Joǵaryda Elbasy baıandamasynda atap ótilgen áz Táýke han 1680-1718 jyldary Qazaq handyǵynyń tizginin ustaǵan. Ol óz dáýirinde handyqtyń ishki qatynasyn nyǵaıtý úshin «Jeti Jarǵy» sııaqty ulys basqarýdyń quqyqtyq qujatyn qabyldatyp, syrtqy jaýdan qorǵaný úshin áskerı-terrıtorııalyq úsh júzdik qurylymdy ómirge ákelgen. El basqarýdaǵy kóregen saıasatynyń arqasynda halyq ony «Áz Táýke» dep atap ketken.
Osy bir qazaq tarıhyna eńbegi sińgen tulǵanyń jazǵy ordasy elorda irgesindegi Kúıgenjar aýylynda bolǵandyǵy jaıly kezinde shejireshi-jazýshy Jaıyq Bekturov 1990 jyldary «Ana tili» aptalyǵy arqyly jalpaq jurtty habardar etse, 1994 jyly R.Nýrtazına degen avtor «Mádenıet» gazetine «Blız ozera Esıl, v chastnostı, mesto gde on ýmer v narode nazyvaıýt Kýıgenjar, kotoroe nahodıtsıa v 5 kılometrah ot sentra sovhoza p.Mıchýrıno, eto nyne Akmolınskaıa oblast» dep málimet beripti. Sol sııaqty jergilikti ólketanýshy Klara Ámirqyzy 1997 jyly jaryq kórgen «Qıylǵan ǵumyrlar» atty monografııasynda da joǵarydaǵy málimetti keltirgen.
Biraq bul avtorlar «hannyń jazǵy ordasy Kúıgenjarda» degeni bolmasa, onyń naqty ornalasqan núktesin anyqtap bere almaǵan-tyn. Bul istiń núktesi 2012 jyly qoıyldy. Ony atqarǵan adam – tanymal etnolog, tarıh ǵylymdarynyń doktory Jambyl Artyqbaev.
Jaqynda han ordasynyń eski jurtyn taýyp, oǵan qazyq qaqqan Jambyl Omarulymen birge tarıhı nysandy baryp kórdik. Tarıhı orynnyń qazirgi jaı-kúıi «Han ordasy» degennen góri «Han qorymy» deýge kóbirek keletin sııaqty. О́ıtkeni bul qonys qazir adam jerleıtin zıratqa aınalypty. Bir tańdanarlyq jaıt, han orda tikken oryn aman saqtalǵan. Qanshama jyl ótse de qorǵannyń qamal-sulbasy sol qalpynda saırap jatyr.
Úsh jyl ordanyń eski jurtyna stýdentter ákelip, jeńil barlaý jumysyn júrgizgen L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń «Arheologııa jáne etnologııa» kafedrasynyń professory Jambyl Artyqbaevtyń sıpattaýynsha, orda tigilgen qorǵannyń uzyndyǵy 100, ońtústik bóliginiń eni – 60, soltústik endigi 40 metr shamasynda. Syrty eki qatar ormen qorshalyp, 150 metr qashyqtyqta ornalasqan Esil ózeninen shyǵyrshyq arqyly sý alynyp, ol aryq arqyly orda ishine aǵyzylǵan.
– Qorǵannyń batys bóligindegi shýrftyń ornalasýyn zertteı kele, hannyń jazǵy ordasy XVII ǵasyrdyń sekseninshi jyldary salyndy degen boljamǵa toqtadyq, – deıdi tarıhshy-etnolog. Sonymen qatar zertteýshi ǵalym ordaǵa kiretin qos qaqpa bolǵanyn dáleldep, bekinis ishinde on eki qanat kıiz úıler tigýli turǵan degen joramal aıtady. Osy boljam negizinde ordanyń rekonstrýsııasy jasalyp (sýrette), onyń boljamdy syzbasy anyqtalǵan.
Bul istiń basy ǵana. Alda atqaratyn sharýa ushan-teńiz. Atap aıtqanda, qasıetti nysanǵa áýeli arheologııalyq qazba jumystary júrgizilýi tıis. Ol úshin jumys jospary jasalyp, mindettemeler naqtylanýy qajet. Eń bastysy, qarjy kózi qarastyrylýy kerek. Bul is tııanaqty atqarylǵan jaǵdaıda, orda-nysannyń aýmaǵy anyqtalyp, saıası-qoǵamdyq mindet atqarýshy han stavkasynyń formasy aıqyndalyp, onyń jobalyq pishini jasalar edi. Bul sharýa óz kezeginde jastardyń tarıhı zerdesin oıatýǵa septigi tıeri anyq. Sonymen qatar arheologııalyq qazba barysynda zattyq jádigerler tabylyp, elorda tarıhynyń jańa paraǵy jasalýy ábden múmkin.
Ekinshi eskeretin dúnıe – han ordasy ornalasqan aýmaqty jaǵalata adam jerlenipti. Aldy sonaý ótken ǵasyrda qoıylsa, sońǵy adamnyń jambasy 29 maýsym kúni jerge tıgen. Erteńgi kúni ordanyń orny jańǵyrtylyp, ashyq aspan astynda tarıhı-tanymdyq mýzeı-nysan jasalǵan jaǵdaıda myna zırattardy qaıtemiz. Túre qoparyp kóshiremiz be?! Bul óte-móte oılanarlyq jaǵdaı.
Bul suraqqa jaýap alý úshin biz nysannan ketpeı turyp, qala aýmaǵyndaǵy zırattardyń baǵym-kútimi men adam jerleý isine jaýapty mekeme «InterSoıýzServıs» JShS ókilin shaqyrdyq. Bizben tildesýge kelgen Áset Qosanov (qazaqtan shyqqan alǵashqy Olımpıada júldegeri jelaıaq Ǵusman Qosanovtyń nemeresi) mundaǵy jaǵdaıdy tolyq túsingen soń, budan bylaı munda adam jerleýdi toqtatý qajettiligine kóz jetkizgendeı boldy.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
