Qazirgi kúni jylqy malyn baǵýshylar eki túrli baǵytty ustanýda. Birinshisi, dáýlettilerdiń enshisindegi dúnıe. Olar arab, aǵylshyn jylqylaryn ákelip, at jaratyp, alaman báıgege qosýda. Tirligi teris deı almasaq kerek, árkim kórpesine qaraı kósilip jatqan zaman ǵoı. Eger bizge deıingiler er qanatyna balaǵan jylqynyń túrin asyldandyryp, jer tanabyn qýyrǵan júırikterin alamanǵa qosyp jatsa, aıyby ne?.. Ol endi árkimniń óz sharýasy. Al jalpy jurt, sharýa baqqan adamǵa jabydan artyq jylqy joq. Ras, baǵzy zamandaǵy Aqtamberdi jyraýdyń «Jal quıryǵy qaba dep, jabydan aıǵyr salmańyz. Jabydan aıǵyr salsańyz, jaýǵa da miner at týmas» deıtuǵyn ataly sózi jadymyzda.
Árıne ol zaman jylqy balasy Alash jurtyna maıdan dalasynda qyzmet etkendigin, qoltyǵynda qos qanaty bar qazaqy jylqynyń qashsa qutylyp, qýsa jetkendigin, jaraqty jaýǵa jaltańdap kirip, at artyna sypyrylǵan dushpandy tuıaǵymen japyryp tastaıtyndyǵyn kóne tarıhtyń kómbesinen bilemiz. Qazir qazaq atqa minip, jaýǵa shabaıyn dep jatqan joq qoı. Endigi keregi etti ári sútti tuqym. Onyń ústine jabynyń qysqa shydamdylyǵy jaqsy. Osy qısynmen alǵanda alty aı qys ornyǵyp turyp alatyn soltústik óńirdiń malsaq qaýymy úshin naǵyz taptyrmas tuqym osy jaby emes pe?!..
Búgingi tańda óńirdegi jylqy sharýashylyǵyndaǵy basty baǵytty osylaı bursaq, ońdy istiń oraıy keler edi. Et pen sút ónimderin mol beretin, ózindik quny az qazaqy jylqyny ósirý barynsha tıimdi. Bir ǵana mysal keltire ketelik, 2015 jyly qys qatty boldy. Qara kúzde qaıta-qaıta jaýyn jaýdy. Ile aıaz túsip, dala kók muzǵa aınaldy. Ashyq alańdardy bylaı qoıǵanda, aǵash baýyry da siresip qatyp qaldy. Sol jyly talaılardyń júgen ustap qalǵandyǵy anyq. Negizinde, qazirgi qazaq jylqyǵa jem-shóp daıyndamaıdy ǵoı. Keshegi keńes zamanynan qalǵan kesir daǵdy. Biraq ol kezdegi jaǵdaı men qazirgi jaǵdaıdy salystyrýǵa bolmaıdy.
Keńes zamanyndaǵy astyq kombaındary sabandy kópenelep túsiretin. Bıdaıdiki deısiz be, arpaniki deısiz be, egistik alqabynyń ústinde shómeleler erte kóktemge deıin samsap turýshy edi. Tipti artylǵanyn dıqandar kóktemde órtep jatatyn. Qazir sheteldik qýatty kombaındar sabandy týrap tastaıdy. Sóıtip jylqynyń yryzdyǵy da shektelip qaldy. Onyń ústine keshegi keńes zamanynda, tehnıka dáýirlep turǵan ýaqytta jylqyǵa kóńil bóline qoımady. Sóıtip birte-birte ilkiden qalyptasqan tuqym aza bastady. Keıin úıirge salar aıǵyr tabylmaıtyn jaıǵa da jetti. Osyndaı nemquraıdylyqtyń áserinen bestisi taıdaı, taıy jabaǵydaı tuqymy azǵan jylqynyń turpaty paıda boldy. Qazir qaı aýylǵa barsań da kóretiniń osy. Quryǵy qutty jylqyshy da kemde-kem.
Jaz boıy kún uzaq tilin tistetip qamap baǵady. Al tuqymy azǵan, kútimi nashar jylqydan qandaı ónim kútýge bolady. Budan shyǵar jalǵyz jol – jaby tuqymynyń jalyna jarmasý. Jaby – naǵyz qazaqy jylqy. О́zge jylqylarmen salystyrǵanda, artyqshylyǵy da az emes. Birinshiden, jyl on eki aı boıy jaıylymda tebindep shyǵady. Demek tym aıazdy, boran-shashyndy qys bolmasa bylaıǵy ýaqytta óz kúnin ózi kóredi. Aınalyp kelgende óniminiń ózindik quny arzan. Onyń ústine jylqynyń bul túri denesiniń iriligimen erekshelenedi. Tirideı salmaǵy da joǵary.
Jaby – jalpaq betti, jaq súıegi meılinshe jetilgen, moınynyń bulshyq eti buıra-buıra, arqasy tik, beli myqty ári jalpaq, saýyry bileýlengen, aıaqtary qysqa ári súıekti, jaly qoıý, qyly iri talshyqty, terisi qalyń bolyp keledi. Qońdylyǵy jaǵynan alǵanda bar jylqydan bási basym. Iri jylqynyń salmaǵy 450-530 kıloǵa deıin jetedi. Taǵy bir artyqshylyǵy, erte kóktemde jáne kúzde jaıyp semirtken kezde az ýaqyttyń ishinde qoń jınap, jalyn tiktep alady. Mama bıeleri táýligine ortasha eseppen 5 lıtrge deıin sút beredi, keıbir súttileri tipti 6-7 lıtrge deıin jetkizedi. Qazir aq satyp kúnkórisin aıyryp otyrǵan halyqqa budan artyq ne kerek. Al osyndaı súti bulaqtaı aǵyp turǵan úsh bıe ustasańyz, yrys bosaǵańyzǵa baılandy deı berińiz.
Jaby jylqysy qazaq dalasynda birjola tuıaq izin joǵaltqan joq. Bizdiń bilýimizshe, irgedegi Pavlodar, Qaraǵandy oblystarynda jaby tekti jylqyny asyldandyrý jumystary júıeli júrgizilip jatyr. Asyldandyrýdyń basty baǵyty ár óńirdiń tabıǵat ereksheligine oraı júrgizilse, utymdy bolmaq. Eń úzdik jaby aıǵyrlaryn tuqymdyq jáne ónimdik qasıetterine oraı oblystyń ár aýdanyna tarata otyryp, taza tuqymdy mal ósirý ádisimen óz tóli esebinen kóbeıtse, táp-táýir nátıjege qol jetkizip qalar edik.
Zamanynda jylqy sharýashylyǵynyń sapasyn arttyrý maqsatynda seleksıoner ǵalymdar býdandastyrý jumystaryn keńinen qoldandy. Tirshilik etý ortasyna táp-táýir beıimdelgen qazaqy jylqy bıelerin iri deneli zaýyttyq jylqy tuqymdarynyń aıǵyrlaryna qosý arqyly qazaqy jylqyǵa qaraǵanda boıshań, iri, beıimdelý qabileti olqy soqpaıtyn býdandar da alyndy. Qazir odan taraǵan tuqym jańa kóshim jylqylary dep atalady. Mine, osylaı jabynyń da jaǵdaıyn týǵyzýǵa ábden bolar edi.
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»
Aqmola oblysy
