Aqynnyń pasporty – azamattyq lırıkasy

«Júrektiń soǵysy – fızıologııa, al, júrektiń ne qýanyshtan, ne úreıden baryp bastalatyn lúpili – estetıka, óner, ómirge bergisiz qaıran sóz» degen aýzy dýaly Asqar Súleımenovtiń sózi osy aqyndy oqyǵanda eske túsedi. Muqaǵalıdyń «О́leń degen týmaıdy jaıshylyqta, О́leń týlaıdy qaıshylyqta...» deıtini sodan. Bizdiń býyn osyny ózine Temirqazyq etip ustana bildi. Endi, bizdiń sońymyzdan kele jatqan jas órken sol juldyzdyń jaryǵynan kóz jazyp qalmasa boldy.

Aqynnyń pasporty – azamattyq lırıkasy. Qazirgi qaraqurttaı qaptaǵan óleńshilerdiń bárine tán osaldyq – azamat bolmaı jatyp, aqyn bolsam dep aramter bolyp júrgendigi. Arǵy, bergi klassıkalyq ádebıetke júgirte kóz salsańyz, adamzatty alań oıǵa  salyp, mahabbat pen ádilet sezimi tórtkúl dúnıeni tebirentken nebir iri-iri tulǵalar aldyńyzdan shyǵady. Gomer, Gete, Pýshkın, Abaı, Dostoevskıı, Maǵjan, Qasym, Gabrıel Garsıa Markes, Muqaǵalı... Qý qaraqan basynyń oıy men muńyn «jyrlaıtyn» usaq-túıek pende Ádebıet-deıtuǵyn Álemdik Rentgen aldynda keýdesin ashyp turýǵa tıis emes! Tursa – kúıkiligi kórinip qalady... Qazaqtyń taǵdyr-talany – Ǵalym jyrynyń altyn ózegi, mine, osy: «Aıdarynan jel espeı kekildiniń, Eńký shaldy eńiske ekindi kún. «Protonnyń» ýynan enesi ólgen – Kóleńkede jylaıdy jetim qulyn». 

Poezııa degen – adam rýhynyń  mańdaıdaǵy pesheneni tárk qylyp, Alla taǵalany betke alyp, atoılaǵan bir sáti. Qazaqtyń qara óleńi – qazaqtyń halyq ánindeı. Álimsaqtan osylaı bolǵan, osylaı bola beredi.Muqaǵalı dúnıeden qaıtqan bette onyń jyrlary nege ánge aınalyp ketti?! Bul onyń jyrlaryndaǵy halyqtyq, ulttyq qasıettiń moldy­ǵynan edi. Eń uly Aqyn – Halyq! Myna dúnıedegi ulys, ult, halyq ataýly biri-birinen qalaısha bólek, erek, birtýar bolsa, bir-birine solaısha etene, egiz qozydaı uqsas keledi. Orystyń uly aqyndary Pýshkın, Esenın, Pasternak, Evtýshenko óleńderi ánge aınalyp ketkeli qashan? Olardy oqyǵanda kóz aldyńa syńsyǵan orys ormanynyń orasan sheksizdigi eles­tep, zapyran zar-muńy, kúńirengen kúrsinisi qulaqqa shalynyp, ózekti órteıdi. Bizdiń Ǵalym Jaılybaıdyń jyrlary da osylarmen rýhtas, odan qazaq dalasynyń dara keskin-kelbeti aıqulaqtana  kórinip, jýsan-jýaly jasyl jaılaýynyń, halyq ánderiniń ısi ańqyp turady: «Júıtkisin júırik jyrym Qulagerdeı, Kónergen kóńilim bar quba beldeı. Kesheden búgingige jetken óleń – Qaz moıyn qasıetti qurama erdeı!».

