«Qaraótkelge qashyq emessiń, Qaraózek!» (Esse)

Al biz... jan jadyratar jańalyqty merzimdi basylym betterinen qansha márte astyn syzyp oqysaq ta, ún-túnsiz qala almadyq. Bilemiz, bilgende qandaı, bul emo­sııalyq áser ǵasyrlyq jobaǵa tatıtyn ıgilikti sha­­ra­ǵa ıneniń jasýyndaı úles qosa almaýy múmkin, myń shaqyrymnan asatyn qu­byrdyń bir tetigin kóte­risýge de kómek bere almaýy múmkin. Biraq bolmys­ty tek syrtqy kúshterdiń yqpa­lymen bezbendep, solarmen ǵana baǵalaýǵa bola ma?! Esi­ńizde me, AQSh-tyń kúlli Ty­nyq muhıt jaǵalaýyna sán berip turǵan Kalıfornııa shta­tyndaǵy «Altyn qaqpa» atalatyn San-Fransısko as­paly kópiri paıdalanýǵa berilgende halyq qalaı qýan­dy deseńshi! Árıne shyǵyn da az bolmaǵanǵa uqsaıdy. Jer silkindi, daýyl turdy, qaıta jóndeldi. Táýligine júz myń mashına ótkize alatyn alty jolaqty ataqty kópirdiń el­ge tıgizgen qazirgi kól-kó­sir paıdasyn shottyń tasyna saly­ńyz­shy. Shashyńyz jet­peı­di. 

Já, álemdik standarttar­men ólshenetin jáne tańda­nys­­tan adamnyń qaraptan-qarap basy aınalatyn keremetter az ba myna biz ómir súrip jatqan alasapyran dú­­nıe­de?! Aryǵa siltemeı, ejel­gi kórshimiz Reseıdi-aq mysalǵa alaıyqshy, bizge onyń saıası astarynyń qajeti shamaly. Syrtqy kúshterdiń sa­lyp jatqan sanksııalaryna qaramastan uzyndyǵy 19 shaqyrym Qyrym túbegine tikeleı jol tartatyn Kerch buǵazyndaǵy kópirdiń sanaý­ly jyldar ishinde-aq al­ǵash­­qy bóligin iske qosty. Kópir ústinde syrnaılatyp-ker­neıletip, alaýlatyp-ja­laý­­latyp, shat-shadyman kúl­ki­lerin án yrǵaǵyna qun­daq­taǵan dúıim jurttyń aq­peren qýanyshynda esep joq-ty. Elge jasalǵan ıgilik bo­la­shaqtyń eńse tikteýine sep, al ári-beridesin birde jaq­tyryp, birde jaqtyrmaı kirbiń qabaǵyn jýyq mańda asha qoımaıtyn ózgelerge «biz­diń qoldan bul da keledi» deı­tin irgeli memlekettiń aıba­ry, sesi. Bular jaıynda áli de talaı-talaı qomaqty shy­ǵar­­malar jazylar, kórkem fılm­­der de túsiriler. Ne úshin, báse ne úshin? Qatal ýa­qyt­­­tyń shańdaǵyna kómilip qal­­maı, urpaq aldyndaǵy aza­­mattyq paryzdyń minsiz ótel­gendigin dáleldeý úshin; anyǵyna kóshkende, qamsyz-muńsyz kóshe kezgen búgingi kógenkózderdiń bir sátke bolsa da sanasyn selt etkizip, al­­dyńǵy býynnyń artyna mo­ıy­n buryp qaraǵanda uıal­maı­tyndaı qoltańba qal­dy­ryp ketkendigin uǵyn­dy­rý úshin.

