Ekspedısııanyń basty maqsaty – Uly Jibek joly boıyndaǵy qalalar tarıhyn zertteý ári zerdeleý, О́zbekstan Respýblıkasy, Naýaı oblysy, Nur-Ata aýylynda damyl tapqan Kishi júzdiń bıi Áıteke bı Baıbekuly jerlengen qasıetti qorymǵa taǵzym etý. Bul elimizdiń batys aımaǵynan shyqqan alǵashqy halyqaralyq ekspedısııa.
Ekspedısııa óz jumysyn Altyn Orda, Noǵaıly, Qazaq handyǵy dáýirinde jeti han jerlengen kóne Saraıshyq qalashyǵynan bastady. Saraıshyq qalashyǵy Qasym hannyń tusynda (1511-1518 jj.) Qazaq handyǵynyń astanasy boldy. Halyqaralyq ekspedısııa músheleri mýzeı dırektory Moldash Berdimuratovpen júzdesip, Uly Jibek joly boıynda boı túzegen sáýletti shaharlardyń tarıhymen tanysty. Ataqty Áıteke bı Baıbekulynyń ómir joly týraly keńinen aqparat aldy. Moldash Berdimuratovtyń aıtýynsha, mońǵoldar oǵan Saraı dep at bergen de, sonyń janynan saldyrǵan kishkene qalany «Saraı-Jýk» dep ataıdy. «Jýk» – mońǵol tilinde «jýyq» degen sóz. Iаǵnı mońǵolsha «Saraıǵa jýyq», «mynaý – úlkeni, al bul soǵan jýyq» degen maǵynany bildiredi eken. Sóıtip Saraıshyq atanyp ketken. Elimizdegi eń alǵashqy meshit Saraıshyqta salynypty. 2015 jyly qalashyq ornyn Jaıyqtyń tasqyn sýynan saqtap qalý úshin qarajat bólinip, bıyl Astananyń 20 jyldyǵy qarsańynda jaǵalaýdy bekitý jumystary tolyq aıaqtalyp, qoldanysqa berildi. Jibek joly boıynda ornalasqan bul kóne shahar endi týrıstik ortalyqqa aınalyp, halyqtyń ótken ǵasyrlarǵa sapar shegetin, ashyq aspan astyndaǵy mýzeıi jasaqtalatyn bolady.
Ekspedısııa músheleri Túrkistan oblysy, Sháýildir eldi mekeninde ornalasqan Arystanbab kesenesine at basyn tiredi. «Nur Otan» partııasy Túrkistan oblystyq fılıaly tóraǵasynyń orynbasary Qalıma Jantóreqyzy qarsy alyp, ekspedısııa jumysyna sáttilik tiledi. Ekspedısııa barysynda astronomııalyq aı tutylý qubylysynyń kýágeri boldyq. Arystanbab kesenesiniń mańynda qazaq rýhanııaty men mádenıetine súbeli úles qosqan О́zbekáli Jánibekov te jerlengen. Arystanbab kesenesiniń shyraqshysy Nurjan Zııauly tolyq maǵlumattar keltirdi. Arystanbabtyń qasıeti qandaı? Babtardyń baby týraly qandaı ańyzdar bar edi? Osy suraqtarǵa tómendegi derektermen jaýap bereıik.
Arystanbab esimi Otyrar, Saıram, Iasy óńirindegi sopylardyń rýhanı ustazy retinde ıslam dininen basqa otyz úsh dindi bilgeni jáne áýlıe kisi bolǵany jaıly halyq arasynda ańyz bar. Arystanbab kesenesiniń eń kóne bóligi – qabirhana shamamen XII ǵasyrda salynǵan. XIV ǵasyrda mazar qaıta qalpyna keltirilgen. Keseneniń salynýy jaıynda mynadaı ańyz taraǵan. Maýrenahr bıleýshisi Ámir Temir Qoja Ahmet Iаsaýıdiń qurmetine kesene turǵyzýǵa jarlyq etedi. Keseneniń qabyrǵalary qalanyp bolǵan túni alyp ógiz kelip, dýaldardy múıizimen soǵyp, qulatyp ketedi. Kesene qabyrǵalary qaıta turǵyzylyp, kúmbezderi qalanǵanda álgi oqıǵa taǵy qaıtalanady. Osyndaı oqıǵalardan keıin Ámir Temirdiń túsine aq kıimdi qarııa kirip: «Aldymen Qoja Ahmettiń alǵashqy ustazy Arystanbabtyń qabiriniń ústine mazar sal», – deıdi de ǵaıyp bolady. Erteńinde Ámir Temir Arystanbab áýlıeniń qabiriniń basyna kesene turǵyzýǵa jarlyq beredi. Ol salynyp bitkende ǵana Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń qurylysy oıdaǵydaı aıaqtalady. Qazirgi kezde Arystanbab mazarynyń ústinde alańy 35h12 metr kesene tur. Ol kúıdirilgen kirpishten qalanǵan. Ǵımarat úlken kúmbezdi dálizben biriktirilgen eki kameraly qabirden (gýrhandar) jáne bata oqıtyn meshitten turady. Sonymen qatar «Otyrar» ashyq aspan asty mýzeıin tamashalap, X-XII ǵasyrlarǵa jatatyn sý qubyrlary, sáýletti qurylystarmen tanystyq.