Qazaq jyrynyń sańqyldaǵan suńqary Sákenniń, Saryarqasynyń Jańaarqasynda dúnıege kelgen Ǵalym Jaılybaı qazaq óleńindegi «Kel, kedeı, basyń qos jalshymen, Baılardy qoıdaı qý qamshymen» deıtin qara dúrsin saryndy tórden  qamshylap qýyp shyqqan qarakókterdiń qataryn túzeıdi. Biz «sovet ádebıeti – sosıa­lıstik rea­lızm» deıtin elden kel­genbiz... Qazaqstan Jazýshylar oda­ǵynyń Kommýnıster dańǵyly, №105 úıdegi ǵımaratynyń esiginen entigimizdi basa almaı kirgende, osyndaı óleńsymaqtar tóbemizde oıran salyp júrgen... Qaıran Qasym jalǵyz ózi jaǵasynan alyp, keıin Muqaǵalı, Qadyr, Tumanbaı, О́tejan, Farıza biraz silkilegen bul silimtiktiń silikpesin shyǵarǵan osy Ǵalymdar edi! Maraltaı, Jaras, Baqytjan Aldııarlarǵa qanatyn qomdap, qııaǵa samǵaý ońaılaý boldy. Bizge qıyn bolǵan... Qazaqqa Táńiri myna dúnıedegi ıgiliktiń bárin bergen. Altaıdan Atyraýǵa deıingi ulan-ǵaıyr aımaqtyń asty da – altyn, ústi de – altyn. Onda ǵumyr keshken altyn kıimdi hanzadalardyń atynyń er-turman, júgenine deıin altynǵa aptalyp, kúmiske kúptelgen. Bul – Adam-Ata – Haýa Ana jaralǵaly bir-birimen altyn úshin arbasyp, neshe túrli qyrǵyn soǵystar jasaǵan bylaıǵy adamzat násiliniń óńi túgili túsine de kirmeıtin dúnıe. «Az sóz – altyn, kóp sóz – kómir» dep, aý­­zy­­nan shyqqan lebiziniń ózin saf taza altynǵa balaıtyn da osy jurt. «О́leń – sózdiń patshasy, sóz sarasy» (Abaı). Sodan bolar, qazaqtyń mandaıyna Alla taǵala jazǵan yrys-quttyń ishindegi eń keremeti – qara óleńi. Onyń myna jaryq jalǵanda qaı attyń ústi, qaı túıeniń qomynda, qandaı dýaly aýyzdan qalaı túse salǵanyn biz áli bilmeımiz. Belgilisi – VII-VIII ǵ.ǵ. tasqa tańbalanǵan Tonykók, Kúltegin, Bilge Qaǵannyń qaharmandyq jyrlary, Júsip Balasaǵunnyń «Qutty biligi». Bular bizdiń eldiń jan-júıesin tebirentip, et júregin eljiretip jatqanda búkil Eýropada mundaı shahar (shedevr) týyn­dylar men ozyq úlgiler bolmaǵan. Buǵan halyq eposyn qosyńyz. Odan Abaı, Maǵjan, Qasym, Muqaǵalı shyǵady. Osynshama uly tulǵalar jaıǵasqan qazaq jyrynyń tórine shyǵý túgili, bosaǵasynan syǵalaýdyń ózi jumyrbasty pendege qııamet qaıymmen para-par dúnıe. Ananyń qursaǵynan jaryq dúnıege kelýmen sol anań, ákeń, ata-babań júrgen ulttyń rýhanı aınasy Uly mártebeli poezııasyna kelý – jer baýyrlaǵan pende balasynyń sonyń tartylys zańyn talqandap buzyp, ǵaryshqa kóterilgenine uqsas qubylys bolady. Ásirese, dástúri berik, tarıhy tereń, tulǵalary birinen-biri ótken iri, ulttyq boıaýy myń qubylyp, kózdi arbap, kóńildi alań etip, kókirekti kól-kósir sezimge bóleıtin qazaq jyrynyń qaqpasyn aıqara ashýdyń azaby, tipti, bólek. 

