Botaıdyń kim ekenin bilesiz be?

Memleket basshysynyń maqalasynda aıtylǵandaı, týǵan jer – árkimniń shyr etip jerge túsken, baýyrynda eńbektep, qaz bas­­qan qasıetti mekeni, talaı jannyń ómir-baqı tu­­ra­tyn ólkesi. Ony qaıda júrse de júreginiń tú­binde áldılep ótpeıtin jan balasy bolmaıdy. Aýy­lyńnyń, ólkeniń tarıhyn bilý – rýhanı jań­ǵy­rý, urpaqtar sabaqtastyǵyn saqtaýdyń kepili deý­ge bolady.

Osyǵan baılanysty aıtarymyz, biz ózimizdiń týǵan aýylymyz týraly osydan 10-12 jyl buryn tórt kitapty dúnıege ákelgen bolatynbyz. Ondaǵy maqsatymyz – shyqqan tegimizdi, jerimizdi, aýylymyzdy jáne tarıhymyzdy tanytý arqyly óskeleń urpaqtyń rýhanı sanasyn jańǵyrtý edi. Elbasy usynǵan «Týǵan jer» jobasy sheńberinde ár aımaqtyń erekshelikterine negizdelgen «О́lketaný» kýrsy barlyq oqý oryndarynda oqytylatyn bolyp otyrǵany belgili. Árıne bul jaǵdaı osy kitaptyń avtorlaryn qýantady (avtorlary – aǵaıyndy Aıdarhan Shábdánuly jáne Ámirjan Shaltyqov).

Biz bul kitaptardy jazý úshin biraz ýaqyt boıy izdenip, týǵan aýylymyzdyń tarıhy týraly derekterdi jınaqtadyq. Bizdiń aýyl Botaı dep atalady, ný qalyń qaıyń aǵashtardyń ishinde, burynǵy Kókshetaý qazirgi Soltústik Qazaqstan oblysy, Aıyrtaý aýdanynyń jerinde ornalasqan, batys jaǵynan Qostanaı oblysy jerlerimen ushtasyp jatyr. Týǵan aýylymyzdy aınala qorshaǵan kıeli jerler nemese qutty qonystar deýge bolady – 20 shaqyrymdaı jerde shyǵysqa qaraı Shoqan atamyzdyń qasıetti qonysy Syrymbettiń kókjıegi kókshildenip kórinip turady, odan ári Aqan seriniń qonysy Qoskól aýyly da alys emes, soltústigimizde Maǵjan, Sábıt, Ǵabıt atalarymyzdyń qonystary aýylymyzǵa at shaptyrym jerde ornalasqan, ıaǵnı 20-30 shaqyrym shamasynda ǵana. Eger tarıhty odan ári teksheleı bersek, bul óńir, ıaǵnı áńgime eteıin dep otyrǵan Botaı aýylynyń aımaǵy tek ózimizdiń qazaq tarıhynda ǵana emes, búkil álem tarıhyna belgili bolyp otyr. Búginde Úkimetimizdiń sheshimimen «Týǵan jer» baǵdarlamasy boıynsha Qazaqstanda memlekettiń qarjysymen qurylatyn úsh tarıhı qorymnyń bireýi – Botaı qonysy.

Botaı aýylynyń aımaǵyn ǵylymı zertteý ótken ǵasyrdyń 70-80-jyldary bastalady. Sol kezden bastap Botaı degen ataý ǵylymı aınalymǵa enip, endi Botaı mádenıeti dep atap júr. Botaı qo­nysynyń tabylýy búkil álem ǵalymdarynyń n­a­zaryn aýdarǵan tosyn oqıǵa boldy desek, artyq emes. Se­bebi, Botaı aýylynyń túbinde osydan bes myń jyl­dan artyq ýaqyt buryn ejelgi adamdar jabaıy jyl­qyny qolǵa úıretkeni dáleldenip, sol arqyly biz tarıh dóńgelegin 53 ǵasyr keıin aınaldyrdyq de­sek, artyq emes. Sóıtip Botaı mádenıetiniń ashylýy Qazaqstannyń tarıhyn odan ári ulǵaıtty. Eger osy oqıǵaǵa deıin biz óz tarıhymyzdy úsh myń jyl dep, ıaǵnı kóbinese saq dáýirinen bastaıtynbyz, endi ony bes myń jyl aýqymynda aıshyqtaýǵa múm­kin­dik týdy.