Kirispeniń uzańqyrap ket­­kendigin de ishi qurǵyr sezedi. Kópirdi tilge tıek et­ken­­­degi sebep mynaý: attary sýǵa baılanysty uǵym­­nan týǵan Qaraótkel men Qaraózekti jalǵaıtyn «Sa­ry­arqa» magıstraldi gaz qubyry dál álgiler sekildi Astana men Syr óńiriniń ara­syna tartylǵan altyn kópirdiń rólin atqarady. Bas­qalardy qaıdam, Elba­sy­nyń bes áleýmettik baǵ­dar­lamasynda eldi gazdandyrý kezek kúttirmeıtin min­det dep qadap aıtýymen qatar, Prezıdenttiń na­za­rynda bolatyn erteń-bú­gin start alǵaly turǵan ám­bebap jobanyń qadasynyń qaǵylýy bizdi erekshe maq­ta­nysh sezimine bóledi. As­tanaǵa tabıǵı gaz keletin bo­lypty degen qaýesettiń qa­shpaǵan sıyrdyń ýyzyndaı emeksitkeni qash-shan. Áıteýir aqyrynyń qaıyry boldy. Beıneý-Bo­zoı-Shymkent gaz qubyry Qyzyl­ordadaǵy Qaraózek kom­pressorlyq stansasy arqyly jolaı Jezqazǵan, Qaraǵandy, Temirtaýǵa «aıaldap» Astanaǵa jol tartady. Odan ári Soltústik oblystardy kógildir otynmen qamtamasyz etedi. Alyp qu­rylystyń Astanaǵa «at shaldyrý» merzimi – keler jyldyń jeltoqsany. Araqashyqtyq 1080 shaqyrym. Az emes, kóz­­ge elestetýdiń ózi biraz kúsh. Áıtse de jyr joldaryna jıi arqaý bolatyndaı «Arqa tósinen arý qala sal­ǵan qazaqtarǵa bul ne táıiri!» deıtin jiger aldymen «tifá-tifá, til-kózden aman bolsyndy» aıtqyzyp, eriksiz oıǵa oralady. Pafos, metafora... taǵy ne, kóńildiń shalyqtaýy deısiz be, ózińiz bilińiz! Mamandardyń dere­ginshe 2,7 mıllıon adam tas­ kómir tasýdyń azabynan qutylyp, jyly peshtiń qy­­zýymen júzi nurlanyp, bal­bul janyp, nemerelerine ertegi aıtyp otyrady-mys. 800 jańa jumys oryny ashylmaq. Astanaǵa jetkenshe 267,3 mlrd teńge qarjy jumsalmaq, ár shańyraqqa jetkizý úshin 670 mlrd teńge. Halyqtyń alǵysyn alǵyr «QazTransGaz» kompanııasy shyǵyn men paıdanyń ara-jigin ajyratyp, «qarajat tabylady, qoryqpańyzdar, tek kesimdi merzimde bizge jumystyń nátıjesin kór­setińizder» dep eki alaqa­nyn ysqylap otyrǵan kórinedi.

Astana, táýelsizdigimizdiń tiregi bolǵan arý Astana­nyń sulýlyǵyna suqtanatyn­dardyń qatary kóp bolma­ǵaı, aq nıetin arnaıtyn aǵaıyn­darǵa árdaıym esik ashyq. Shyndyqty moıyndaýdyń ózi ádeptilik, alty aı qysta qoıyn-qonyshyn tek tas kó­mir­diń arqasynda jylytyp shyǵatyn Astana teriskeıden jel soqpaǵan kúnderi kók tútinge tunshyǵyp qalýshy edi ǵoı. Kógildir gaz kelgende aýaǵa taraıtyn zııandy qal­dyqtardyń kólemi 36,1 myń tonnaǵa azaıady.

Aıtqandaı, sol qurlyqty qurlyqqa, bir eldi ekinshi elge jalǵaıtyn kópirlerge aınalsoqtaı beretindigimizdiń syryn ashaıyq. Toqeteri, el erteńine tirek bolatyn ǵa­jaıyp oqıǵalar óz ishimizde, óz aýlamyzdyń tóńireginde bolyp jatsa da «kórmes túıeni de kórmestiń» kebin kıip, tuıaq serippesten, sańyraý kisishe tas búrkenip jatyp alatyndyǵymyzdy túsindirip berińizshi kánekeı. Nege bu­laı? «Aldymyzda bir kún bar esep bererdi» (Shákárim) nege esten shyǵaryp alamyz, a? Úlkenimizdiń de, kishi­mizdiń de qudaı bergen yrys, halqymyzdyń keńpeıil – mańdaıyna jazylǵan baq-dáýletin kezinde baǵalamaı, bardy baǵalaýǵa óremiz jetpeı, ıakı joq jerden tumsyq kótergenimiz úshin de ar-ujdan aldynda jaýap berýge týra keler kúnderdiń kúninde. Qandaı qupııasy baryn kim bilsin, sol kópirler paıdalanýǵa berilgen sáttegi barsha jurttyń kól-kósir kóńil-kúıin umyta almaı­myz, áıteýir. «Qaıda júr­seń de birtutassyń – óziń tý­ǵan ólkemen!» (T.Ábdi­kákim). Erteń, keler jyldyń jeltoq­sany degenińiz ıek astyndaǵy meje ǵoı. Sonda, sonda deımiz-aý, «Sary­arqa» gaz qubyry myńdaǵan shaqy­rymdy artqa tastap, Astana aspanynan alaý-jalyn jarq ete qalǵan tusta esten tanyp,­ «qaı ólkege tap boldym» dep júregimizdi bir dir etkizýge de jaramaı, sol sylpyl júrisimizden jańylmaı buqpantaılap, beısharanyń kúıin keshpesek qaıtsin-aı. 