Ǵalymnyń qaı óleńin oqysań da halyq ánin estip, sonyń áýenine eltip otyrǵandaı kúı keshesiń. Ár óleńi halyq ánindeı qarapaıym, tabıǵı, jatyq. Ǵalym – Qasym jyrymen qanattanǵan qazaq poezııasynyń HH ǵasyrdyń 60-jyldaryndaǵy asqaq býynnyń dástúrin myqtap ustanǵan aqyn. Onyń tula boıyna Tumanbaıdyń syrshyl názik lırızmi men Qadyrdyń bıik ıntellektisi, Jumekeńniń tereń fılosofııasy men О́tejannyń keń epıkalyq saryny, Muqaǵalıdyń asqaq pafosy toqaılasa toǵysqan-dy. Qazir qazaq jyrynda qara jolda týǵandar men tas jolda týǵandardyń ara-jigi ashylyp, aq pen qaradaı, bir-birinen ajyrap, alshaqtap barady. Dúnıege jalmaýyzdaı qasqaıa qarap turǵan jahandaný kezeńi qazaq rýhanııatyna qara páledeı bas salǵaly tur. Keıingi býynda azamattyq lırıkadan at-tonyn ala qashyp, bizdiń ultqa múlde jat abstraksııaly dúnıeniń alamanyna at qosyp, sózben oınaý oıyny bastalyp ketti. Qazaqtyń maqsat-múdesi dalada qaldy. Qazaq órkenıet órine jetip, adamzat qaýymdastyǵy ortasynan oıyp oryn ala ma, joq, álde, abyr-sabyr jurttary syndy adamzattyń jadynan iz-tússiz quryp kete me degen qatal saýal aldymyzdan adyraıa qarap tur. Qazaq jyry, qazaq ádebıeti osynaý almaǵaıyp zamanda osy suraqqa jaýap berýge tıis-ti. Onyń tarıhı mıssııasy – osy. Osy ǵana.Ǵalym Jaılybaıdyń tvorchestvosy sol saýaldyń bir jaýaby, qazaqtyń búgingi kórkem oılaý júıesiniń shoq­tyǵy bıik bir úlgisi.

Qasıetti kitaptarda adam bala­synyń topyraqtan jaralǵany ha­qynda tekten-tekke aıtylmaǵan. Tarıhtyń nebir ótkeleginen ótip, búginde homosapiens-ke aınalǵan adamzat qaýymdastyǵynyń aıtýly bir ókili aqynnyń da poetıkalyq bolmys-bitimi de sol jaryq jalǵanǵa shyr etip túsken topyraǵynan bas­taý alady. Topyraq – aqynnyń tórkin jurty. Ulty – alpys alty tamyry, julyn-júıesi, jan júregi. Myna jaryq dúnıede ult pen ulysqa aqynnan etene jaqyn eshkimniń bolmaıtyny sondyqtan. Alysqa at shaldyrmaı-aq, XV ǵasyrdaǵy qazaqtyń jyraýlar poezııasyn alyńyz: arada alty ǵasyr ótse de, nege ol osy kúnge deıin dúnıejúzilik poezııanyń shedevr (shahar) úlgisi qatarynda tur? Odan sol kezdegi kóshpeliler órkenıetiniń eshbir elge uqsaı qoımaıtyn kórkem oılaý júıesi kózge urady. Ol sonysymen erekshe, ónerdegi qaıtalanbaıtyn ǵajaıyp qubylystardyń qataryn túzeıdi. Ony basqa tilge tárjimalap, odan túpnusqadan alatyn rýhanı lázzatqa kenelý, múlde, múmkin emes.Topyraqtyń kıesi degen – osy!

Poezııa degenimiz – Rýh! Táńirlik, adamzattyq rýhqa, sonoý Gomer, Shekspır, Getelerge baryp toǵysatyn ulttyq rýh – ol! «Bir ándi Birjansha aıtyp dúrkiregen, Bulandy bultymenen bir túnegen. Kóktemdi Kókshe qyrdan kógerteıin, Qonǵanyń anyq bolsa, shirkin, óleń...»

