Tarıhshylar, zertteýshi ǵalymdar bolmasa, bylaıǵy jurt sonaý qıly kezeńde «halyq jaýy» degen jalanyń qurbany bolǵan Qanaı Boranbaev jaıynda kóp eshteńe bile bermeıdi. Olaı bolatyn da jóni bar. Halqymyz bastan keshken qasiretti tusta ómir súrgen zamandastary, kóz kórgenderi onyń atyn aýyzǵa alýdan qaımyqsa, birte-birte urpaq almasyp, esil erdiń esimi umytyla bastady. Sondyqtan da búgingi urpaq qazaqtyń muńyn muńdap, joǵyn joqtap, sol jolda jan qıǵan osynaý iri tulǵanyń el úshin sińirgen eńbeginen, ómir jolynan múldem habarsyz deýge bolady. Árıne Qanaı syndy birtýar azamattyń tulǵasy, shekken azaby, bastan keshken qıyndyǵy, onyń ómir súrgen ortasy jaıynda osynaý bir maqalanyń aıasynda aıtyp shyǵý esh múmkin emes. Áıtse de, biz sońǵy demi bitkenshe el basyna tóngen qaýippen, halqymyz bastan keshken zańsyzdyq árekettermen barynsha kúresip ótken bozdaq jaıynda bar bilgenimizdi ortaǵa salýǵa tıispiz.
Eń aldymen jurt onyń sol bir qıly kezeńde óz halqynyń basyna túsken jan tózgisiz aýyrtpalyqqa shydamaı, sodyr saıasatty ashyq aıyptaı otyryp, Oraz Jandosov, Jubanysh Báribaevtarmen birge tize qosyp, birge kúresken, sol jolda basy keterin bilse de goloshekınshilerdiń ozbyrlyq áreketterine qarsy turǵan azamat ekenin bilýge tıis. Ol shyn máninde sol kezdegi eń saýatty zańgerlerdiń biri edi. Bul oraıda onyń Varshava ýnıversıtetinde bilim alǵan alǵashqy qazaq ekenin aıtýǵa bolady. Arhıv derekteri 1924 jyly ıýstısııa halyq komıssary jáne respýblıka prokýrory bolyp qyzmet istegen onyń óz salasynyń bilgir mamany, óreli azamat bolǵandyǵyn odan ári aıǵaqtaı túsetini anyq. Ol óz basyna tóner qaterden de seskenbeı, eldegi zańsyzdyqtarǵa ashyqtan ashyq qarsy shyqty. Sonyń nátıjesinde patshalyq Reseıdiń tusynda túrmeden túrmege qýylǵan azamatty ózi sengen, óz qolymen qurýǵa atsalysqan Keńes úkimeti de aıamady. Sóıtip ony naqaqtan-naqaq úsh qaıtara sottap, partııa qatarynan eki ret shyǵarǵan eken. Japqan jalasy da múldem kóńilge qonbaıdy. Onyń birinde Qanaıdy troskııshil dep aıyptasa, endi birinde oǵan kedeıdi zańsyz sottadyń degen jala jabady. Bul sózimizge 1922 jylǵy 19 qarashada Jetisý oblystyq-qalalyq revkom tóraǵasy Sarymoldaev, hatshysy Lýndıch qol qoıǵan Almaty arhıvindegi Q.Boranbaevtyń partııa múshesinen shyǵarylýy jónindegi hattama arqyly kóz jetkize túsemiz. Sondaı-aq bul qujattan Qanaıdyń birqatar irgeli isterine de kýá bolamyz. Olaı deıtinim, hattamada onyń Jetisý, Naryndaǵy polkovnık Boıko bandylaryn talqandaýǵa qatysqanyn, partııanyń musylman bıýrosyna múshe bolǵanyn, Jetisýda jer reformasyn júrgizý isine basshylyq etkenin aıta kelip, buryndary ultshyl jáne Rysqulovtyń jolyn ustanýshy retinde partııa qatarynan shyǵarylǵany da kórsetilgen. Al 1928 jyly partııa qatarynan taǵy da shyǵarylýy qaıtkende de onyń únin óshirýdiń turpaıy amaly bolǵany anyq. Sondaǵy oılap tapqandary kedeıdi zańsyz sottadyń degen jeleý.