Qyzylordadaǵy «Qara­ózek» asa strategııalyq ma­ńy­zy bar kompressorlyq stansa. Zamanaýı tehnıka jetistigimen jaraqtandyryl­ǵan. Astanaǵa, odan keıin Soltústik oblystarǵa aıdalatyn gaz Batys Qazaqstan ken oryndary – Qarashyǵanaq, Qashaǵan, Teńiz, Jańajol, О́rik­taýdyń tabıǵı ónimderi osynda jınalady da, quddy Syr-anamyz kókiregindegi jylýmen ózge aǵaıyndardy jarylqap jatqandaı ǵa­jaıyp sýretterdi kózge eles­te­tedi.

Syr – Alashtyń anasy. Bir kezderi qum sýyrǵan ól­ke, ekologııasy aýyr núk­tege qonystanǵan óńirden start alǵan alyp jobanyń joly bolǵaı deısiz ishińnen tiliń­di myń márte kálımaǵa keltirip. 

* * *

Búginde sol qumdy ólke aýyz toltyryp aıtarlyq jetistikterge toly. «Rýhanı jań­ǵyrýda» jazylǵandaı, ár pende qolynan kelgenshe týǵan jerge járdem etýge min­detti. Qalaı, qaıtip? «Tý­ǵan jerge tý tigýdiń» jol-joralǵysy ushan-teńiz. Al qalamnan basqa súıeneri joq jáne ózge mamandyqty ıgerýge qyrsyz, oıynan shyǵatyn bir sóılem qaǵazǵa tússe keýdesi aspan tirep, jer betinde ózinen basqa ba­qytty jan joqtaı shalqyp-tasyp, shala baıyp júretin biz «paqyrdyń» osy tusqa kelgende únimiz qumyǵyp, kómeski tartatyndyǵyn jasyryp qaıteıik? Qııalyńnyń aıaǵy jer ıiskemeıdi, anany da, mynany da aýdaryp tastaǵyń-aq keledi, tý­ǵan aýylymdy taza sýmen qamtamasyz etsem deısiń, bá­rine osy zamanǵy jasaý-jab­dyǵy kelisken baspana salyp berip, ózim solardyń arasynda taýdaı bolyp taltańdap júrsem deısiń... Oı-hoı, aıta tús, qurǵaq sózben qamal tur­ǵyzsań júlde seniki. Eń bol­maǵanda solardyń dúıim jurt úshin istep jatqan ıgilikti isterine ystyq iltıfatymdy bildirsem deısiń qalam ushy­men bolsa da...