Poezııa – ult rýhynyń shyrqaý bıikke kóterilip, shıyrshyq atqan tusy. Basqa túk te emes. Aqyn tý­ǵan topyraqtyń adamzat týǵan to­pyraqpen egile, emirene tabysar bir sáti ǵana. Ǵalym Jaılybaıdyń  jyr kitaptary aqynnyń kindik qany tamǵan topyraqtyń kıesi qandaı, ıesiniń kim ekenin dúnıege pash etip tanytatyn osy zamanǵy poezııasynyń ozyq bir dúnıesi. Ǵalym jyrlaryn  paraqtaǵan saıyn erlikti – aıqaıǵa, ıdeıany – uranǵa, júrektiń lúpilin – ókpeniń alqynysyna jeńdirmeıtin Ǵalymǵa ǵana tán has sheberlikke tánti bolasyń. Týǵan topyraǵynan kúderin úzip, postmodernıstik aǵymdy betke alǵan keıingi tolqynnyń óleń tehnıkasyndaǵy ózgerister ony mıllımetr, santımetrlep qana alǵa ozdyrsa, óleńdegi adam rýhynyń alaı-dúleı alasapyran sátteri ony birneshe shaqyrymdarǵa shyrqatyp, shyǵandatyp áketetinin osy aqynnyń shyǵarmalarynan kórýge bolady.

Ǵalym Jaılybaıdyń «Tama­kósh­ken», «Kıikqashqan», «Aq sısa», «Qara oramal»  atty poemalaryn qaıta-qaıta oqyp shyǵyp, kópten beri qulazyǵan kóńilim ornyna túskendeı boldy. Qalyń oqyrmanyn názik lırıkasymen tánti etken aqynnyń epıkalyq qarymy eren de, eresen bir arnaǵa túskeni kórinip tur. HIH ǵasyrda Iý.Lermontovtyń ózi «Ýmchalsıa vek epıcheskıh poem...» degen-di. HH-HHI ǵasyrlarda da bul sóz óziniń ózektiligin joımady. Biraq bizdiń kóptegen qalamdastarymyz sol sózge oı kózimen qaramaı, áli kúnge deıin hıssalatyp keledi... Zaman ózgerdi. Zamanmen qosa óleń de, óre de ózgerýi kerek-ti. HHI ǵasyrdaǵy alapat aqparat, saıası hám kórkem dúnıetanym aǵysynyń jyldamdyǵy kún sáýlesiniń shapshańdyǵynan birde kem bolyp turǵan joq; tipti, olardan da jyldam ba deımin; ári – qysqa, ári – nusqa kórkem dúnıe bolmasa, ınternettegi kóziqaraqty oqyrmandy poezııanyń sıqyrymen arbap, ózine magnıtshe tartyp alýǵa ekiniń biri, egizdiń syńarynyń aqyndyq qarym-qabileti jete bermeıdi. Ǵalym poema­larynyń bolmys-bitimi men formasy da bólek. Kúlli poemasy osy ózimiz ómir súrip otyrǵan ýaqyt pen táýelsizdigimizdiń kókeıkesti sa­ýal­daryna jaýap izdeýden týǵan. «Ta­ma­kóshkende» ashtyqta qyrylǵan qazaqtyń qasiretti kóz jasy kóldeı bop tógilip, Sákenderdiń ózeginde ketken ókinish pen óksik kókirekti syzdatady. Yrshyǵan shýmaqtarynyń ár jolynan Saıdaly Sary Toqanyń muńdy saryny esedi. Avtor poemanyń biraz jerinde óleńdi jıyp qoıyp, qara sózge kóship ketedi. «Qara oramalda» da solaı. Nege? Ǵalymnyń qara sózine arqaý bolǵan dúnıeni odan basqa sháıir, jambasyna salyp jiberse, 15-20 shýmaqtaı óleńge aınalyp keter me edi, qaıter edi? Onyń túri óleń bolǵanmen, túbi taqyldaǵan taqpaq, qulaqty sarsyltqan eski saryn, kóńil kónshitpeıtin kóbik sóz bolar edi...

