Aldymen, bir aýyz sóz Botaı mádenıetiniń máıegi jaıynda. Arheolog ǵalymdardyń paıymdaýynsha, Soltústik Qazaqstan oblysyna qarasty Aıyrtaý aýdanynyń Nıkolskoe aýylynan bir jarym shaqyrym jerdegi sonaý eneolıt dáýirinde Qazaqstannyń soltústigin mekendegen taıpalar mádenıetinen tylsym syr shertetin kóne qonys – talaı qupııany qoınyna tyǵyp jatqan ejelgi meken. Jalpy aýmaǵy 15 gektar jerdi alyp jatqan ejelgi adamdar qonysynan 150-den astam úıdiń orny tabylǵan. Ǵalymdar ejelgi turǵynjaılardy qazyp, qaıta turǵyzýǵa múmkindik alǵan. Ejelgi turǵynjaılardyń qabyrǵasynyń eni bir metr shamasynda, al, bıiktigi 70-90 santımetr mólsherinde. Qabyrǵa perımetrleri boıynsha bóreneden órilgen, tútin shyǵatyn shańyraq pishindes tesik jasalǵan. Kádimgi qazaqtyń kıiz úıleri keıpinde.
Osy jerden ejelgi adamdardyń qural-jabdyqtary, ydys-aıaqtary, kádimgi tastan jasalǵan jebe, sadaq, qanjar, pyshaq tárizdi ańshylyq qarýlary tabylǵan. Eń ǵajaby jáne ǵalymdardy tań qaldyrǵan dúnıe – jylqy súıekteriniń orasan kóptigi. Osy oraıda, arnaıy shaqyrtýmen kelgen ǵalym-osteologtar adam aıtqysyz aýqymdy sharýalar atqarǵan. Barlyǵy 133 myńǵa jýyq jylqy súıekteri zerttelipti. Bir aıta keterligi, Botaı jylqysynyń súıegi ózge de ejelgi attardyń súıeginen erekshe. Osyǵan oraı, ǵalymdar, Botaı jylqysy qolǵa úıretilgen jylqy degen túıinge kelgen. О́tken jyldan beri Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstrliginiń qatysýymen Botaı mádenıetine qatysty «EQUUS» (Jylqy) ǵylymı derekti fılmi túsirilýde.
– Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynan týyndaıtyn mindetterdi júzege asyrý barysynda aýqymdy joba qolǵa alynyp otyr, dedi mınıstr Dáýren Abaev,– «EQUUS» (Jylqy) tarıhyn qamtıtyn derekti trılogııasy túsirilýde. Elimizdiń tylsym tarıhy men tamasha dástúrin qamtyp, halyqaralyq arenadaǵy ımıdjin qalyptastyrýǵa múmkindik beretin joba óte mańyzdy. Alash jurty Uly Dalada saǵymmen jarysqan jylqyny alǵash qolǵa úıretip, órkenıettiń órine baǵyt alǵan el. Shetel ǵalymdarynyń Qazaqstanǵa osy taraptan qyzyǵýshylyq týǵyzýy jaıdan-jaı emes. Tarpańǵa taqym tıgizip, taǵyny tizgindegen ata-babalarymyz órkenıettiń órge shyǵýyna úles qosty. Eger este joq eski zamanda adamdar atqa otyrmaǵanda qazirgi órkenıetimiz bolmas edi. Jylqy qazirgi qazaq jerinde úıretilgen soń ǵana atqa otyrǵan adamnyń barys-kelisi kóbeıdi, attyly adam jańa mádenıetterdi tanydy, jańa jerlerge qonystandy, sóıtip, adamnyń ómiri jańalyqtarmen tolyǵyp, órkenıetimiz damyp otyrdy. Fılmde jylqynyń adamzat tarıhyndaǵy róli týraly baıandalady. Jobaǵa Qazaqstan, Kanada, AQSh, Fransııa men Germanııa elderi qatysýda. Derekti trılogııa kelesi jyly aıaqtalyp, 50 elge taraıdy.
Býrabaı baýraıyndaǵy Botaı qonysynyń bar kóne beınesin baıandaıtyn murajaı jeti turǵynjaıdan turady. О́lketanýshy ǵalym Vıktor Zaıberttiń aıtýyna qaraǵanda, ejelgi adamdar qonysynda áýlettiń otaǵasy jaıǵasatyn saltanatty jaı, as úıi, qymyz baptaıtyn, qural-jabdyqtar men qarý-jaraqtaryn qoıatyn qoıma ispettes bólmesi bolǵan eken. Munyń barlyǵy qııal-ǵajaıyp dúnıeler emes, ǵalymdardyń naqty boljamdary boıynsha dáleldengen jaılar.
Jerdi orlap qazyp, oqtaı túzý bóreneden órip, ishi-syrtyn maıly balshyqpen sylap kótergen turǵynjaılar jazda kádimgideı qońyr salqyn, qysta qurqyltaıdyń uıasyndaı jyp-jyly bolsa kerek. Al keıbir bólmelerdiń shańyraǵyna deıin kóterilip, bekitilgen aǵash basqyshtar saıyn Saryarqanyń atan túıeni alyp jyǵatyn aq tútek boranynda turǵynjaıdyń kirer esigin qar basyp qalsa, syrtqa shyǵýǵa múmkindik beretin qosalqy joly. Ár bólmede Aıyrtaýdaǵy ejelgi qonystan tabylǵan jádigerler hattalǵan. Sol qymbat jádigerlerge qarap, osydan alty myń jyl buryn Uly Dalanyń ulandary qandaı zatty tutynǵanyn ańǵarýǵa bolady.
Ǵalymdar Botaı qonysyn otyz jylǵa jýyq zerttedi. Arheologııalyq zertteýlerdiń jetekshisi Vıktor Zaıbert Anglııanyń Kembrıdj ýnıversıtetinde Botaı qonysy týraly álemge áıgilep leksııa oqydy. Ejelgi qonysty zertteýge Reseı Anglııa, Germanııa ǵalymdary atsalysty. Uzaq ýaqyt saraptaı kele, Botaı qonysy Eýrazııa dalasyndaǵy mal sharýashylyǵynyń ortalyǵy bolǵan degen tujyrymǵa kelgen.
Kelgen qonaqtar Býrabaı baýraıyna kóshirilgen Botaı mádenıetiniń jaýhar jádigerlerin, kóne mekenniń kómeski tartyp baryp qaıta jańǵyrǵan sulbasyn aralap kórip, tań-tamasha qaldy. Arheolog Vıktor Zaıberttiń aıtýyna qaraǵanda, jeti bólmeli qonystyń bir bólmesi dinı dástúr mekenjaıy eken. Sol jerden tabylǵan adamnyń bas súıeginiń DNK-sy qazirgi Qostanaı óńirin mekendegen jergilikti jurtqa sáıkes keletin kórinedi. Bul – bultartpaıtyn ǵylymı boljam.
Mınıstrlik tarapynan qolǵa alynǵan mańyzdy sharaǵa Aqmola oblysynyń ákimdigi de qolǵabysyn tıgizgen. Qysy-jazy kelýshilerden bir arylmaıtyn Býrabaıdyń baýraıyndaǵy ejelgi adamdar mekeni jalpaq jurttyń rýhanı jan-dúnıesine óz úlesin qosyp, ótkenniń tarıhyn uǵyndyryp turatyn bolady. О́zderine ǵana emes, Máńgilik eldiń altyn aıdarly jetkinshekterine de.
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»
Aqmola oblysy
