Jıyrmasynshy ǵasyrda aıtylǵan: «Qazaq degen halyq bólek, el bólek. Qazaq júrgen soqpaq bólek, jol bólek. Kıiz úıi Jer sııaqty jup-jumyr, Shańyraǵy Kún sııaqty dóńgelek» (Kúlásh Ahmetova) degen sózder de sol qaǵıdattan habar beredi.
Kıiz úı – biz úshin óz úıimiz, óleń tósegimiz bolǵanymen, aqyn ony Jer planetasyna ádemi teńegen. Shyndyǵynda da solaı, qazaqtyń kıiz úıi – ǵalamnyń modeli, búkil ǵalam men adam arasyn baılanystyrýshy kıeli oryn. Kıiz úıdegi keńistik – qazaq dúnıetanymynyń toǵysqan jeri. Ǵasyrlar boıy adam ómiri osynda ótti: dúnıege keldi, úılendi jáne sońǵy saparǵa attandy. Iаǵnı adamnyń túzdegi tirshiligin qospaǵandaǵy ómiri ótetin turaqty meken-turaǵy. Onyń kıesi týraly tolǵansaq, sóz shańyraqtan bastaý alady.
Al qazaq úshin shańyraq – qasıetti ári san qatparly uǵym. Ol – bir jaǵynan Kúnniń sımvoly, al ýyqtar Kúnnen shashyraǵan sáýlelerdi beıneleıdi. Ekinshi jaǵynan shańyraq – áýlettiń sımvoly. Shańyraq kóterý – azamat bolý, el qataryna qosylý degendi bildiredi. Úı tikkende shańyraq kóterýdi sol áýlettiń abyroıly, bedeldi er-azamatyna tapsyrǵan. Shańyraqtyń shaıqaltpaı, nyq ustalýyn, ýyqtardyń durys ári tez shanshylýyn jaqsy yrymǵa balaǵan. Onyń astynda turatyndar uıymshyl, aýyzbirshiligi mol bolady, ol shańyraqtan shyqqandarǵa baýyrmaldyq, meıirimdilik qasıetter sińedi dep sengen.
Bul senim de ult boıynda saqtalyp, qazirgi qoǵamdy toptastyrýǵa, bir maqsatqa shoǵyrlandyrýǵa qyzmet etýde. Sonyń keıbireýleri Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HHVI sessııasynda mysalǵa keltirilip, biregeı jobalardyń bastaý alýyna negiz qalady. Taıaýda Assambleıa bastaǵan «Qazaqtaný» jobasy da qazaq ultynyń beıbitshil, keńpeıil, janashyr, qamqorshyl qasıetterin ulan-ǵaıyr dala – Qazaqstan shańyraǵyn meken etken barsha halyqtyń boıyna sińirýdi maqsat etedi.
Jobany kópke tanystyryp, tusaýyn kesken is-sharada Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary L.A.Prokopenkonyń: «Qazaqtaný» ǵylymı-aǵartýshylyq jobasynyń úsh júzdiń basyn qosqan Abylaı han alańynda bastalýynyń máni tereńde jatyr. Biz de kúsh-jigerimizdi ortaq qundylyqtarymyzdy «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda nyǵaıtý úshin biriktiretin bolamyz» dep sóz bastaýy kópshiliktiń kókeıine qondy. Ári qaraı ol qazaq halqynyń turaǵy – kıiz úı sııaqty – úshkir buryshtarsyz, ıaǵnı, janjalsyz, qaqtyǵyssyz ómir súrý fılosofııasyn qabyldap, boıǵa sińirýdiń elimiz úshin, jalpy jer betindegi beıbitshilik úshin mańyzdylyǵyn atap kórsetti.
Sol kúngi is-sharaǵa qatysýshylar kezinde qýdalaýǵa ushyraǵan san halyqtyń ókilderin baýyryna basqan qazaqtyń boıyndaǵy keńqoltyq minez ben meıirimniń bul halyqtyń boıynda ejelden qalyptasqan qasıet ekenine kóz jetkizgendeı boldy. Taıǵa tańba basqandaı ap-anyq nársege buryn kóńil bólmegenderine tań qalyp jatqandar bar. Jastarǵa osy turǵyda túsindirý kerek dep usynys aıtqandar da boldy.
