Jumaqtyń esiginen ertip kiretin saqshylardy kútip Aǵyrafta turǵan qaýymnyń ishinde bir aýylda týyp-ósken, tirliginde ashty-toqty, barly-joqty kúnderiniń bárinde qudaıy qońyr qalyptarynan aınymaı, shúkir, táýbasynan jańylmaı, adal eńbegine jalynyp, ımanymen ómir súrgen qos qurdas – Qaıyrymbek pen Jaqsybek te bar edi. О́zderin kúnaharlardyń anaý azaly tobyna qospaı, meıirim, shapaǵat jasaǵan Táńirlerine degen alǵys, rızashylyǵynda, qýanyshtarynda shek joq bolatyn. Biraq alyp-ushyp, lepirgen kóńil, máz-máıram, jelpingen qalyptan aýlaq, «táýba,.. táýbalap» sabyr saqtaı, bir-birimen baıaý suhbattasyp tur.
Bul jerden – Aǵraf ústirtinen tóńirek alaqandaǵydaı kóz aldyńda. Ondaǵy kórinisti, ondaǵylarǵa jasalyp jatqan jazalardyń sumdyq túrlerin, jan daýystary shyǵyp, alasurǵandardyń tartyp jatqan azabyn záreń ushpaı kórý, tilmen aıtyp jetkizý múmkin emes. Eń qıyny da, eń aýyry da bul azaptyń máńgiligi, sheksizdigi...
«Bul fánı jalǵan tirshiligi ýaqytsha ǵana, al ol dúnıeń turaqty» degen áńgimeni pendeleriń talaı estigen bolar. Biraq ol áńgimege mán berip pe? Jalǵan dúnıedegi aýyr-jeńil de, jaqsylyq-jamandyq ta ótkinshi edi ǵoı. Birinen soń biri almasyp jatatyn. Eń bastysy, qandaı qıyndyqqa kezikseń de qutqara gór dep jalynyp, Qudaıdan tileıtin úmitiń bolar-dy. Al endi mynaý taýsylmaıtyn, bitpeıtin, túbine jetpeıtin qasiret tuńǵıyǵynan shyǵý joq... Úmit birjola úzilgen... Jalǵannyń qııametinen adam, tipti, ólip qutylar edi ǵoı. Táńiri mundaǵy muńdarlarǵa «ólimin de qımapty». «Shirkin-aı óle qalar ma edi». Tirlikte záreleri usha qorqatyn ólimdi endi jandaryna jalaý kórip, ańsaıtyndaı. Biraq oǵan qaıdan qoldary jetsin. Sonda?.. Sonda?.. Osylaı shybyn-shirkeı shyrqyrap tura bermek pe?!
Muny sezinýdiń ózi nege turady! Astafır – Alla!
Táńiriniń ózi úkimimen bekitken úshtik – bıler sotynyń úsh múshesi tyńdap, tarazylap bolyp, «qaýlysyn» shyǵarady. Saqshylar «qaýlyny» oryndaıdy.
«Eń aldymen aýyr jazaǵa kimder tartylýy kerek» degen áńgimege kelgende, birinshi múshe sóz alyp:
– Bul «kategorııaǵa» aqyn-jazýshylar, ilim-bilim ıeleri jatqyzylýy tıis, – dedi.
Ekinshi múshe:
– Aldymen jaýyz patsha-bıleýshiler; naqaq kisi óltirgen kisápirlerden... bastamaımyz ba? – dep oı bildirip edi, Birinshi óz pikirinen aınymaı, dálel, ýájdaryn sabaqtap ketti:
– Joq, adamzatqa eń jamandyq jasaǵandar qudaıdyń ózderine erekshe enshilep bergen zerde, qabiletin tıisti ornyna jumsamaı, jasandy ataq, mártebe, aram nápaqa, ótkinshi bir qyzyq úshin jalǵandyqqa baryp, qalamyn ylaılaǵan; jazǵan jazýyndaǵy, aıtqan sózindegi izgilikti, tazalyqty óziniń jan dúnıesine ustanym etpegen, eki júzdi, ishtar, qyzǵanshaq, báleqor, menmen jazýshylar, rýhanııat adamdary. Patshańdy da, qara halqyńdy da tárbıeleıtin solardyń kitaptary, kerek deseń, minez-qulyq, is-áreketteri, qalyptary.