Qyzylorda – ejelgi qa­­la. Farıza apamyzsha jyr­laǵanda: «tas kóshe­sin­de­ óshirilmeıtin tarıhymyz jazylǵan...» Qalaǵa kir­­gen bette birden boıyń jeńil­denedi, týrasyn aıt­qanda «týǵan jerdiń tútini de tátti». Gúl kómkergen kó­sheler tap-taza. Tasbóget sý torabynyń ústinen ótip bara jatyp, aınalaǵa eriksiz nazar jyǵasyń. Burynǵy shańy burqyrap jatatyn darııa jaǵalaýyna qyzyl kirpishten qalanǵan kóp qabatty ásem úıler qonys tepken. Sońǵy úsh jyldyń kóleminde qa­la­dan on bir móltek aýdan irge kótergen. 18 myń adam qu­rylys jumystaryna tar­tylǵan. «Nurly jol» baǵ­darlamasynyń arqasynda myń­daǵan turǵyn qonys to­ıy­n toılap jatty. Oblystyń alys qıyryndaǵy qyzyl qum ishindegi bolashaǵy kómeski aýyl­dar ońtaılandyrý ádi­simen osy aýdandardan jańa páter­lerge ıe boldy. Sol úshin de olar­dyń óńir basshysyna aı­tar alǵystary sheksiz. As­tanadaǵydaı Syrdarııanyń sol jaǵalaýynan da eńseli ǵımarattar boı tiktep keledi. Negizgi ekonomıkasy munaı óndirisine tikeleı baılanys­ty bolǵanymen ónimderi álem­dik standarttarǵa jaýa­p beretin, naryq suranys­ta­ryna saı birneshe kásip­oryn jańadan iske berildi. «Aq marjan» – oblys­ brendi. О́tken jyly, ıaǵnı táýel­sizdiktiń shırek ǵasyrlyq merekesi tusynda Syr dı­qan­dary el tarıhynda tuń­ǵysh ret kúrishtiń ár gektarynan 56 sentnerden re­kord­tyq ónim jınady. Ta­bıǵat qytymyrlyq tanyt­pasa bıylǵy meje odan da joǵary. Memleket basshy­synyń tapsyrmasyna sáı­kes aýyl sharýashylyǵy ónim­derin eksportqa shyǵarý – qyzylordalyqtardyń bas­ty mindetteriniń biri. Al ataq­ty «Araltuz» AQ-y qýat­­tylyǵy 300 tonnalyq kal­sı­lendirilgen soda zaýytyn qolǵa aldy. Jobany qar­jylandyrý Qazaqstan Damý bankiniń quzyrynda. Bul el azamattary tutynatyn kalsılendirilgen sodanyń 75 paıyzyn óteıtin zamanaýı zaýyt. Aıtpaqshy, irgeli ujym ındýstrııalandyrý kartasy aıasynda óndiriske ıspan sehyn qosyp, ónimniń 60 paıyzyn shet elge eksporttaıdy. 200-den astam jańa jumys orny ashyldy. Sońǵy eki jyldyń kóleminde kúlli Reseı as tuzy naryǵynyń 12 paıyzyn ıelenip úlgerdi. «Shalqııa» qorǵasyn-myrysh ken ornynda ken baıytý kombınaty men gaz týrbınaly elektr stansasyn salý qolǵa alyndy. Eýropalyq bank pen Polshanyń ulttyq banki jobany qarjylandyrýǵa daıy­n. Sebebi ferroqorytpa ol elderge aýadaı qajet. Úshoksıtti molıbden ón­di­retin kásiporyn iske be­rilse atom energııasy men avıasııa­lyq-ǵaryshtyq tehnıka, mık­ro jáne optoelektornıkalyq ónimder Japonııaǵa eksporttalady. Uzaq jyldarǵa jyr bolǵan ataqty shyny óńdeıtin zaýyttyń problemalary sheshildi. Shıelidegi, Jańaqorǵandaǵy eki birdeı sement zaýytyna 74 mıllıard teńge ınvestısııa tartyldy. Shıeli aýdanynda táýligine 400 lıtr shubat ón­diretin seh iske qosyldy. Syr­darııa aýdanynda jylyna 250 myń tonna ónim shyǵaratyn et kombınaty bar jáne oǵan qosymsha 10 myń bas qozy ósiretin keshen salyndy. Halqy buryn qus etin syrttan tasymaldaıtyn, respýblıkalyq ın­ves­tısııalyq ortalyqtyń qar­jysy esebinen Syrdarııa qus fabrıkasy nesıelendirip, qazirdiń ózinde 10 myńnan astam úırek-qaz ósirilýde. Sheteldik ınvestorlar úshin oblystyń agrarlyq sektory yńǵaıly bolyp tur. Bıyl Jańa­qorǵandaǵy tomat syq­pasyn shyǵaratyn zaýyt iske beriledi. Aral aýdanynan túıe sútin óńdeı­tin zaýyt sa­lynbaq. Qyzyl­ordanyń qaýy­ny Reseı men Qyr­ǵyz­stan naryǵyna shyqty... 

Qurǵaq sıfrlar ma? Joq. Osy sekildi kórsetkishterdi odan ári soza berýge de da­ıyn­­byz. Qaıran aıdyndy Aral! Júregimniń bir ból­shegi. Áıgili orys jazýshysy K.Paý­stovskıı «teńiz ja­ǵa­laýynda týǵandardyń aqyn bol­masqa qaqy joq» deı­di. Osy sóz ózime unaıdy. Teńiz ja­­laýynda ómirge kel­­gen aqyn-jazýshylardy sana­malamaı-aq, qazaq áde­bıe­tiniń kózi tiri klassıgi Á.Nur­­peıisovtiń atyn atasaq ta jetkilikti bolar. Kishi Aral elge yrys bolyp qaıta oraldy. Meniń jaǵalaýlyq jer­lesterimniń jaǵdaıy qazir «hanǵa sálem bermeıdi», asta­­rynda qumǵa batpaıtyn arqyraǵan sheteldik je­ńil mashına, ústerinde kot­tedj. Kókaral bógetiniń ekin­shi kezegin iske asyrý úshin Dúnıe­júzilik bankten qomaqty qa­rajat bólingen. Teńiz Aral qala­­syna jaqyn­daıdy, ysyl­da­ǵan espe qum asaý tolqynǵa amal­syz yǵysyp oryn usyna­dy. Bárimizge osy kúndi kórýge jaz­ǵaı!