Dál osy tusta Qazaqstannyń halyq jazýshysy, kórnekti aqyn Hamıt Erǵalıevtiń esteligine júgingenimiz jón shyǵar. Ol óziniń esteliginde Alash arystary aqtala bastaǵanda týǵan qaıyn atasy Qanaı Boranbaevtyń ataýsyz qalyp bara jatqanyna alańdap, ol týraly málimetterdi izdeı bastaǵanyn aıtady. Sóıtip Qyrǵyzstannyń Aqtuz shahtasyndaǵy eldi mekende turatyn Qanaıdyń týystaryn tabady. Sol jerde ol Qanekeńniń et jaqyn aǵaıyny, kezinde Qanaıdyń kómegimen birshama bilim alyp, odan soń Oraz Jandosovtyń taǵaıyndaýymen aýatkom tóraǵasy bolǵan Rysqulbek degen adamǵa jolyǵady. Ol árbir oqıǵanyń jylyna, aıyna deıin zerdesine toqyǵan, asa bir zerdeli adam eken deı otyryp jazýshy odan ári sol Rysqulbektiń Qanaıdyń óz aýzynan estigen myna bir deregin keltirip ótedi. Odan biz 1928 jyldary úkimettiń qyryna iline bastaýy onyń myna bir ashyq qarsylyǵynan keıin tipti órshı bastaǵanyn baıqaımyz.
– Siz myna saıasatyńyzben jergilikti halyqty malynan aıyryp, basyn bas, baqalshaǵyn qaratas jasaǵaly otyrsyz, – depti ol Goloshekınniń betine týra qarap. – Apyr-aý, bulaısha halqynyń jan aıqaıyn sol sary saıtanǵa taısalmaı, qasqaıa turyp aıtyp salýy naǵyz kózsiz erlik qoı. О́zgeni qaıdam óz basym buryn-sońdy Goloshekınniń betine túkirip jibergendeı betpe-bet turyp dál bulaısha qarsy kelgen jáıtti esh jerden estimegen ekenmin. Endeshe, naǵyz janqııarlyq áreket degenimiz de osy shyǵar. Árıne onyń osy janqııarlyq áreketi izsiz ketpegen kórinedi. Osydan keıin-aq esil azamattyń sońyna sham alyp túsken Keńes úkimeti oǵan kedeıdi zańsyz sottadyń degen jalǵan aıyp japsyryp, bilgenin istep baǵady.
Bul oıymyzdy Rysqulbektiń jazýshyǵa aıtqan myna sózi de rastaı túsedi.
– Almatyǵa dárejesi kishireıip qaıta oralǵan Qanaıdyń bir kúni eń jaqyn dostarymen birge otyrǵan sátte «Saqalǵa osyny aıtqannan keıin-aq ıtim qyryn júgire bastady» degenin óz qulaǵymmen estidim deıdi ol.