О́ner – kirpııaz, kıeli qubylys. Álgilerdiń jalǵandyq uıalaǵan júreginen shyqqan nasıhat dúnıeniń qalyń kópshilikke juǵysty bolatyn, boılaryna ımanı sezim uıalatatyn qadir-qasıeti qaıdan bolsyn, sonda. Qasıetsizden shyqqan sózde ne qasıet bolmaq. Jasaǵan jaqsylyqtary qumǵa sińgendeı, jelge ushqandaı baıansyz bir kep-taǵy. Adamzattyń asyl qazynasy – sóz ben aqyl-oıdy qor etti olar. Sóıte tura, áldekimderdiń tapsyrmasymen «ártis bolyp oınap», jurtty aldap, halyqtyń qamy úshin janyn pıda etip júrgen sabaz bolyp kóringisi kelgenderin qaıtersiń.
Bul pikirdi ekeýiniń sózin muqııat tyńdap, tarazylaǵan úshinshisi:
– Durys! – dep qostady.
Sonymen eń aldymen, eń aýyr jaza tirligindegi jasaǵan jalǵan áreketteri úshin kúná arqalaǵan rýhanııattyń «kósemderiniń» úlesine tıesili boldy.
«Zalymdarǵa tirliginde azap, ólgende tozaq» degen edi-aý.
Bireýleri lapyldaǵan ottyń ortasynda shyjǵyrylyp shyrqyraıdy; bireýleri burq-sarq qaınaǵan sýda batyp-shyǵyp, isinip-kebinip, jıdip, qumyǵady. Endi bireýleri qan-sól joq, óńi sor taqyrdaı shańytyp, ólgen balyqtyń kózindeı alarǵan qos janary uıasynan shyǵa aqıyp, salbyraǵan aıaq-qoldary jyn qaqqandaı sereńdep, qııamettiń qyl tuzaǵynda qylǵynyp, jantalasýda. Bireýleri bilekteı-bilekteı shynjyr temirden jasalǵan shoıyn qursaý et-terilerin ezip-janshyp, súıekterin qyshyr-qyshyr sytyrlata syndyra qysqanda janushyra zar ılep, ózderin jazalap jatqan saqshylarǵa esteri kiresi-shyǵasy, alas-kúles, delebe kúıde:
– Jaratýshy ıeleriń sál ǵana sátke myna azabymyzdy jeńildetsinshi, – dep úzdige ótinedi.
– Senderge tozaqtyń azabyn eskertip, Allanyń elshileri kelmep pe edi, – deıdi olar.
– Kelgen edi, – deıdi bular. – Biraq qulaq aspaı kápirlikke boı uryppyz, ǵoı. Sóıtip bizdi qara basypty. Táńiri endi mursat berse musylmanshylyqqa den qoıamyz. Burynǵy qatelikterimizdi jasamas edik.
– Onda jalbaryna berińder, – deıdi saqshylar.
Biraq bulardyń jalbarynǵandary zaıa ketýde.
Iá, zaıa ketýde. Endigileri kesh, bos áýre.
Záreleri usha turyp, myna kóriniske amalsyz zer salǵan ekeýi ishekterin tarta, jaǵalaryn ustap, sybyrlap sóılesedi.
Qaıyrymbek dosyna moıyn buryp, kúızele til qatady:
– Áz-Zahraf súresiniń jetpis tórtinshi aıatynda «ınnal mýjrımına fı ǵazabı jahannama halıdýn (maǵynasy: Álbette, kúnakarlar tozaqtyń azabynda máńgi qalady. «Quran jáne onyń qazaqsha maǵynasy». IV bólim. «Nurjym». Almaty, 1993 j. Aýdarmashylar: Nuráli О́seruly, Jumabaı Maqashuly), – degen edi-aý.
Jaqsybek onyń sózin maquldaı, ún-túnsiz basyn ızedi.
Qasıetti kitap – Quran súrelerinde aıtylatyn, bala kezderinde aýyldaryndaǵy pirádar qarııalardan estigen ósıet áńgimeler esterine túsedi. Ol áńgimelerdiń aına-qatesiz shyndyq ekeniniń kýási bolǵandaı jaǵdaılary bar.