Demek Botaı aýyly adamzat úshin Adam atanyń qo­nysy derlikteı kıeli jer. Ol – Qazaqstandaǵy er­te dúnıe aımaǵynyń eń kóne mekeni. Mundaı qur­met árbir aýyldyń enshisine tıe bermeıtini bel­gili. Botaı mádenıeti týraly kóp jazylyp ja­tyr, onyń negizinde akademık, doktor, kandıdat degen ǵylymı ataqtar da alyp jatyr. Botaı babamyzdyń shapaǵaty adamdarǵa tıe bersin deımiz, ol kópshiliktiń, jalpy adamzattyń kóne mekenine aınal­dy ǵoı dep qýanamyz. Meniń búgingi maq­sa­tym – Botaı babamyzdyń ózi kim bolǵanyn, tek aýy­lynyń atymen ǵana shektelmeı, jeke basyn ju­rt­shylyqqa tanystyrý edi.

Osy tarıhı orynnyń ashylýyna sebepshi bolǵan taǵy da Botaı babamyzdyń búgingi kóptegen tikeleı urpaqtarynyń biri Esilámbek Zikirııauly aǵamyz bolatyn. Esilámbek Zikirııauly 1927 jyly týǵan, bizdiń aýylda soǵystan keıingi jyldary bastaýysh mekteptiń muǵalimi boldy, sodan keıin Qaraǵandy pedınstıtýtynyń tarıh fakýltetin bitirip, tarıh sabaǵyn júrgizdi. Bastaýysh mekteptegi meniń de qurmetti ustazym. Joǵary bilim alǵannan keıin ol kisini kórshi Nıkolskıı selosyna jeti jyldyq mekteptiń dırektory etip jiberdi. Ol selo Botaı aýylynan 3-4 shaqyrym jerde, Iman – Borlyq ózeniniń jaǵasynda.

Tarıh pániniń muǵalimi retinde Esilámbek aǵamyz synyptyń oqýshylaryn selonyń irgesindegi ózen jaǵasyna ekskýrsııaǵa aparyp júredi. Onyń tarıhshy retindegi qyzyqqany: osy ózenniń jaǵasy kádýilgi maldyń súıekterine toly, aınalada shashy­lyp jatyr jáne olar óte kóp. Mine, osy jaǵ­daı ol kisini qyzyqtyryp, jádigerlerdi oblys orta­ly­ǵyndaǵy Kókshetaý oblystyq mura­jaı­yna aparyp tap­syrady. Sol murajaıda ekspo­nat retinde olar on shaqty jyl turady. 80-shi jyl­dardyń basynda kórshi Petropavl qalasyndaǵy ped­ınstıtýttyń tarıh pániniń oqytýshysy sol eks­ponattardy kórip, munda qaıdan kelgenin bilip, Nı­ko­lskııge tartady. Mine, Botaı mádenıetiniń ashy­lýy osyndaı kez­deısoq jaǵdaıdan bastaý alady.

Búgingi kúni ǵalymdar da, jaı halyq ta Botaı mádenıetin biledi, al biraq onyń kimniń atymen solaı atalǵanyn tipti bilmeıtini qynjyltady. Men endi sol ádiletsizdiktiń ornyn toltyryp, Botaı babamyz týraly az-muz málimet bersem deımin. Ekinshi maqsatym – Botaı babamyz tarıhymyzdan laıyqty ornyn alyp jatsa, memlekettik qoryqtyń ashylýyna baılanysty komıssııa múshelerine qulaq-qaǵys qylyp, ardaqty tulǵany da umyt qaldyrmaı, onyń zıratynyń basyna laıyqty belgi qoıýǵa kóńilderin aýdarý edi. Tipti onyń zıraty aýylynyń irgesinde, sonadaıdan kórinip te tur. Qazirde Botaı baba qabiriniń mańynda tas-qum shyǵaratyn karer jumys istep jatyr eken. Olar qabirdiń basyndaǵy belgini alyp tastap, ony karerge aınal­dyryp jiberýi de múmkin. Endi ke­shik­sek, tipti, Botaı babamyzdyń jatqan jerinen de aıyrylyp qalýymyz múmkin.

Botaı babamyz sondaı qurmetke laıyq pa, álde onyń laýazymy tek aýylynyń atymen ǵana shektele me?