– 1928 jyly partııa qatarynan shyǵarylýynan bir apta keıin, ymyrt úıirilgen shaqta Qanaıdy izdep Oraz Jandosov jaıaý keldi de, kidirmeı qaıta ketip qaldy. Sondaǵy bar aıtqany «Qyrǵyzǵa jibergen adam da qaıtyp oraldy. Ábdirahmanov (qyrǵyz obkomynyń birinshi hatshysy) joǵarǵy sot apparatynda orny daıar depti. Sen tezirek solaı kóshpeseń sary saqal endi seni bizdiń qolymyzben qamatady» – degen biraýyz sóz boldy deıdi ol taǵy da. Qanaı Boranbaevtyń qyrǵyz asýynyń da syry osynda bolsa kerek. Kóp qýǵyn kórip, ábden toryqqan ol osy tusta iz jasyrý úshin mamandyǵyn ózgertýdi oılaıdy. Sóıtip sol elde júrip, Tashkent ýnıversıtetiniń aýyl sharýashylyǵy fakýltetin syrttaı oqyp bitiredi de, 1931 jyly О́zbek SSR jer komıssarıatynyń ortalyq apparatyna zootehnık bolyp jumysqa kiredi. Sonda da sońyna túskenderden qutyla almaıdy. Tipti bolmaǵasyn ol bas saýǵalap, Samarqand oblysyndaǵy «Qyzyl Charvador» qoı ósiretin sharýashylyqqa tehdırektor bolyp aýysady. «Qaıda barsań da Qorqyttyń kóri» degendeı, ultshyl, kontrrevolıýsııashyl degen ataq qyr sońynan qalmaı qoıǵan ol osy jerden «halyq jaýy» degen jalamen qamaýǵa alynady. Tipti Magadanǵa aıdalǵan kezde de Goloshekınniń ıtarshylary oǵan tynyshtyq bermegen sııaqty. Munda jan tózgisiz azapty bastan keshedi. Al aýyr taýqymetten densaýlyǵy nasharlap, qara jumysqa jaramaı qalǵan kezde ony ashana jumysyna aýystyrady. Bul jerde de ol tynyshtyq taba almaıdy. Oǵan aıdaýda júrgen adamdardy jumysqa shyqpaýǵa úgittediń degen aıyp taǵylady. Mine, osy tusta onyń ár qadamyn baǵyp júrgen, adam quqyn aıaqqa taptaýdy ádetke aınaldyrǵan qanquıly saıasat óziniń jymysqy áreketin iske asyrdy. Iаǵnı, Magadandaǵy «Dalstroı» janyndaǵy ÝNKVD úshtigi 1938 jyldyń besinshi qańtarynda lagerdegilerdi jumysqa shyqpaýǵa úgittediń degen aıyppen ony atý jazasyna kesedi. Bul úkim 15 qańtarda iske asady.
Endi goloshekınshilerdiń tamaǵyna tas bolyp túıilgen Qanaı Boranbaev degen azamattyń ómir jolyna keńirek toqtalyp ótsek. Ol 1896 jyly Jetisý gýbernııasy, Almaty ýezindegi Qastek bolysynyń №2 aýylynda dúnıege kelgen eken. Iаǵnı, búgingi Qastek aýylynyń týmasy. Oqýǵa yntasy zor jetkinshek áýeli Vernyıdaǵy 8 synyptyq gımnazııany bitirgen kórinedi. Onyń ákesi Boranbaı qarapaıym ormanshy bolypty. Sol kezde Sýyqtóbe taýynda úıir-úıirimen júretin arqarlardy aýlaýǵa orys ulyqtary jıi keletin kórinedi. Myltyq asynǵan, qıt etseń tabanda atyp tastaýǵa daıyn turǵan osy áýleki toptar ormanshymen qaıdan sanassyn, boı jylytý úshin taý ishinde turatyn Boranbaıdyń úıine de basa kóktep kiretin bolǵan. Sol kezde olardyń talabyn áke-sheshesine aınalasyndaǵy adamdarǵa orys tilinde jetkizip, eki araǵa jasóspirim Qanaı tilmash bolyp júredi. Osy arada toqtala ketetin bir jaıt, ana tilimen qosa orysshany da taza biletin Qanaı gımnazııa qabyrǵasynda júrgende fransýz, polıak tilderin de meńgerip alǵan kórinedi. Ań aýlap, seıil qýǵan sol daraqy toptyń ishinde bilimdi, jibi túzý adamnyń biri Qanaıdyń zerektigine qaıran qalyp, oǵan ishtarta qaraıdy.
– Oqý oqyǵyń kele me? – deıdi ol jasóspirim jigitke. Qanaı oǵan bilim alǵysy keletinin aıtady.