– Kózsiz pendeshiliktiń jetegine ergen soń, qaıtersiń, sońy osylaı bolǵany da. Áı, kúnakar dúnıe-aı! Áý, basta saǵan bir boı aldyryp alǵan jandy aldy-artyna qaratpaı, Aqtyń sózin tyńdatpaı, áz-ázilińmen jetelep, ertip ákeletin jeriń osy eken ǵoı. Áıtpese, tirliginde qulaq asyp, den qoısa aramdyq pen qýlyq-sumdyq, adaldyq pen qaıyrym-meıirim degenderdiń jón-jobasy, paıda-zııany týraly áńgime, mysal, ósıetter, qaǵıdattar az emes edi ǵoı. Sabaq alamyn dese jaqsynyń da, jamannyń da belgi-nyshandary kóz aldarynda bolmady ma?! – deıdi Qaıyrymbek tereń kúrsine.
– Qýlyq-sumdyq, zymııan, aramzalyq eki dúnıede de jaqsylyqqa aparmaıtyny aıtýdaı-aq aıtylǵan, árıne, tiri pendesi tyńdaǵan bolsa. Táńiri ózi zalymdarǵa shyǵarǵan úkiminde, fýssılat súresi, on altynshy aıatta: «Faarsalna ǵalaıhım rıhan sarsaran fı aııamın nahısatıl lınýzıqahým ǵazabal hızıı fıl haıatıd dúnıa, ýa la ǵazabýl ahıratı ahza, ýa hým la ıýnsarýn» (Olarǵa jalǵan pánıdiń ózinde-aq azaptyń dámin tatqyzý úshin sumdyq kúnderdi bastaryna túsirip, apat jiberdik.Álbette, aqırette tartatyn jazalary da zor bolady) – dep aıtqan-dy. Al osy súreniń qyryq altynshy aıatynda: «Man ǵamıla salıhan falınafsıh, ýa man asaa faǵalaıha, ma rabbýka bızallamıl lılǵabıd» (Kimde-kim salıhaly, is istese, onda ózi úshin. Al kimde-kim jamandyq is istese, ol da ózi úshin. О́z obalyna. Jaratýshy ıeń quldaryna zulymdyq jasaýshy emes), – dep eskertetin. Oǵan qulaq asqanymyz da, aspaǵanymyz da bar, – dep qostady dosynyń sózin Jaqsybek. – Táńiri adam balasyn áýelde jaqsy nıetpen, jaqsylyq úshin jaratqan ǵoı. Biraq sol jaqsylyq degen qasıetti uǵymdy, jumyr basty pendelerdiń bári birdeı qasterlep, baǵalaı bildi me?!
–Iá, durys aıtasyń, – deıdi Qaıyrymbek, – Allanyń adamǵa bergeni sheksiz ǵoı. Tirshilik jasasyn, nesibesin tapsyn dep jaryq dúnıege ıe etti. Qalaýynsha júrip-tursyn dep erkindik berdi. Biraq Jaratýshynyń bul keńshiligin kópshiligi teris paıdalandy. Ashkózdikpen, aramdyqpen toıynýǵa peıil boldy. Toıynǵandary ózin jaratqan Qudaıyn tanymaı, kúpirlikke boı urdy. Sonan soń, táýbesine kelsin dep Táńiri ózi olardy qıyndyqqa uryndyrdy, synaqqa aldy. Alaıda munan sabaq alyp, ımandylyqqa burylǵandary az boldy. Mynaý azap tartýshylar sol kúpirlikke barǵandar men táýbesine kelmegender shyǵar. «Aqıretti oılaǵan janǵa ol jaqta ıgilik bar. Jalǵan pánı paıdasyn ǵana izdegenge aqırette jaqsylyq bolmaıtyn tárizdi» deýshi edi qaıran atalarymyz. Adam balasynyń dúnıege perishte keıipte keletini anyq. Al óse kele biri buzyq, biri túzý, tirshilikpen ómir ótkizetini qalaı? Neniń nátıjesi eken?
– Peıil-qunyna qaraı da, – dedi Jaqsybek.
– Peıil-qunnyń tórkini, bastaýy qaıdan shyǵady? Áldebir zamanda qatelikke urynyp, kúnáǵa batqan ata, ákelerden tartqan tek qýǵan qubylystyń saldary ma? Joq, álde, qorshaǵan, ósken ortań men qoǵamnyń; sondaı-aq qosylǵan, seriktes bolǵan jandardyń boıyndaǵy jaman ádetten juǵatyn kesel me eken?