Aqynnyń qasıetti óleńge degen iltıpat-qurmeti poemanyń kúlli ju­lyn-júıesinen kózge uryp, kórinip turady. О́ziniń aqyndyq, azamattyq taǵdyr-talanyn Uly mártebeli poezııanyń basyna baılaǵan adamǵa «shóp te – óleń, shóńge de óleń» emes ekenin osy jyr taıǵa-tańba bas­­qan­daı, kózge shuqyp kórsetedi; Alek­sandr Blok aıtqandaı, aqyn degen – kileń jyltyr sózdi terip, jylmaǵaı uıqaspen eldiń mıyn ashytatyn kánigi kásipqoı, klassıkterdiń el-jurtqa máshhúr óleńderinen qaıta-qaıta varıasııa jasap, óleńdi týmaı, jansyz qýyrshaqtaı qoldan jasaıtyn, qara basynyń góı-góıin kúıittegen qaıdaǵy bir bireý emes, adamzat tarıhynda erekshe orny bar, Qudaıdyń bir qubylysy bolsa kerek-ti. Arǵy, bergi dúnıede qyzyl tilin bezep, ózeýregen óleńshiniń kóp, aıtpaǵy tereń, astary mol, jan-dúnıesi tylsym hıkmetke kenelgen aqynnyń saýsaqpen sanarlyqtaı az bolatyny da sodan.

Ǵalymnyń «Túrikmenniń tórin­de» atty jyrlaryn tebirenbeı, emirenbeı oqı almaısyń. Túbi bir túrikmenniń Gúlraıhan atty arý qyzyn kórgen aqyn parsynyń Shaga­nesin kórgen Sergeı Esenınshe tol­­ǵa­nady. Aqyn ultynyń ǵana emes, adamzattyń ulylyǵy men su­lý­­ly­ǵynyń qyzǵysh qusyna aınal­ǵanda kemeline keledi. Qazaq ony basqalardan erte sezinip, buryn ań­ǵarǵan. Abaı «Adamzattyń bárin súı baýyrym dep» degen. Ǵalymnyń túrikmen jyrlaryn oqyǵanda mahabbat pen ǵadylet sezimge kenelgen shaıyrdyń shyǵarmashylyqtyń shyrqaý shyńyna jetkenine kóziń jetip, kóńilin qanyǵady: «Izgiliktiń izindeısiń, Gúlraıhan, Úzilesiń... úzilmeısiń Gúlraıhan, Seni kórgen baǵym – eren, Gúlraıhan, Tashaýyzǵa taǵy kelem Gúlraıhan!».

Qyz Jibek, Qurtqa, Baıan sulý­lary bar qazaq jyrynyń galereıasyna Ǵalym Jaılybaı túrikmenniń Gúlraıhanyn alyp keldi. Qazaq jyrynyń yrǵaǵyna uqsaı qoı­maıtyn Maqtymquly áýenine salyp keldi. Ultty da, jurtty da jaratqan – Qudaı. Árbir ult óziniń sulýlyǵymen, ulylyǵymen – eren; bir jurtty ekinshi bir jurttyń quldanýǵa qaqysy joq. Bir-birin súıý kerek. Bir-biriniń qasiretine kúıýi kerek-ti. Jumyrbasty pende ǵana emes, irgeli memleketter de sol Abaı aıtqan Allanyń hıkmetin sezinetin zamanǵa kelip tur. Ǵalym Jaılybaı túrikmen jyrlarynda osyny jerine jetkize jyrlaıdy. Onyń aqyndyq, azamattyq kredosynyń myqtylyǵy, mine, osynda! Qazaqtyń, qaıda júrse de, óleńde de, ómirde de adastyrmaıtyn Abaı deıtin temirqazyǵy bar; qazaq jyryndaǵy Abaı dás­túri – eýropalyq óleń mádenıeti qalyptasqaly qashan?! Maǵjan, Qasymdarmen qanattanyp, Tumanbaı, Muqaǵalı, Qadyr, О́tejan, Jumeken, Farıza, Tólegendermen kemeline kelgen ulttyq jyrymyzǵa búgin taǵy bir «Esil aǵady» («Folıant», 2016) atty tamasha kitap kelip qosyldy. Onyń tula boıynan Abaıdyń ıisi ańqyp tur... 

Serik AQSUŃQARULY