Bizdiń «Botaı baba» atty ekinshi kitabymyz ba­ba­myzdyń tulǵalyq qasıetterine arnalǵan, sóı­tip onyń is-qımyldary arqyly onyń ómir súrgen zamanyndaǵy qoǵamdyq qarym-qatynastar jan-jaqty sýretteledi. Ol zaman HVII ǵasyrdyń aıaǵy men HIH ǵasyrdyń orta sheni edi. Abylaı hannan keıin patshalyq Reseı qazaq jerinde otarshyldyq saıa-
satyn údete túskenin tarıhymyzdan bilemiz. Mine, Botaı babamyzdyń ómir súrgen kezi osy zamanǵa sáıkes keledi. Otarshyldar qazaq jerine kirýdi kúnnen-kúnge ulǵaıta beredi, qazaqtardyń shuraıly jerlerine qonystanýshylardy kóptep ornalastyra bastaıdy. Qazaqtar atam zamannan qonystanyp kele jatqan aýyldarynan, jaıylymdarynan aıyryla bastaıdy. Osyndaı otarshyldyq saıasattyń júzege asýyna Botaı jáne onyń zamandastary kýá bolady.

Botaı kózi ashyq zııaly azamat, qajylyq paryzyn ótegen, bı bolǵan. Otarshyldyq saıasatqa qarsy bolady, jergilikti orys ákimshiligine jaǵynýdan, qyzmet etýden bas tartady jáne óz aýyldastaryna aqylyn aıtyp, otarshyldardyń qıturqy áreketterin áshkerelep otyrady. Árıne, Botaı sııa­q-
ty kózi ashyq, zııaly azamattardyń qazaq je­rinde kóp bolǵanyn baıqaýǵa bolady. Burynǵy keńes­tik ıdeologııa qazaqtar orys sharýalarynyń kelýin qýana qarsy alyp, olardan eginshilikti, taǵy basqa nárselerdi úırendi degen qaýesetterdi sanamyzǵa sińirip kelgenin bilemiz.

Botaı babamyzdyń ákesi Dosan da qazaq tarıhynda óz orny bar tulǵalardyń biri. Ol Abylaı hannyń zamandasy. On segiz jasynan hannyń jasaǵynda bolyp, joryqtaryna qatysyp, erlik kórsetken. Eseıe kele hannyń senimdi serigi bolady. T.Sádýaqasovtyń «El men jer» atty kitabynda: «Ábilqaıyr hanmen birge ant bergender Orta júz, Arǵyn rýynan ... 19. Qarasaı batyr (Qosqul,Oraz), 22. Dosan batyr» delingen. Bul avtor óz kitabyn tek qana murajaı qujattaryna súıenip jazǵan, sondyqtan biz oǵan senemiz, Dosan babamyzdyń batyr, Abylaı hannyń senimdi serigi bolǵanyna qýanamyz.

Botaı babamyzdyń kenje, jetinshi uly Kenjebek. О́zinen buryn júz jyl buryn óziniń atasy Dosan batyr Jońǵar basqynshylarynan elin azat etse, endi sol qalmaqtardyń jolyna túsip, eline basa-kóktep kirgen Reseı ımperııasyna qarsy Kenesary hannyń kóterilisine óz erkimen attanyp, azattyq jolynda janyn qurbandyqqa shalady. Kenjebek babamyzdyń osy erligine dálel retinde mynadaı qujattardy keltirýge bolady. Botaı babamyzdyń nemeresi Sháltik jáne Jaqııa qajylardyń jazbalarynan tabylǵan myna joldardy keltireıik:

«Botaıdyń kenjesi Kenjebek 23 jasynda Kenesarynyń sarbazy bolyp, Kóshqulydan júz­degen jigitti ertip, kóterilisshilerge qosylypty. Kóp­tegen erligin elge oralǵan jigitterden esitip, rı­za boldyq. Kenjebek Aqmola qamalyn alǵanda erlik­pen qaza tapqan». (Sháltik qajy, 1925 jyly qaı­tys bolǵan).

Jetinshi Kenjebegi batyr týǵan,

Kenesary sarbazy bop ózi attanǵan.

Bostandyqty ańsaǵan Kene hanmen,

Qamalyn Aqmolanyń birge alǵan.

Kenjebek tas qamalda oıran saldy,

Ilgeri umtylypty topty jaryp.

Segizin patsha áskerin jaıratqan soń,

Aqyry erlikpenen qaza tapty. (Jaqııa qajy).

El aýzyndaǵy áńgimelerge qaraǵanda, Botaı urpaqtarynyń ishinde eń bilimdisi Sháltik qajy bolǵan deıdi, eki ret qajylyqqa barǵan, elimizdiń qajylar kitabynda 1905 jyly Botaı okrýginen barǵan degen derek bar. Onyń uly Súleımen de áke jolyn qýyp, bilimdi, sheshen bolǵan, bı bolyp, zamanyndaǵy ártúrli qoǵamdyq-áleýmettik máselelerge belsene aralasyp, ádil tórelik etken. Inisi Báshárdiń ózi sııaqty sheshendik, iskerlik qabiletin sezip, el basqarý isine aralastyrady, keleshekte óz ornyna baýlıdy, sondyqtan ony ylǵı janyna ertip júredi.