– Ekeýiniń de áseri bar shyǵar. Kisiniń jaqsy-jaman tirlikke urynýyna aralas-quralas, birge júrgen jandardyń da áser, yqpaly bolsa kerek. Kishkentaı kezimizde qasymyzdaǵy tenteksúreı balanyń qylyǵyna ilesip, áldene «búldirip» qoısaq «qosylǵan qoıyń jaman» deýshi edi analarymyz. Qatar júrip, birin-biri jarǵa ıterýden ketári emes, ishterine saqtaǵan pikirin syrtqa shyǵarmaı, búıi kóńildenip, tympıyp, baqasyp ótetin «dos-jarandardan» bir-birine qaıdan izgilik juǵysty bolsyn. Mundaılardy qarııalar «shaıtan qosqan», al kelisimi jarasqan, yqylastary túzý eki jandy «qudaı qosqan» deýshi edi. «Adamnyń dosy – perishte, jaýy – shaıtan» degen. Ásili pendeni azǵyryp, adastyratyn, arazdastyratyn sol páleket shyǵar.
Bul sonyń isi bolar.
– Táńiri ózi adamdy dúnıege keltirip, «barlyǵyń endi buǵan sájde etińder» degende basqa perishtelerden bólinip, Ibilis-shaıtan bul úkimge moıynsunbaıdy ǵoı. Sonda Alla qarǵystap: «ket bul jerden» dep qýǵanda, shaıtan: «Aqyryna sheıin bolýyma mursat ber» deıdi. Alla ol ótinishin qaıyrmaıdy. Sonda ol zalym: «men biraq, bul adamzatty ómirboıy azǵyryp, durys joldan adastyrýmen bolamyn» dep kesapattanady. Alla: «adal pendeler seniń áz-ázildigińe ermeıdi» dep tujyrymdaıdy.
Qasıetti Qurannyń túsinikterinde kimniń ımandy, kimniń ımansyz bolýy óz is-áreketine baılanysty ekeni, Alla-taǵalanyń árkimge jaqsy, ne jaman jolyn ózi tańdasyn dep erik bergeni, oılansyn dep Qurandy túsirgeni, erik bergen soń olardy jaqsy, ne jaman is-áreket etse de tejemeıtini aıtylady.
– Al biz ekeýmiz bir-birimizge adal sózimizdi qaltaryssyz aıtýdan tartynbaǵan tárizdimiz, – dedi Jaqsybek bir shúkirlik sezimmen, – áıteýir «munyń durys», «munyń burysty» irkilmeı aıta aldyq. Adal dos bolyp ótýimizge sonyń paıdasy tıgen shyǵar.
– Mundaı jol, mundaı taǵdyrdy nıet-peıilimizge oraı Táńiri ózi yńǵaılaǵan shyǵar. Rahmet uly, Jaratýshyǵa! Bala kezimizdegi atalarymyzdyń «aqyryn tile», «aqyryn bersin» dep otyratyny osy ma eken?!
– Oıbaı, analardy qara!, – Jaqsybektiń daýysy oqys shyqty. О́zi áldenege shuqshııa kóz salǵan boıy sileıip qalypty. Ol jaqqa Qaıyrymbek te nazar aýdarǵan.
Tozaqqa qaraı qapylta aıdalǵandardyń ishinde bulardyń da biraz tanystary súrine-qabyna ketip barady. O, toba! Tirliginde «qýlyǵyma naıza boılamaıdy» degen senimde maıpańdaı basyp, sharýasy túgel, jaı kúıde júretin ana bireý endi artynan qasqyr qýyp kele jatqan túlkideı ala ókpe, ábiger, janushyrǵan kúıde.
Kókiregi jalǵan, kósemsigen sózimen kópti aýlap, ómir súrgen, kezinde eldiń aldynda júretin anaý aqsaqal da sendele súıretilip barady. Zamanynda bálelik, pysyqaılyq tabystyryp, qatarlary «jarasqan», qosylyp alyp, basqaǵa «oq atatyn» ana bir qýshykesh, áz-ázil top shoǵyrymen seńdeı soǵylysyp, teńselýde. Azaly daýystary tóńiregin kúńirentýde...