Ol ras, qazaq turmysyna tán kıiz úı, shańyraq, oshaq, qazan, taba nan taǵy basqa zattardyń ejelden kele jatqan tereń máni bar. Bul zattardy kınodan nemese mýzeılerden kóretin qazirgi urpaqqa olardyń halqymyz úshin qandaı kıeli ekenin aıtyp túsindirý de «Qazaqtaný» jobasynyń sheńberinde júzege asyrylmaq.
... Ákemniń qyzmetine baılanysty bala kezimizde kóp kóship-qondyq. Árıne, qazir eske alǵanda úı jyǵyp, úı tigý, kóshý, jańa qonysqa ornalasý, ákemniń jeroshaq qazyp, anamnyń qazan ornatýy kınodaǵydaı bolyp kóringenimen, ol kezde romantıkasynan góri qıyndyqtary kóp bolǵanyn túsinemin. Úı tigý, kerege kerý, shańyraq kóterý, ýyq shanshý, týyrlyq jabý, beldeý tartý sııaqty jumystardy kózben kórip, shamamyz kelgenshe qolǵabys jasaıtynbyz. Sonda ájem, biz bilip júrsin dedi me eken, shańyraqty kótergende baqannyń ekinshi ushy tıgen jerge, ıaǵnı úıdiń dál ortasyna oshaq ornalasýy kerektigin aıtatyn.
Oshaqtyń bos turmaýy kerektigin de sol kezde estigen edim. Anam da oshaqty qoıǵan soń, birden qazandy ornatyp, sút quıyp, pisiretin. Keıde sý quıatyn. Jalpy yrymshyl halyq bolǵandyqtan, qazannyń bos turýy jaman yrymǵa sanalatynyn men keıinnen bildim.
Qazan – «qut» degen túsinikti beretin sımvol. Kóshpendiler ómirinde qazannyń orny bólek. Qazansyz otbasy joq, oshaq ta joq, úı de joq. Qazaqtyń qazandy qatyn-balamen birge ataıtyny, Mahambettiń «qara qazan, sary bala qamy» úshin «egeýli naıza qolǵa» alǵany sony kórsetedi. Qazan qyz jasaýynyń mindetti buıymy bolǵany da kóp jaıdy ańǵartady. Qaıda kóshse de qazanyn tastamaıtyn ǵuryp ta búginge deıin jalǵasyp keledi.
Qazaq halqy úshin qazan – birlik pen qonaqjaılyqtyń nyshany ispetti. Qazandy tatýlyqtyń belgisi retinde tanytatyn ańyzdardyń biri: «jaýlasqan myń batyrdyń naızasynyń ushy eritilip, qazan quıylǵan eken» dep bastalady. Bul – qazannyń tatýlyqtyń, bereke-birliktiń sımvoly retinde tanylýynyń negizdiligin ornyqtyra túsedi.
Qazannyń bizge jetken keremet úlgisi – Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesinde turǵan qasıetti Taıqazan. Ámir Temir zamanynan qalǵan qundy jádiger uzaq jyldar boıy Ermıtajda turyp, jurtshylyqtyń talaby boıynsha elge qaıtarylǵany belgili.
Bul kúnde Taıqazan óziniń qutty ornynda, qazaq halqynyń, Qazaqstan atty úlken shańyraqtyń, qala berdi kúlli túrki jurtynyń berekesiniń, tynyshtyǵy men birliginiń nyshany qyzmetin atqaryp tur.
Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 20 jyldyǵy atalyp ótken 2015 jyly «Beıbitshilik pen kelisim jol kartasy» mega-jobasy aıasynda ótkizilgen «QHA-20 ıgi is» respýblıkalyq aksııasynyń nyshany retinde Taıqazan alyndy. Taıqazannyń kóshirmesi mamyr aıynda resmı túrde Ulttyq mýzeıge tapsyrylǵanǵa deıin «QHA-20 ıgi is» respýblıkalyq aksııasynyń aıasynda elimizdi meken etken barlyq etnos ókilderin qamtı otyryp, 2500-ge jýyq is-shara ótkizilgeni belgili. Halyqtyń áleýmettik álsiz toptaryn, soǵys ardagerlerin, kóp balaly otbasylardy, jetim balalardy qosa alǵanda, 35 myńnan astam adamǵa kómek kórsetilip, Taıqazan taǵy da qaıyrymdylyqtyń, bereke men birliktiń sımvoly retinde tanyldy.