Árıne, Súleımenniń, Báshárdiń odan ári el bas­qaryp, halyqqa adal qyzmet etýine Keńes ókimeti­niń ornaýy kedergi jasaıdy, olardyń qanatyn qııa­dy. Súleımen 1927 jyly 54 jasynda ań aýlap júr­gende sýyq tıip, qaıtys bolady.

Sháltik, Báshár sııaqty basqa da zııaly atalary­myz boldy, sebebi Botaıdyń barlyq urpaqtary, ne­me­releri men shóbereleri, t.b. bir-birinen kem bolǵan joq. Olar saýatty, bilimdi, asyl azamattar bolǵan.

HH ǵasyrdyń 30-40-jyldary jáne jańa HHI ǵasyrdyń basynda ómir súrip jatqan Botaı urpaqtarynyń ómiri de óte kúrdeli boldy. Oǵan tańǵalýǵa bolmaıdy, sebebi bundaı jaǵdaıdy búkil halqymyz basynan keshirdi emes pe?

Botaılyqtar ujymdastyrýdy da, ashtyqty da, stalındik qýǵyn-súrgindi de, Otan soǵysynyń aýyrt­palyǵyn da bastarynan keshirdi. Olar óz eline, jerine adal qyzmet etip, jańa urpaqtyń ósip-ónýine bar kúsh-jigerlerin jumsady. Bulardy biz Botaı atamyzdyń úshinshi urpaǵy degenimiz jón.

Mine, osy urpaqtyń zamany qandaı boldy degen suraq týady.

Iman-Borlyq ózeni jaǵasyndaǵy shuraıly Botaı babamyzdyń qonysyna Nıkolskoe degen orys selosyn qonjıtty. Onyń janyndaǵy naǵyz egin salatyn alqapqa Vysokoe degen orys selosyn or­natty. Grachevka, Kazanka, Kırıllovka, Vse­vo­lo­dovka, t.b. orys selolary botaılyqtardy jan-jaq­tan qorshap aldy. Kolhoz qurylǵanda Botaı kolhozynda 800 gektar ǵana jeri bolatyn, al ma­ńaıyndaǵy orys kolhozdarynyń jerleri eki-úsh ese kóp bolatyn. Mine, qyspaq degen osy, ǵasyrlar boıy ózińniń jekemenshigińnen aıyrylý osy emes pe? Qazirgi osy orys selolarynyń turǵyndary osy meniń jazyp otyrǵanymdy oqysa, tańǵalar edi, nege bizdiń babalarymyz osylaı jasaǵan dep. Se­bebi osy kórshi selolar adamdarymen ta­myr-dos bolyp ketkenbiz, osyndaı dostyqty bizdiń ata-babalarymyz bastap ketken, Botaı jáne kórshi qazaq aýyldarynyń balalary osy kórshi orys tamyrlarymyzdyń úılerinde páterde turyp, orys mektepterinde oqydyq, ómirlik dos bolyp kettik.

Sonda qazaqtar soraqylyqty kimnen kóp kórdi: patsha ókimetinen be, álde qazir keıbireýlerdiń ańsaıtyn Keńes ókimetinen be? Bul suraqqa árkim ózi jaýap bersin, salystyryp oılansyn.

Osyndaı qıly zamanda ómir súrgen Botaı urpaqtary óz eldigin saqtap qaldy, ujymdasyp, bir aýyl bolyp eńbek etti, keleshekke úlken úmitpen qarady, oqyp, bilim alýǵa tyrysty, qajet bolǵanda, Otanyn qorǵaýǵa da shyn yqylastarymen attandy.

Osy oraıda Batyrhannyń uly Qamı aǵamyzdy erekshe ataýymyz kerek. Ol orta mektepti bitirip, Almatydaǵy Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynyń jaǵrapııa fakýltetin bitiredi de, sol ınstıtýttyń tarıh mamandyǵy boıynsha syrttaı oqýǵa túsedi. Botaı urpaqtarynyń ishinen alǵash ǵylym kandıdaty bolady.