– Onda qujattaryńdy ázirle, men saǵan kómekteseıin deıdi álgi adam. Sóıtse, dál sol tusta Varshava ýnıversıtetine beriletin jalǵyz shaqyrý qaǵazynan gýbernatordyń qyzy joldy qashyqsynyp, bas tartqan kórinedi. Mine, osy joldama oıda joq jerden Qanaıǵa buıyrady.
Alaıda ol osy oqý ornyndaǵy zań fakýltetiniń úsh kýrsyn ǵana támamdaıdy. Oǵan onyń saıası kózqarasy sebep bolǵan degen boljam da aıtylady. Baıqap qarasańyz, osy sózdiń túbinde de bir shyndyqtyń jatqany anyq. Olaı deıtinimiz, joǵaryda aıtyp ótken Rysqulbek Qanaıdyń Varshava abaqtysynda otyrǵanyn óz aýzynan estigenin aıtady.
Qalaı bolǵanda da 1916 jylǵa ult-azattyq qozǵalysy, 1917 jylǵy eki dúrkin tóńkeris týdyrǵan tolqýlardan syrt qalýdy jón kórmegen jas jigit Máskeý arqyly elge qaıtady. Jolaı ol Felıks Edmýndovıch Dzerjınskııdiń qabyldaýynda bolyp, joldama alady da, Túrkistandaǵy qaınaǵan ómirge aralasyp ketedi.
Arhıv derekterine kóz salsaq, onyń talaı ótkelekterden ótkenin kóremiz. Eńbek jolyn Tashkenttegi Jetisý tótenshe komıssarynyń kómekshisi bolyp bastaǵan ol budan keıin Qytaıdaǵy Qulja qalasyna jiberilgen komıssııanyń quramynda bolady. Alaıda osy 1919 jyly Tashkentke qaıta shaqyrylady. Sóıtip ol ólkelik partııa komıtetiniń músheligine saılanady. Komıtet hatshysy retinde 1920 jylǵa deıin qyzmet atqarǵan ony budan keıin Jetisý partııa komıtetine aýystyrady. Sol jyldyń sońyna taman Túrkistan maıdany 3-dıvızııasynyń trıbýnalyna múshe etip saılasa, jer reformasy tusynda oblystyń tótenshe komıtetiniń múshesi bolady. Al 1923 jyldyń basynda Qytaıǵa baryp, ondaǵy qyrǵyz-qazaq aýyldaryn elge kóshirýdi uıymdastyrsa, sol jyldyń sońynan qaraı Jetisý oblysynyń prokýrory bolyp qyzmet atqarady. Onyń Jetisý, Syrdarııa gýbernııalary men Qaraqalpaq avtonomııaly oblysynda sot tergeý, prokýratýra organdarynyń jumysyn jolǵa qoıýǵa sińirgen eńbegi de az emes. Bul jan-jaqty zertteýdi kútip jatqan másele.
Saýatty, ámbebap zańger bolýmen qatar, ol saıasy mol, júregi izgi, aınalasyna qamqor azamat bolǵan kórinedi. Ony kózkórgenderdiń áńgimesinen de aıqyn ańǵarasyz. Osy sózimizdiń bir dáıegi retinde Hamıt aǵamyzdyń esteligindegi myna bir joldarǵa nazar salýǵa bolady. Onda avtor eki márte Sosıalıstik Eńbek Eri atanǵan Nurmolda Aldabergenov pen Ábdiqaıyr Daıyrovtyń Qanaı týraly pikirin keltiredi.
– Ondaı oqymysty, asa joǵary mádenıetti kisini buryn-sońdy kórgen emespin. Sondyqtan da jurt onyń syrtynan súısinip, Qanaı tóre dep aıtatyn, – dep olar el ishine taralyp ketken, Qanaı týraly myna bir jyrdy da aıtyp beredi:
Aman ba, Boranbaev Qanaı tóre,
Jurt úshin jer álemdi júrsiń kezip.