Astananyń 20 jyldyǵy qarsańynda óńirlerdiń elordaǵa tartý jasaýy merekeniń mereıin arttyrdy. Esildiń eki jaǵasyn atyraýlyqtar salǵan ádemi kópir jalǵap, jetisýlyqtar tartý etken baq qala kórkin asha tústi. Qaraǵandylyqtar syıǵa tartqan «Qazaq eline myń alǵys!» monýmenti tarıhqa taǵzym etkizip, pavlodarlyqtar salǵan velosıped joldary Astananyń ekologııasynyń tazarýyna qosylǵan úles boldy.
Tartýlardyń ishinde Mańǵystaý oblysy syıǵa tartqan qalalyq Dostyq úıiniń orny bólek. О́ıtkeni ol eń qymbatymyz – aýyzbirshilik pen kelisimniń shańyraǵy. Qonys toıyn toılap jatqandarǵa osy memlekettik saıasatty júrgizip otyrǵan Qazaqstan halqy Assambleıasynyń atynan tereń maǵynaly syılyq – qazaqtyń qazany tartý etildi. «Astananyń asy kóp bolsyn. Bereke men tatýlyqtyń sımvoly halyqtyń aýyzbirshiligin arttyra tússin» degen tilekpen jasalǵan syı edi bul.
Osy jerde sál sheginis jasap, qazannyń tarıhyna toqtala ketelik. Buǵan deıin Assambleıa ótkizgen is-sharalarda birde naýryz kójemen, birde baýyrsaqpen toltyrylyp turatyn qazandy talaı kórgenbiz. Iesi – qostanaılyq Jumaǵalı Arystan esimdi azamat ekeninen de habardar edik. Al onyń Dostyq úıine deıingi joly ári qyzyq, ári sabaq bolarlyq.
Jumaǵalı ony alǵash ret osydan 30 jyldaı buryn Fedorovkada kórshi turatyn Marııa ájeıdiń baqshasynan kórgen. Ájeı syıymdylyǵy 200 lıtrdeı qazandy sýǵa toltyryp, kún túsip, jylyǵan soń gúlderin sýaratyn. Bir kúni Jumaǵalıdyń basyna oı sap ete qalady: qazannyń áý bastaǵy maqsaty – as pisirý emes pe? Mundaı úlken qazanda aýqymdy jıyndarda as pisirilgeni anyq... Bul qazan talaı tarıhı oqıǵanyń únsiz kýási boldy ǵoı... Bálkim, sonaý qýǵyn-súrgindi jyldary Qazaqstanǵa jer aýdarylǵan qansha jan qazaqtyń osy qara qazanǵa qaınatqan asyn talǵajaý etip, aman qalǵan shyǵar. Qazaqtar ózderiniń aýyzdarynan jyryp bergen qatqan nan men qara sorpanyń ál berip, ómirin saqtaǵany týraly áńgimeni ózi de talaı ret estimep pe edi! Mundaı qundy zat nege ájeıdiń baqshasynda tur?
Ol ájeıdi qazandy satýǵa kóndirip, eń áýeli ony saraptamadan ótkizedi: reseılik ǵalym-metallýrgterdiń zertteýi, Qaraǵandy memlekettik ındýstrıaldyq ýnıversıtetinde ótkizilgen zerthanalyq zertteýler qazannyń shynynda da ótken ǵasyrlar jádigeri ekenin kórsetti. Astana qalalyq Dostyq úıine syıǵa tartý úshin, mine, osy qazannyń kóshirmesi jasaldy.
Merekege qatysýshylar onyń qazanyn basqa da is-sharalardan: qalalyq alańdardan, EKSPO aýmaǵynan, ár oblystarda ótkizilgen merekeler tórinen kórgenderi anyq. Kórip qana qoımaı, naýryz kójeden aýyz tıip, ystyq baýyrsaq jegen de bolar. Tipti, «Shyndyǵynda da, qazanda pisirilgen tamaqtyń dámi ózgeshe bolady eken-aý» degen sózder de talaı ret aıtylǵan shyǵar. Árıne, solaı. О́ıtkeni qazannyń sózben aıtyp jetkize almaıtyn, tek sonda pisken as arqyly boıymyzdy nárlendiretin erekshe qýaty bolatynyn qaı-qaısymyz da bala jastan estip, sezip óstik qoı.
Bala kezde onyń ne ekenine mán bermegenimiz anyq. Al azamat bolyp qalyptasqan árqaısymyzdyń ony bilýimiz kerek-aq, óıtkeni ol – bereke men birliktiń, aýyzbirshilik pen eldiktiń qýaty.
Kamal Álpeıisova,
jazýshy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty
