Ádette biz, qalamger jýrnalıster, óz áriptesterimizdiń qarym-qabiletterin jaryq kórgen shyǵarmalaryna qarap baǵalaýǵa ázir turady emespiz be? Bul bir jaǵynan durys ta shyǵar. Áıtse de jýrnalıst mamandyǵynyń bylaıǵy jurt bile bermeıtin qıynshylyqtary men qyr-syry da qyrýar. Qolǵa túsken materıaldy qorytýmen qatar, oqyrmandar oıynan shyǵatyn ocherkter men sýrettemeler, ázil-ospaq pen feletondar, saıası taqyryptarǵa arnalǵan bas maqalalar men sholýlar, ekonomıkalyq saraptamalar men taldaýlar sııaqty, taǵy basqa da janrlardy nazardan tys qaldyrmaı gazetke shyǵarý úshin qanshama bilim men kúsh-qaırat qajet deseńizshi! Bekeń sonyń bárin bizden buryn qamtyp, ózi basqaratyn bólimder jumysyn tap-tuınaqtaı etip otyratyn.
Qaı redaksııada bolsa da bar aýyrtpalyqty óz ıyqtarymen kóterip, qasqaıyp qıynshylyqqa qarsy tura alatyn birdi-ekili qalamger kezdesetini kádik. Basshylar olardy «kıeli kıtimiz» dep qadirlep, qurmettep otyrady. Mine, osy «kıtterdiń» eren eńbegi jumys aıaǵyna taman joǵarydan túsetin resmı materıaldardy orysshadan aýdaryp, redaksııalap, kelesi kúngi nómirge berer kezde erekshe tulǵalana túsetini sózsiz. Basshy Bákeń (bas redaktor Balǵabek Qydyrbekuly) jornalshy Bekeńdi (Bekbolat Ádetovti) izdestirip, «Búgingi úıden oqıtyn kezekshilikke sony qosyńdar» dep qaıta-qaıta tabystap jatqanyna talaı ret kýá bolǵanymyz bar.
Bekeń bizdiń ortamyzǵa birden top etip kókten túse qalǵan joq. «Egemenge» elden keldi. Elden keldi degende onyń eń alǵashqy eńbek etken jerleri aýdandyq, oblystyq basylymdar bolǵanyn aıtqymyz kelip otyr. Alpysynshy jyldardyń bas kezinde Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetin bitire salysymen Almaty oblystyq «Kommýnızm tańy» (qazirgi «Jetisý»), Qostanaı oblystyq «Jańa ómir» – «Novaıa jızn», Torǵaıdyń «Torǵaı tańy» gazetterinde qyzmet etken ol osy óńirdegi birsypyra aýdandyq basylymdarǵa da basshylyq jasady. Úlken jol, soqpaqty súrleýler men bel-belesterden ótti. Sóıtip «Bizdiń izimiz elimizdiń ósip-órkendeý jolynda saırap jatyr» dep ózi jazǵandaı, máńgi óshpesteı bolyp bederlenip qaldy. «Egemenge» kelgende ol osy ósip-órkendeý tájirıbesi men talantyn barynsha jarqyratyp kórsete bildi. Ádebıet jáne óner, nasıhat bólimderin basqardy. Alqa múshesi bolyp saılandy. Arakidik jaýapty hatshy mindetterin de atqaryp júrdi.
Almatyda biz Lenın prospektisi (qazirgi Dostyq) men Komsomol kóshesiniń (qazirgi Naýryzbaı batyr) qıylysyndaǵy úılerde turǵanda jaqsy aralastyq. Olar dańǵyldyń arǵy – shyǵys jaǵynda, biz bergi – batys betinde turdyq. «Kúndiz de birge, túnde de birge» degendeı, jumys ornymyz da taıaq tastam jerde, Panfılovshylar parkin kesip ótsek boldy «Egemenniń» esigine tirelemiz.
«Kúndiz de birge, túnde de birgeniń» kókesi keıin biz – Bekbolat, Sarbas (Aqtaev), Sovet, Qoıshyǵara (Salǵarın), Sabyrjan (Shúkiruly), Sabyr (О́tepbergenov) jáne meniń týǵan kúnderimizdi birge atap ótý dástúrimiz bastalǵan kezde boldy emes pe? «Velıkolepnaıa semıorka» atanyp ketken bizdiń bul qupııamyzdy basshylar bilgenimen jumysymyzda kinárat bolmaǵandyqtan «bularyń ne?» deıtindeı teris qabaq tanyta qoıǵan joq.
Týǵan kúnge jınalǵan soń, árıne, ashy-tushy ishimdik ishesiń. Ishken soń kóńildenesiń. Kóńil árkimniń óz patshasy. Shattanasyń, bıleısiń, án aıtasyń. Biraq biz shekten shyqpaıtynbyz. Oıymyzda árqashan jumys turatyn. Onyń ústine aramyzda jalǵyz ishpeıtin adam – redaktordyń orynbasary Aqtaev otyratyn. Al sál-pál asyp-tasyp bara jatsaq, «Jigitter, baıqańdar, erteń jumys qoı» degen eskertpesin emeýrinmen jetkizip jatatyn.
