 375 myń qazaq bar. Biraq aıtýǵa ǵana bolmasa, is júzinde, barlyq Buhar topyraǵynda jasaǵan 3 mıllıon halyqtyń 8-den biri bolyp, sybaǵaly enshisin ala almaǵan halyq.
Sebebi: burynǵy Ámir patshadan beri ezilip, qorqyp qalǵan sorly qazaq jalshylary áli de mynaý ústimizdegi teńdik zamanyna senbeıdi. «Qazirde bolshevık bolsaq, erteńine ózbek, tájik nemese sarttarǵa tabynyp qalamyz ba?» dep qorqady. Buryn bandylardan zapy bolǵan el ekinshi jaý shyǵyp, tuqymymyzdy qurtady dep qorqady.
Biraq 375 myń qazaq bar ekeni ras. Onyń 185 myńdaıy qazaq ekenin jasyryp, «ózbekpiz» dep qazaqtyqty joıyp otyr.
Bul qazaqtar munan 143 jyl buryn kelip ornyqqan. Biraq Qyzyljar, Esil darııa jaǵynan kóship kelgenin, túbiniń qazaq ekenin azdap biledi. Bulardyń kóbi: naıman, qańly, tama, qypshaq bolady.
Bulardy «qazaq» degenimiz bolmasa, qazaqtyń ádet-ǵurpyn bilmeıdi. «Túbiń qazaq» dese ashýlanyp qalady.
Basqalary (190 myńǵa jaqyny) kóshpeli sharýa qazaqtar. Qaladan alys, óz aldaryna uzaq kóship júredi.
Bulardyń bir jaman jeri – 5-6 júz úıden hat tanıtyn bir adam ne shyǵyp, ne shyqpaıdy. Keı jerlerde orysty kórmegenderi de bar.
Joǵaryda aıtylǵan Buharaǵa qaraıtyn qazaqtardyń basyn qosyp, bilim taratý Buharada turǵan ortalyq qazaq-qyrǵyz bóliminiń qolynan kelmeıdi. О́ıtkeni qazaq bóliminde basqarýshy bir-aq qazaq bar (prezıdıým múshesi). Buharadaǵy qazaqtardan isteıtin adam joq.
О́zbek bolyp ketken qazaqtardy basqa qazaqtardyń ortasyna qosyp, olardy uıymdastyrý bir adamnyń qolynan kelmeıdi. Muny qazaq azamattary eskerýi kerek.
Bul ýaqyttarda myna jumystar istelip jatyr:
Buhara oblysynda qazaq ortasynda ýezdik ıspolkom jáne raıondyq ıspolkom hám mılısııa mekemeleri.
Basqa oblystarda: Qarsy oblysynda bir qazaq ýákili, Nuratada, kúnshyǵys Buharada basqa da sondaı oblystarda bir-bir qazaqtan ókil qoıyp, «Qazaq bólimi» dep at qoıdy.
Ázirge istep jatqan isterimizdiń barysy osy.
El arasyna ózgeristiń jónin túsindirip, úkimetpen jaqyndastyrýǵa shyǵaratyn adamdarymyzdyń joqtyǵyn joǵaryda aıtyp óttim.
О́zbek, tájik, noǵaı qyzmetkerlerin jibersek, qazaq olardyń sózine túsinbeıdi. Qazaqtyń sózin bular da túsine almaıdy. Sonymen azyraq daǵdaryp turmyz.
Túrkistan, Qazaqstandarda qazaq azamattary bar shyǵar dep, olardan da úmittenemiz.
Árıne qazaq oqyǵandary bolyp istese, aǵartý, kooperasııa, jer-sý isteri bul qalypta bolmas edi.
Daıyndaǵan
Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazaqstan»