Halyqaralyq ekspedısııa óz jumysyn eki dúnıe esigi, er túriktiń besigi sanalatyn Túrkistan tórinde jalǵastyryp, Qoja Ahmet Iаsaýı babamyzdyń kesenesine zııarat etti. Kesenege qadam basqan sátte ortasynda oryn tapqan taıqazan kópshiliktiń kózine túsedi. Taıqazandy 1399 jyly Iasy qalasynan 25 shaqyrym jerde ornalasqan Qarnaq eldi mekeninde usta Ábdilázız ıbn Sharaf-ad-dın Tabrızı quıǵan. Taıqazannyń salmaǵy – 2 tonna, syıymdylyǵy – 3 myń lıtr, quramynda 7 túrli metall bar. Syrtqy bóligi órnektelýi jaǵynan bes bólikten turady. Alǵashqy bólikterinde Quran Kárim aıaty, paıǵambar hadısteri jazylǵan. Taıqazandy 1935 jyly ataqty Sankt-Peterbýrg qalasynda ornalasqan Ermıtajǵa Iran sheberleriniń III kongresine alyp ketedi. Jarty ǵasyrdaı ýaqyt sonda turyp, 1989 jyly qyrkúıektiń 18-juldyzynda keri qaıtarylady. Bul eńbekte memleket jáne qoǵam qaıratkeri О́zbekáli Jánibekovtiń eńbegi ushan-teńiz. Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesinde Úsh júzdiń basyn biriktirgen – Abylaı han, Orta júzdiń bıi – Qazybek bı Keldibekuly damyl tapqan. Ekspedısııa quramy tarıhı tulǵalardyń rýhyna duǵa baǵyshtady. Qoja Ahmet Iаsaýı paıǵambar jasy 63-ke jetken soń, qylýetti qazdyryp, jer astynda ótkizdi. Jer astynda taǵy 62 jyl ǵumyr keshti degen derekter bar. Demek, Qoja Ahmet Iаsaýı 125 jyl ómir súrgen. Qoja Ahmet Iаsaýıdiń túrki áleminde aıryqsha oryn alatyn «Dıýanı hıkmet» («Aqyl kitaby») atty eńbegi árbir adamdy ımandylyqqa, izgilikke, joǵary adamgershilik qasıetterge jeteleıtin eńbek bolyp sanalady. «Dıýanı hıkmette» árbir adamǵa qajetti qanaǵat-ynsap sezimine erekshe mán berilip, nápsini tyıa bilý musylmandyqtyń basty sharttarynyń biri ekenin oqyrmanǵa qaıta-qaıta eskertip otyrady. «Aqyl kitaby» adamnyń ishki jan dúnıesiniń túrli teris oı-pıǵyldardan, jaman nıetterden taza bolýyn taldap, Alla aldynda pák, kirshiksiz bolýǵa shaqyrady.
Ekspedısııa quramy saparyn odan ári jalǵastyryp, О́zbekstan Respýblıkasy, Naýaı oblysy, Nur-Ata aýylynda máńgilik damyl tapqan Áıteke bı Baıbekulynyń, babasy Seıitqul áýlıeniń basyna zııarat etip, Quran baǵyshtady. Qazaqstanda 2018 jyl «О́zbekstan jyly» dep atalǵanyn barshamyz bilemiz. Kesene shyraqshysy Sabyr aǵamyz Áıteke bıdiń basyna zııarat etýshilerdiń sany kóp ekendigin, ásirese shetelderden kóptegen týrısterdiń keletindigin atap ótti. Áıteke bı kesenesinde «Nur Otan» partııasy Atyraý oblystyq fılıaly tóraǵasynyń birinshi orynbasary Nurlybek Ojaev kesene shyraqshysyna Atyraý tarıhynan syr shertetin 5 tomdyq eńbekti, «Saraıshyq» týraly jınaqty tabystady. Ekspedısııa múshelerine kesene shyraqshysy 2019 jyly mamyr aıynyń 18-juldyzynda Áıteke babamyzdyń 375 jyldyq mereı toıy atap ótiletinin habarlap, túgeldeı qatysýǵa shaqyrdy.