Birde osyndaı basqosýlardyń erteńinde (biz týǵan kúnimizdi tek qana juma, senbi kúnderi ǵana ótkizetinbiz, dúısenbide qyzmetke sergek barý úshin) úıde elegizip otyr edim, Bekeń zvondaı qalǵany.
– Hal qalaı, bala, – dedi aman-saýlyqtan soń ózine tán qarlyǵyńqy daýsyn qyrnap.
– «Nesin suraısyń, aıtsam óziń de jylaısyń» dedim Bekeńniń ilgeride stýdent bolyp júrgen kezinde «Lenınshil jas» (qazirgi «Jas alash») gazetine shyqqan «Qasqyr men qoıan» degen óleńiniń alǵashqy joldary esime sart ete qalyp.
– Oppa! – dep Bekeń rızashylyǵyn bildirdi de, bir sátke kidirip baryp, – seniń qolyń bos bolsa, ana Jazırańdy jetektep beri, biz jaqa qaraı ótseńshi, – dedi. – Birdeńesin oılastyra jatarmyz.
Aǵa-dos aıtqanda jan bar ma, alyp-ushyp jetip kelsem, ol da óziniń kishkentaıynyń (nemeresi me, jıeni me bilmedim) qolynan ustap kútip tur eken.
– Aıda, kettik! – dedi alǵa túsip, baıaǵyda áriptesimiz Maǵaýııa Mashaqovtyń ákesi aqyn Sádý Mashaqov aıtypty degen tirkesti qaıtalap.
– Qaıda? – deppin, «aıda kettiktiń» artynda qandaı tirkestiń turatynyn sezsem de bilmegensip.
– Pýgasov kópirine!
– Aý, Beke, mynalardy qaıtemiz? – deppin sasqanymnan kishkentaılardy kórsetip,
– Qaıtýshi edik, júredi de óz aıaqtarymen oınap, kógaly kóp jer ǵoı.
Pýgasov kópiri – Komsomol kóshesi tuıyqtalyp, tramvaı aınalatyn tus. Almaty ózeni osy jerden ótedi. Arǵy beti Gorkıı parki. El demalatyn jer.
«Aqyrǵy aıaldama» dep atalatyn aınalma jolǵa kelgen jurt sharshap-shaldyǵyp, shóldep qalmasyn degendeı káýapty burqyratyp syrahana ashyp qoıǵan eken. Tańsyq ıis muryn qyttyqtaıdy. Tańerteńgi saf aýamen aralasyp adamnyń aranyn asha túskendeı. Amalsyz burylasyń.
Bekeń ekeýmiz qos-qostan káýap alyp, onyń maıy azdaý jerinen bir-bir túıirin kishkentaılardyń aýzyna tostyq ta, ózimiz syraǵa bastyq!
Shóldi qandyryp, basty babyna keltirip alǵan soń parktiń ońtústik jaǵyndaǵy ońashalaý alańqaıǵa jaıǵasyp, kishkentaılar oınaı tursyn degen oımen kódı-sódı áńgimege kóshtik. Qaıda, qandaı jaǵdaıda júrse de tálimdik áńgime aıtýdan tanbaıtyn Bekeń: «Sen myna shópterdi bilesiń be?» dep aınalamyzdaǵy kók óskinderdiń attaryn suraı bastady. Baqbaqtan basqasyn tap basyp tanı almaıtyn men amalsyz tómen qaradym. Sol-aq eken Bekeń maǵan botanıkadan sabaq berip otyrǵan jandaı qolyna ýystap alǵan gúldi shópterdiń attaryn ret-retimen ataı bastady. Birin bilsem, birin bilmeımin. Bas shulǵýdan basqa amal qalmady.
– Bul jerdegilerdiń bári mádenı ósimdikter ǵoı, – dedi Bekeń qaıtar kezimizde qaıtadan baıaǵy áńgimesine kóship. – Naǵyz shópter taýda. Alla jazsa, ony da kórsetermin.
Alla taǵalanyń adamzat balasynyń aqjarylqap tilegi men aıtqan sózin aına qatesiz aldan shyǵarar qudiretine qalaı tańǵalmaısyń! Arada biraz ýaqyt ótken soń «Dáýir» baspahanamyz Talǵar jaqtan jýrnalısterge arnap saýyqtyrý ornyn ashty da sonyń alǵashqy demalýshylary qatarynda bizdiń de bolǵanymyz bar. Kúndiz jumys isteımiz de, túnge qaraı demalamyz. Arnaıy bólingen avtobýs bar. Tańerteń alyp kelip, keshke qaraı alyp ketedi. Qyzmetten qalmaımyz. Raqat-aq! Bizdiń redaksııadan ádettegideı Bekeń bastap, Sovet qostaǵan biraz jigitter bar.
«Dándegen qarsaq qulaǵymen in qazady» degendeı, biz endi jumys kúni emes, eki kúnimizdi de osy jerde ótkizetin boldyq.
– Erteń taýǵa shyǵamyz! – dedi Bekeń juma kúngi keshki as ústinde. – Barǵysy keletinder bar bolsa, erteńgilik daıar tursyn.