Amalyn árbir ulttyń bildiń sezip,
Muratqa qazaq aty jete me dep
Izdediń bir shybyndaı jannan bezip.
Aldyńnan bir shyǵady qylǵan qaıyr,
Týǵyzǵan Qudaı jurttyń nesibine
Jigitsiz ózin dana, sóziń shaıyr.
Jettińiz mártebe izdep ilimmenen,
Jınadyń eldiń basyn bilimmenen.
Men sondaı boldym degen
úlkendik joq
Jigitsiń kishipeıil kúlimdegen – degen osynaý óleń joldary da onyń shyndyǵynda da elge janashyr adam bolǵandyǵyn aıǵaqtaı túsetindeı. Qanaıdyń aınalasyna óte bir meıirimmen, qamqorlyqpen qaraıtyn, jany jomart adam bolǵanyn Kenen aqyn aýzymen aıtylǵan myna bir áńgimede naqtylaı túsedi. Taǵy da Hamıt aqynnyń esteligine kezek berelik. Jazýshy onda qos aqyn Kenen Ázirbaev, Saıadil Kerimbekovpen kezdeskenin, bul repressııa qurbandaryn aqtaýdan kóp buryn, ıaǵnı bireýmen bireýdiń aldymen aınalasyna qarap alyp, sybyrlasyp sóıleıtin kezeń ekenin aıta kelip, olarmen bolǵan aradaǵy áńgimeni baıandap ótedi.
– Qaneke, siz myna Hamıttiń qaıyn atasynyń kim ekenin bilesiz be? – deıdi Saıadil Kerimbekov Kenenge qarap. Qanaı Boranbaevtyń atyn estı sala Kenen ornynan ushyp turyp, meni bas salyp qushaqtap, betimnen súıdi. Úı qojasy Taıyr Jarokov dastarqanǵa qaıta oralǵansha ekeýi biriniń sózin biri ústeı otyryp, Qanaıdyń birtýar azamat bolǵany jaıly maǵan áńgimelep úlgerdi. Bul meniń Qanaı jaıly alǵash estigen tolymdy áńgimem edi degen ol keıinirek Kenen aqynnyń óz aýzynan estigen myna bir jaıtty ortaǵa salady. Jubanyshtyń kabınetinde ushyrasyp qalǵan Qanaı meni kelesi kúni úıine shaqyrdy. Meshitke taqaý jerdegi kók úıge aıtqan saǵatynda barsam Oraz ben Jubanysh úıde eken, – deı kele Kenen aqyn ózara áńgime-dúken quryp otyrǵan osy sátte syrttan bireýdiń daýysy estilgenin aıtady. Kelgen Jambyl eken.
O, Oraz, Qanaı, Jubanysh,
О́zderińdi saǵyndym.
Neshe kórsem toımaǵan
Júzderińdi saǵyndym.
Kenen otyr degendi
Estidim de qaǵyndym.
Mensiz májilis quratyndaı
Men senderge naǵyldym?! – dep kók bestiniń ústinde otyryp, terezege úńilgen Jambyl aqynǵa qaraı raqattana kúlgen Qanaı tura júgirip edi, Oraz ben Jubanysh ta atyp turyp, onyń sońynan jetti. Sóıtip úsheýlep júrip, erkeleı kelgen Jambyldy terezeden-aq ishke súıemeldep túsirip aldy – deıdi Kenen.
Jalpy kónekóz qarııalar Qanaı Boranbaev, Oraz Jandosov, Jubanysh Báribaev úsheýi oılary bir jerde toǵysqan jan dostar bolǵanyn áli kúnge aıtyp otyrady.
Bul sózimizdi Rysqulbektiń myna bir áńgimesi rastaı túsedi. Densaýlyǵy syr berýine oraı Qanaı ál jınap alý úshin tórt-bes aı taza aýada júrý qajettigin aıtqan dárigerdiń qorytyndysyn usynyp, demalys suraıdy. Bul ótinish 1922 jylǵy 24 naýryzda qalalyq partııa komıtetiniń májilisinde qaralyp, oǵan ruqsat beredi. Sóıtip ol sol jylǵy kóktem, jaz aılarynda demalady.