Tap osyndaı kepti basynan keshirip turǵandardyń ishinde kimder joq deısiń...
Anaý – Bálenshe ǵoı... Anaý – Túgenshe ǵoı... Anaý – O!, Ananyń ózi. Tirliginde nany júrip, dáýirlegen-aq edi. Qudaıdyń bergen baǵy men baılyǵyn sol qudaıdyń talaı adal pendeleriniń obalyna qaraı qııanat pen qýlyqqa jumsaýdaı-aq jumsaǵan sabaz-tyn. Táńiri ózi oǵan aıryqsha nesibesi men mártebesin jomarttyqpen syılaı otyryp, synyna da salyp kórgen. Sol dáýirlegen, der shaǵynda bul kisiń jol apatyna túsip, astyndaǵy kóligimen quzdan qulap, Qudaı basqa bermesin, «baryp-qaıtqan». Kúder úzip, kebinin daıyndap, kúndiz-túni qasynda otyrǵan tóńiregindegilerdi tańdanysqa qaldyryp, azamatyń sol jantalastan aman qalyp, kózin ashyp, basyn kóterip, aıaǵyna minip ketken. Muny kórgenderdiń biri:
– Allanyń rahymyna sóz joq eken-aý. Tiri qalady dep kim oılaǵan. Táńirdiń ózi arashashy boldy-aý – dep;
Biri:
– Asylyq, kúpirligi jetkilikti jan edi, baıǵustyń, sonyń da bir zaýaly shyǵar, myna basynan keshkeni. Bul bir Allanyń synaǵy, eskertýi tárizdi ǵoı. Endi oılanatyn bolar jazǵan, – desip tús joryǵandaı sáýegeılik jasaǵan. Al onyń ózi jaǵdaıy túzelip, atyna otyrǵan soń, baıaǵy «aıdarynan jel esken» tabıǵatyn qaıtyp tapqanyn kórgen jurt:
– Oıpyrym-aı, á, – dep bastaryn shaıqaǵan da qoıǵan.
Bul ekeýi mundaı jaǵdaıatty bala kezderinde kınodan kórip pe edi, kitaptan oqyp pa edi esterine túsire almaı tur. Kisi etin jeıtin áldene jabaıylardyń bir adamdy ustap alyp, osylaı pisirgenderin «kórgenderi» bar edi. Biraq onda «oı, anany qara» dep tańdana daýystaǵandary bolmasa, asa mán bermegen-tin. Qazir myna kórinisten tula boılary túrshikkende ózderin qoıarǵa jer tappady. Onda ol – jabaıylardyń «oljasyna» aınalǵan sorly – shybyn jany biraz ýaqyt shyrqyrap turyp, jan tapsyryp, azaptan qutylar edi ǵoı. Al myna baıǵus... Ekeýleri záreleri usha bir-birine ańtaryla qarasyp, jaýapsyz qaldy.
Sol sátte:
– Áı, Qudaıynyń súıikti quldary! О́zderińe ýáde etilgen peıishterińe kirińder! – dep daýystaǵan jumaq saqshynyń maqpaldaı jumsaq úni estildi.
Osy shaqyrýdy kútip turǵandar końyr qazdaı mamyrlaı basyp, Allasy adal pendelerine daıyndaǵan máńgilik rahat besigi – jumaq jaıǵa qaraı bet aldy.
Bul ekeýi solardyń ortasynda bara jatty.
Allanyń rahymy jaýǵan bul toptyń ajar-sıpaty qandaı kelisti edi deseńshi. Eli súıgen patshalar; tóńiregine qudaı jolyn úlgi etken áýlıeler men abyzdar; ultynyń mártebesin kótergen kemeńgerler; jurty úshin, ádildik úshin basyn tikken, adam degen qasıetti uǵymdy asqaqtata saqtaı bilgen batyr men baǵlandar; tóńiregine kesapaty emes, sharapaty tıgen, qolynan kelgen jaqsylyǵyn bireýden aıamaǵan qaıyrymdylar; Jaratýshynyń bergen dáýlet-baılyǵyn saýapty isterge tartynbaı jumsaǵan Atymtaı-Jomarttar bir-birimen yqylastana sálemdesedi.
Aldarynan jumaqtyń jupary esedi.
