Eleke sazy jaılaýyndaǵy qazba jumystaryna jetekshilik etken arheolog Zeınolla Samashev Altyn adamnyń er kisi bolǵandyǵyn, jas mólsheri 17-18-derde, ómir súrgen kezeńi bizdiń zamanymyzǵa deıingi 8 ǵasyr ekendigin aıtady. Demek, bul Altyn adam men Esiktegi Altyn adamnyń arasynda úsh ǵasyr aıyrmashylyq bar.
Bir ǵajaby, Tarbaǵataıdan tabylǵan Altyn adamnyń óne boıy tutastaı altynmen aptalǵan deýge bolady. Bas kıimi, ondaǵy qulaqshyn, ústindegi kıimniń óńirleri, oń jaq belindegi qanjarynyń qaby, sol jaq belindegi qoramsaǵy túgeldeı buǵy, barys, qabylan stılindegi altyn áshekeılermen bezendirilipti. Aıaǵyndaǵy etigi usaq altyn monshaqtarmen ádiptelipti. Qoramsaqtyń uzyndyǵy 1 metrge jýyqtasa, moınyndaǵy som altynnan ıip jasaǵan alqasynyń salmaǵy bir keli tartatynyn aıtady arheologtar. Qoramsaq ishindegi jebe qaldyqtary men ony ıyqqa iletin qaıystarynyń áshekeı buıymdary da jaqsy saqtalypty. «Qundy jádiger buǵan deıin ashylmaı kelgen kóp jumbaqtardy ashýǵa múmkindik beredi. Birinshiden, sol zamanda materıaldy óńdeý tehnologııasy óte joǵary bolǵan. Altyndardan kózge áreń kórinetin buıymdar jasaý ońaı sharýa emes. Munyń artynda úlken óndiris jatyr. Ekinshiden, 8 myń jyl buryn ómir súrgen halyqtardyń turmysy, dinı nanymy, jerleý rásimi, nemen qorektendi, aýa-raıy qalaı bolǵany týraly qundy maǵlumattarǵa qol jetkizemiz. Buryn tonalǵan Altyn adamdarǵa qarap otyryp jalpylama rekonstrýksııa jasaldy ǵoı. Munda bári saqtalǵan. Boljam emes, tikeleı jaýap alamyz. Dnk-syn shyǵaramyz, bet-beınesin jasaımyz. Dnk-syna rasshıfrovka jasap, basqa Altyn adamdardyń Dnk-simen salystyryp, uqsastyǵyn nemese aıyrmashylyǵyn anyqtaımyz. Altynnyń quramyna hımııalyq saraptama jasap, babalarymyzdyń altyndy qaı jerden alyp, óndirgenin de anyqtaýǵa bolady», - deıdi Z.Samashev.
Erekshe nazar aýdarar dúnıe, Altyn adamnyń shyqshytynan altyn tútiktiń shyǵýy. Máskeýden Shyǵys Qazaqstanǵa arnaıy kelgen antropolog ǵalymdar bul tútik Altyn adamnyń denesin mýmııalaý úshin paıdalanylǵan bolýy múmkin degen boljam aıtýda. «Múrdeniń er adam ekeni anyq. Qalaı kóz jumǵanyn aıtý qıyn. Jaraqat almaǵan. Bir ereksheligi, súıekteri birneshe jerden tesilgen. Áleýmettik mártebesi joǵary adam qaıtys bolǵanda qoshtasý úshin osylaı jerlegen. Kóshpendiler alyp aýmaqty jaılaǵannan keıin basqa jaqtaǵy adamdar da qoshtasý rásimine qatysýy úshin múrdeni buzbaı saqtaýǵa tyrysqan. Mýmııalaý úshin ishek-qarnyn sylyp tastap, ártúrli shópter men suıyqtyqtardy qoldanǵan bolýy kerek», - deıdi Reseı Ǵylym akademııasy etnologııa jáne antropologııa ınstıtýtynyń qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Egor Kıtov. Antropologtyń boljamynsha, Altyn adamnyń boıy 170 santımetr shamasynda.
О́skemendegi tarıhı-ólketaný mýzeıinde ótken Altyn adamnyń tanystyrylymyna kelgen oblys ákimi Danıal Ahmetov qundy jádigerdi kórgende tańdanysyn jasyra almady. «Boıyńdy maqtanysh sezimi kerneıdi. Bizdiń babalarymyz qandaı bolǵan? Olar ushy-qıyrsyz keń dalada kóship qana júrmegen, úlken bilim, parasat ıesi bolǵan. Mal baǵýǵa emes, eń áýeli bilimge, ǵylymǵa erekshe mán bergen. Joǵary tehnologııany meńgergen. Tonalmaı, bútin kúıinde bizge jetken Altyn adam sonyń aıqyn aıǵaǵy. Tarıhtyń jańa paraǵy ashyldy deýge bolady», - dep tebirene sóılegen aımaq basshysy qundy jádigerge restavrasııa jasalatynyn, Altyn adam tabylǵan Eleke sazy jaılaýyndaǵy aýmaq qorshalyp, memleket qamqorlyǵyna alynatyn, kúzet qoıylatynyn jetkizdi.
Reti kelgende aıta keteıik, 2016 jyly D.Ahmetovtiń bastamasymen arheologııany damytýdyń 2016-2018 jyldarǵa arnalǵan óńirlik baǵdarlamasy qabyldanyp, Katonqaraǵaı aýdanyndaǵy Berel, Zaısan aýdanyndaǵy Shilikti qorǵandary, Ulan aýdanyndaǵy Ablaıkıt qorǵan-monastyri, Tarbaǵataı aýdanyndaǵy Eleke sazy men Abaı aýdanyndaǵy Qyryqúńgir eskertkishteri zerttelip, zerdelengen edi. Sol jyly jas arheolog Erden Oralbaı Eleke sazy eskertkishterine alǵash bolyp qazba jumystaryn júrgizip, bul aýmaqta 300-ge jýyq qorǵandar bar ekendigin anyqtap, ǵylymı aınalymǵa engizgen bolatyn.
Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan»
О́SKEMEN
Sýretterdi túsirgen – Tileýbek ShAIаHMET