– Sol kezde Oraz ben Jubanysh oǵan úzbeı qatynap turdy. Olardyń ajyramas, adal dostyqtaryna qalyń eldiń bári eriksiz súısinetin, – deıdi ol.
Osy arada eske túsken bir jaıtty aıta ketsek, Zeıin Shashkın Toqash Bokın týraly romanynda Qanaı týraly da aıtyp ótedi. Onda onyń Toqashty kepildikke alǵan merzimin uzartýǵa barǵanyn, alaıda abaqty bastyǵynan ol kúni ruqsat ala almaǵanyn, al kelesi kúni jendetterdiń tutqyndy Besaryq jaqta keskilep óltirgenin jazady.
Al el ishi tynyshtalyp, repressııa qurbandary aqtala bastaǵan shaqta týysy Rysqulbekke jazyqsyz erdiń esimin jaladan arshyp alýdyń mezgili jetkenin aıtyp, qolqa salǵan da Hamıt aǵamyz eken.
– Bul iske Qanaıdy jaqsy biletin ózińiz muryndyq bolyńyz. Ol úshin tıisti organdarǵa aryz berip, izdenýińiz kerek deıdi. Basy daýǵa qalyp, jan saýǵalap ketken Rysqulbek qorqa-qorqa otyryp, oǵan da kónedi. Sonyń nátıjesinde О́zbek KSR Joǵarǵy Sotynyń 1963 jylǵy qaýlysy boıynsha Qanaı Boranbaev «halyq jaýy» degen jaladan arylyp, tolyq aqtalǵany jónindegi qujat qolǵa tıedi. Sóıtip óz halqyna qaltqysyz qyzmet etken azamat óz atyna jaǵylǵan qara boıaýdan kesh te bolsa arylady.
Sóz sońyna qaraı biz Alash arystarynyń murasyn zertteýge qomaqty úles qosyp júrgen zań ǵylymdarynyń doktory Nurlan Dýlatbekovtiń stalındik saıası qýǵyn-súrgin jyldary Magadanda jazyqsyz atylǵan qazaqtardyń tizimin Peterbýrg muraǵattarynan tapqany jaıly málimetti gazet betinen oqyǵanymyzdy aıtsaq deımiz. Mine, sol tizimde jat jerde jer jastanǵan arys azamattardyń arasynda Qanaı esimi de bar. Onda bylaı dep jazylǵan. Boranbaev Qanaı 1896 jyly týǵan. Ulty qazaq. Tashkentte turǵan.1935 jyly ustalyp, 05.01.38 jyly sottalǵan. 15.01.38 jyly atylǵan. 30.09.63 jyly aqtalǵan. Arhıv nómiri «R.13511» dep kórsetilgen.
Endigi bir aıtar másele, búginde biz artynda óshpes iz qaldyrǵan tuǵyrly tulǵalarymyzdy túgendep, keleshek urpaqqa úlgi-ónege retinde atyn áspettep jatqanymyz ózimizge belgili. Olaı bolsa, jaryq juldyzdaı tý bıikten aǵyp ótken, halqynyń qamy úshin basyn báıgege tigip, sol jolda mert bolǵan biregeı tulǵa Qanaı Boranbaevtyń esimin de el esinde qaldyrýdyń mezgili jetkendeı. Ol úshin Qanaı atyna kóshe, eldi meken attaryn berip, eske alý keshterin ótkizý sııaqty t.b. sharalardy qolǵa alsaq qane. Bizdiń bul oıymyzdy el úkimeti qaýly shyǵaryp qoldasa, onyń iske asýyna prokýratýra salasy izdeýshi, suraýshy bolyp atsalyssa, keıingi urpaq úshin de ulaǵaty mol bolmaq.
Jumagúl SOLTIEVA,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Almaty oblysynyń qurmetti azamaty