Kelesi saparymyz Turan órkenıetiniń uly perzenti, Azııanyń aqyrǵy jolbarysy atanǵan Jalańtós bahadúr Seıitqululynyń zıratyna taǵzym etýmen jalǵasty. Jazylǵan ádebıetterde bul tulǵanyń týǵan jeri – Syrdarııanyń saǵasy, tórtqara eli, tegi – alshyn-álim-qaramashaq-oraz-toqpan-Seıitqul -Jalańtós (H. Dosmuhamedovtyń shejiresi boıynsha), atasy – Oraz Ámir Temirdiń bas keńesshisi, ákesi Seıitqul – baı qajy, 40 myń úı alshyndardyń basyn biriktirgen el basy ekendigi aıtylady. Jalańtós týraly azdy-kópti derekter Halel Dosmuhamedov, A. Vamberı, (1876) A.I.Levshın, V.V. Bartold, Á.Kekilbaev («Úrker» romanynda) t. b tulǵalardyń eńbekterinde kezdesedi. Bahadúr týraly jazylǵan ocherkterdiń birinde Jalańtóstiń esimin anasy Aqtumar kókjal qasqyrdyń tós etine jerik bolýymen baılanystyrady. Endi bir avtorlar «jalań jaýǵa shapqanda, ústindegi saýytyn sheship tastap, shúıde-shúıde túgi jelbirep, qalyń qol ishinde qoıyp ketkende, jaýdyń úreıi ushqannan ortalary opyraıyp qala beretin» desedi. Jalańtós bahadúr 1626 jyly Samarqand aımaǵynyń bıleýshisi atanyp, eldi syrtqy jaýlardan qorǵap, 42 ret jekpe-jekke shyǵyp, bárin tutas jeńgen. Laqap aty – Baıqajyuly Abdýl-Kerim bolǵan.
Jalańtós bahadúrdiń zıratynda 14 eldiń patshalary (Iran, Aýǵanstan t.b. ), urpaqtary jerlengen. Zırattyń mańynda 550 jyldyq tarıhy bar qasıetti shynar aǵashy bar.
Jalańtós bahadúrden soń, 27 memleketti baǵyndyrǵan, «álemdik jaýlaýshy» atanǵan Ámir Temirdiń Samarqanda ornalasqan «Gýr Emır» dep atalatyn kesenesine at basyn tiredik. Sáýleti men saltanaty jarasqan keseneniń ishki jáne syrtqy formasy ekspedısııa quramynyń tańdaıyn qaqtyrdy. Ámir Temir shejirelerde ártúrli berilgen: Tamerlan, Temirlan, Aqsaq Temir degen esimder kezdesedi. Tarıhta jarty álemdi jaýlaǵan qolbasshylar saýsaqpen sanarlyq qana. Solardyń biri – búkil túrki jurtyna ortaq, ómiriniń biraz bóligin qazaq dalasynda ótkizgen Ámir Temir. Bas aıaǵy jasaǵan (1336-1405 jj. ) 69 jas ǵumyrynda san ǵasyrlarǵa júk bolyp, san ǵasyrlarǵa ańyz, tarıh, shejire bolyp artylatyndaı joryqtar men eleýli eńbekter jasap ketti. О́ziniń dittegen maqsatyna jetý úshin barlyq aıla-amaldan tartynbady. 1370 jyly Maýrenahrdyń bıleýshisi atanǵan ol endigi azýyn Altyn Orda men Aq Ordaǵa saldy. Osy nıetpen qos memleketke birneshe basqynshylyq joryqtar jasady. XIV ǵasyrdyń 90 jyldary Ámir Temir óziniń shekarasyn Kaspıı jaǵalaýy, Aýǵanstan, Irak, Kavkaz, úndi jerlerin jaýlap alý arqyly keńeıte túsedi. Tipti ol óz ımperııasyn qurady. Qazaqstan tarıhynda Shyńǵys han sekildi Temir ımperııasy degen ataýlar jıi kezdesip jatady. Kózin ashqaly talas pen tartystyń, joryqtyń, shaıqastyń ortasynda ósken Temirdiń sońǵy demi de joryq jolynda bitedi. Ol Qytaıǵa jasaýdy kózdegen kezekti joryǵy ústinde 1405 jyly Otyrar qalasynda qaıtys bolady.
Ekspedısııa sońynda áıgili Tóle bı Álibekuly jerlengen, Tashkent qalasyna baryp, rýhyna duǵa baǵyshtaldy. Tóle bıdiń kesenesiniń janynda meshiti salynǵan. Meshittiń arhıtektýrasyn jasaqtaǵan azamattardyń biri – Jandarbek Málibekov. Babamyzdyń qulpytasynda:«Táńirim qazaqqa eldikti de, erlikti de, danalyqty da bergen», dep jazylǵan. Bul ekspedısııa músheleriniń otansúıgishtik sezimin oıatty. Tóle bıdiń támsili tereń tolǵamdary aıtylyp, qazirgi qoǵammen baılanystyryldy.
Ekspedısııa óz maqsatyn tutastaı oryndap, kemeline jetti dep esepteýge bolady. Uly Jibek joly boıyndaǵy shaharlardyń biz bilmeıtin syrly qupııalary, babalarymyz týraly el aýzynan taraǵan ańyz-áńgimeleri búgingi jas urpaqtyń júregine uıa salyp, tárbıeli tulǵa bolyp ósip-jetilýine úlken septigin tıgizeri haq.
Ádilbek О́MIRZAQOV,
«Saraıshyq-Arystanbab-
Qoja Ahmet Iаsaýı-Áıteke bı kesenesi»
ekspedısııasynyń múshesi,
jazýshy-jýrnalıst