Bul urpaqtyń ereksheligi – soǵystyń jeńisinen keıin keleshekke úlken úmit artyp, beıbit ómirge belsene aralasýy, oqý oqyp, mamandyq alýy, bala-shaǵany ósirip, eldiń kórkeıýine atsalysýy. Botaı aýylynyń jastary osy baǵytta kóptegen jetistikterge jetti deýge bolady. Mektepti bitirip, joǵary oqý oryndarynda tústi, mamandyq alyp, ár salada qyzmet etti. Al táýelsizdigimiz nyǵaıyp, órkendegen zamanda da Botaı urpaqtary óz jeriniń tektiligin jalǵastyrdy. Isker azamattar da, ǵalym da, memlekettik qyzmetker de, mınıstr de, ákim de shyqty. Qalıt Zikirııauly mınıstr bolsa, Manarbek Búrkitbaıuly Kókshetaý qalasynyń ákimi bolyp biraz jyl abyroıly eńbek etti. Úsh ǵylym doktory, onyń ishinde eki medısına ǵylymdarynyń doktory bar. Professor Abaı Baıgenjın qazir «Ulttyq ǵylymı medısınalyq ortalyǵy» aksıonerlik qoǵamynyń dırektory bolyp qyzmet atqarýda. Odan keıingi osy salanyń doktory, professor Ádil Hamzın – ýrologııa salasynyń halyqaralyq deńgeıdegi mamany. Al ǵylym kandıdattary bolyp qyzmet etip jatqan botaılyqtardy aıta bersek, óte uzyn tizbek bolýy múmkin.

Bul arada biz Esilámbek aǵamyz jaıly aıtýdy paryz dep esepteımiz. О́ıtkeni Botaı aýylyn atyn búkil álemge áıgili qylǵan osy aǵamyz.

Osyndaı álemdik deńgeıdegi jańalyqqa sebep­shi bola turyp, Esaǵamyz óz aýyly týraly kitap­tar­dyń jazylýyna da muryndyq bolǵanyn erekshe ataımyz. Jasy kelip qalsa da, búkil Botaı aýy­lynyń jan-jaqta júrgen túlekterine hat ja­zyp, damyl tappady. Sonaý alystaǵy Botaı aýy­lynan Almatyǵa jıi kelip, óziniń týǵan inisi, res­pýblıkanyń baspasóz komıtetin on jyldan ar­tyq basqarǵan Qalıt Zikirııaulynyń úıinde jatyp alyp, búkil Almatydaǵy botaılyqtardy jınap alatyn. Árqaısymyzǵa jeke-jeke tapsyrma beretin. Týǵan jerdi, týǵan aýyldy ardaqtaýdyń úlgisi osy emes pe? Mine, osyndaı qajymaı-talmaı eńbektiń arqasynda jaman-jaqsy bolsyn dúnıege bes kitap keldi. О́kinishke oraı, úshinshi kitap shyǵyp jatqanda Esaǵamyz seksen jasqa kelip, 2007 jyly mamyr aıynda dúnıeden ótti.

Esilámbek aǵamyzdyń taǵy bir osy iske beril­gen­diginiń kórinisi – ol aýdannyń ortalyǵy Saýmalkól selo­synda «Botaı» atty murajaı ashýy. Oǵan óz qara­jatyn salyp, 20 jylǵa jýyq ýaqyt ózi ómirden ótkenshe soǵan basshylyq etti.

Shynynda, Esilámbek aǵamyzdyń ashqan jańa­lyǵy tarıhymyzda óz baǵasyn áli alǵan joq. Botaı má­denıetiniń ashylýy – qazaq tarıhynyń eren oljasy. Ol neni kórsetedi? Ol búgingi qazaqtardyń tegi, ata-babalary osy jerden, ıaǵnı baıyrǵy qazaq jerinen, osy aımaqtan bastalady degen sóz. Tas dáýirinen bastap osy jerlerde mekendegen taıpalar búgingi qazaqtyń tegi. Qazaqtan basqa eshkim munda turǵan joq. Mine, Esilámbek Zikirııaulynyń ashqan eń basty jańalyǵy osy. Sondyqtan, Soljenısyn, Jırınovskıılerdiń sandyraqtary tarıhta kúlki bolyp qalady da, Esilámbektiń aty qazaq ári álem tarıhynda altyn árippen jazylýy kerek. Sebebi Botaı baba atymen aıshyqtalǵan, kúlli álemge áıgilengen Botaı mádenıeti qazaq tarıhynyń ajyramas bóligi, tuma bastaýy.

Ámirjan ShALTYQOV,

saıası ǵylymdar doktory, professor

ALMATY