Ýaqyty bolyp jatsa óńir basshysy Qyrymbek Eleý­ulymen júzdesip, pikir­lesý biz úshin úlken olja. Tanymy tereń, kez kelgen taqyrypqa qamshy saldyrmaıdy. Álemdik masshtab deńgeıinde oı qorytady. Ana jyly oblys jastarynyń aldynda dúnıe júzinde bolyp jatqan kúrdeli de jahandyq máselelerdiń maıyn tamyza áńgimelep, ekonomıkalyq jetistikter men adamzat bas­tan keshýge tıisti kúrmeýi qıyn túıinderdiń de ara-jigin tarqatyp, «osyndaı tusta sen qaıtip qaırat kórsetip, elińe qandaı kómek bere alasyń, jas óren, álde qarnyńdy tyr-tyr qasyp, basyńdy sal­byratyp júre beresiń be?!» deıtindeı, kózderinde oty bar árbir jastyń jigerin ja­nyǵandaı tolymdy leksııa­syn tyńdaǵanda bizdiń de qaıran qalǵanymyz bar edi. Nobel syılyǵy laýrettarynan bir mysqal kemdigi joq-ty. Kún saıynǵy qym-qýyt sharýanyń bel ortasynda júrip, osynsha rýhanı baılyqty boıyna jına­ǵan atpal azamatqa ishteı ti­leý­qor bolǵannan basqa ne aıtarsyń! Kósherbaev bizdiń qolpashtaýymyzǵa zárý emes, til ushyna ońaı orala salatyn «oblys jetistikteri sizdiń esimińizben tikeleı baılanys­ty ǵoı» deıtin jattandylaý oıdyń ushtyǵyn shyǵarsańyz bitti, ádemi otyrys, úılesimdi syrlasý kilt úziledi de odan ári jalǵaspaıdy. Jany jomart, «kisi tanıtyn qabilet-qarymy mol» Eleý aǵamyzdyń da kózin kórip, azdap bolsa da aqyl-keńesin tyńdaǵanymyz bar-dy. Oblystyń birneshe aýdanyn basqardy, partııa­nyń «túkirigi jerge túspeı turǵanda» joǵarydaǵylardyń qas-qabaǵyna qaramastan, uly dalany qońyr áýenimen áldılegen Qorqyt kesenesin tur­ǵyzdy. Ony keıin Qyrym­bek kúrdeli jóndeýden ótkiz­di. Bir áýlettiń el arasyna taraǵan ańyzy jyldar jyl­jy­ǵan saıyn aspandap barady.

Ákim kitap oqysa da jetis­tikke balaıtyn bol­dyq osy kúnderi. Al Qyrym­bek Eleýuly ádebı dúnıeni shemish­keshe shaǵady. Qor­qyt kesenesimen baılanys­ty Baıqońyr, Tóretam tóńi­re­gindegi oqıǵalardy sóz ete­tin sońǵy romanym jaıly da jaǵymdy pikir aıtyp, kóńilimdi bir kóterip tastady.

Essemizge negizgi jeli bol­­ǵan Qyzylordadan alpys sha­qyrymdaı alys qonys­tanǵan «Qaraózek» stansasy alys­tan «men mundalaıdy». Qum sýyrǵan ólkeniń ottaı ystyq lebi bet sharpıdy. Úlken is­ke daıyndyq jumystary sa­qa­daı saı. Erteń osy ara­lyq­tan Astanaǵa qaraı «Sa­ry­­arqa» gaz qubyry «jol­ǵa shyǵady». 

«Qaraótkelge qashyq emes­­siń, Qaraózek!» Sana­myz­­­da jattalyp qalǵan osy sóı­­lemdi tanys ánniń qaıyr­masyndaı qaıtalaı bergimiz keledi, qaıtalaı bergimiz keledi...

Qýanysh JIENBAI