Jelbýaz aspabyn bilemiz be?

Jelbýaz – qazaq halqynyń kó­ne saz aspaptarynyń biri. Jal­py turqy qaýashaq tárizdi, ishi qýys etip, tutasymen kón teriden jasalady. Eki ne úsh jerine dybys beretin uzyn­sha úndik tútik­sheler qamystan ornatylady. Tútiktiń aýzynda ashylyp jabylatyn tilshesi, bekitetin tyǵyny bolady. Moıynǵa asyp alýǵa yńǵaıly arnaıy qaıys baý ta­ǵylady. Oryndaýshy jelbýazdy qol­tyqqa qysyp, tútiksyrnaıdyń oıyqtaryn basyp áýendetedi. Jel­býazdyń jasalý tásili óte kúrdeli. Aspap jasaıtyn teri jar­ǵaqty júninen tazartyp alyp, qolamta qyzýyna ýqalaı otyryp jum­sarta sozyp keptiredi. Aspap ábden daıyn bolǵan soń syrtyn tabıǵı qyna shóbimen boıap tastaıdy.

 Ál-Farabı sóz etken, Ven Sýn, P. Iýdınder sıpattamasyn jasaǵan osy jelbýaz aspabyn Kók túrik dáýi­rinde «qypshaq» dep ataǵan bolýy múmkin. Orys zertteýshisi P. Iýdın óziniń «Qyrǵyzdar» (qazaqtar) atty zertteý eńbeginde bylaısha sıpattaıdy: «…qysqa eki qamys tútikshe (naı) úrlegen qarynnyń aýzyna qosyp baılanady. Sol naı tútiksheden shyǵatyn ún «volynkanyń» únine uqsas». Jelbýazdy túrikter zamanynan beri qoldanǵan. Bul sózimizdi Ven Sýn degen adamnyń Or­hon túrikteriniń ortasynda bo­lyp, sonyń áserinen qaǵazǵa tús­ken derekterinde: «О́lgen adam­nyń múrdesin shyǵarǵanda túrikter betin jyrtyp qaıǵyly án salyp (joqtaý aıtyp) jylaıdy. Osy kezde at ústinde turǵan adam teri dorbanyń aýzyna eki tútikshe baılaǵan saz aspabyn oınap turady.

Onyń sebezgilete áýez shyǵaryp, kúrsine bozdaǵan qaıǵyly úni adamnyń qabyrǵasyn qaıystyryp, nebir aıanyshty sezimge jeteleıdi. Bul aspapty túrikter «sıýshe» dep ataıdy eken». Al «sıýshe» sózin sı­nolog G.Karlgern, tarıhshy A.N.Bernshtam sııaqty ǵalymdar «qypshaq» dep aýdarǵan. Bul aspap qazirgi bizdiń ataýymyzdaǵy jelbýaz aspabynyń naq ózi. Qazaq halqynyń dombyrasynyń ózin ke­zinde eki túrli ataǵan. Bizdiń búgin «Abaı» dombyrasy dep atap júrgen aspabymyzdy kezinde «qyp­shaq» dombyra dep, ellıpısoıd shanaqty dombyrany «oǵyz» dombyrasy dep te ataǵany málim. Dál osy sııaqty baıyrǵy zamanda «qypshaq» dep atalǵan úrmeli aspapty keıin «jelbýaz» dep ataǵan bolýy ábden múmkin.

Fılologııa ǵylymdarynyń dok­tory, túrkitanýshy Qarjaýbaı Sart­qo­jaulynyń derekterine súıensek, jelbýaz (qypshaq) sııaq­ty aspapty belorýstar, fransýz­dar búginge deıin orkestrinde paı­dalanyp keledi. Volynka is­pettes bul aspapty belorýstar «dýdý» dep ataıdy eken. «Dýdý» slavıan leksıkony emes. Túrik, mońǵol tilderinde «án, áýen» degen maǵyna beredi. О́ıtkeni Joshy ımperııasynyń quramyna slavıan halyqtary kirgennen (1240 jyldary) keıin ǵana bul aspap Eýropaǵa, belorýstarǵa taraǵan bolýy múm­kin. Kezinde jelbýaz aspabymen N.Tilendıevtiń «Otyrar sazy» or­kestriniń quramynda súıemeldeý jasaǵany belgili. Jelbýazdyń el arasynda «jelqabyz», «mes qobyz», «jelsaz», «jel qobyz», t.b. sekildi ataýlary bar.

Qazaq halqynyń kóneden kele jatqan aspaptaryn qaıta jań­ǵyrtyp, keıingi urpaqqa nasıhattaý kezek kúttirmeıtin másele. Rýhanı jańǵyrý kezeńinde atadan mıras bolyp qalǵan asyl mu­ralarymyzdy jıystyryp, kóz­diń qarashyǵyndaı saqtaýymyz qajet.

Ádilbek О́MIRZAQOV,

jýrnalıst

Atyraý