Bári «baramyz» dep qulshynǵanymen tańerteń jınalǵandardyń qarasy azdaý boldy. Oǵan onsha ókine qoıǵan joqpyz. Taýǵa shyǵý árkimniń óz erki ǵoı. Joǵaryǵa qaraı tartyp kettik. Biraq onyń ózi de mandymady. Bir bel aspaı jatyp Zeınolla Serikqalıev pen Sovet Shımanbaev bastaǵan top qalyp qoıdy. Baımolda Mýsınniń jigitteri de «e, ózimiz kúnde shyǵyp júrgen taý emes pe?» dep tartqynshaqtaı bastady. Bekeń olardyń eshqaısyna da lám demesten alǵa tarta berdi. Men syr bermeýge tyrysyp baqtym.
Bir kezde aldymyzdan syldyraı aǵyp jatqan ózenshege tap boldyq. «Endi joǵaryǵa shyǵýymyzǵa sál-pál jeńildeý bolatyndaı shyǵar», dedi Bekeń. Baǵanadan beri joǵaryda kele jatqan shyǵarmyz dep oılaǵan men muny nege aıtty eken dedim de qoıdym.
Shynynda da ózensheniń eki jaǵynda adam júre alatyndaı eski súrleýdiń silemi bar eken. Sonymen ilgeri-keıindi jyljý manadan beri biz azaptanyp ázer kele jatqan ný jynysty jaryp ótýden áldeqaıda jeńildeý sııaqty kórindi. Biraq men qatty sharshaǵan edim. Eki aıaqtan ál ketip qaıta-qaıta shalynysa berdi. Meniń osy halimdi sezgen Bekeń «Shyda, endi bir-eki bel assaq, mejeli jerge de jetip qalarmyz», dedi. Ol qandaı jer ekenin suraýdyń ózi kúshke tústi.
– Qoı, bolmas, – dedi aǵa-dos bir alańqaıǵa kóterile bergen kezimizde, – dem alaıyq. Baıqaımyn, seniń de maıyń taýsyla bastaǵan syńaıly. Qaıtarǵa da kúsh kerek.
Jetken jerimizge etpetimnen tústim de, jata kettim. Qatty qaljyraǵan ekenmin, Bekeń turǵyzbasa uıyqtap qalar ma edim, boıymdy áreń jıyp aldym.
Qaıtar kezde ózen ańǵaryn boılaı júrdik. Bul ózi biz kóterilgen jaqtan sál-pál burystaý bolsa da, durystaý boldy. Jol-jónekeı Bekeń jabaıy ósimdik pen jemistiń san túrin kórsetip, olardy qaı kezde, qalaı jınaý kerek ekenine deıin táptishtep túsindirýmen boldy. Men tuńǵysh ret raýǵash pen qymyzdyqtyń dámin tatyp kórdim.
– Biz ózi qansha taý astyq, – dep suradym tómengi jazyqqa túsken soń.
– Taýyń ne? Beles te? Biz kóp bolsa, eki-úsh bel astyq-aý deımin, – dedi Bekeń kúlip. – Taýdyń tóbesine shyǵý úshin áli osynshama jer júrý kerek edi.
– Báribir, men úshin bel de taý. Siz elýge tolǵanda amandyq bolsa «Bes taý asqan Bekeń» degen estelik jazatyn bolamyn.
– Aldymen soǵan jetip alaıyq ta, – dedi Bekeń kúlip. – Bes taý deısiń be, bes beles deısiń be, óziń bilesiń ǵoı. Árkimniń aldyna qoıǵan maqsat-múddesi bar emes pe? Soǵan jetý úshin adamzat neshe túrli joldan ótedi. Al onyń óri de, qııasy da bolady. Alla ǵumyr bersin!
Bekeń sol jasyna jaqsy jetti. Shyǵarmashylyǵy shyńdalyp, tájirıbesi tolysa tústi. Alpysyn da abyroıly atqardy. Jetpis jasyn toılaǵanymyzda jas jigitteı shaýyp júrgeni kúni keshe sııaqty edi. Endi, mine, taǵy bir onjyldyqty artqa tastap, ómir belesteri bıikterin abyroımen alyp keledi.
Aıtpaqshy, men aıtqan sózimde tura almadym: Bekeńniń jartyǵasyrlyq ǵumyry týraly materıal bere almadym. Onyń «mináıi sebepterin» (keıipkerdiń tól sózi) kezinde dos-aǵanyń ózi jazyp kórsetkendikten, qaıtalap jatqym kelmeıdi.
Bekeń ekeýmizdiń kórkem ádebıettegi alǵashqy shyǵarmalarymyz da qatar shyqty. 1977 jyly «Jalyn» baspasynan jaryq kórgen kitaptarymyzdyń kólemi de (5 baspa tabaqtan), attary da (meniki – «Aq kúmbez», aǵa-dostiki – «Altynaı») uqsas bolatyn. Ony aıtasyz, syrtqy pishimi men bezendirilýi de birdeı eki kitaptyń muqabalary da sary qaǵazben qaptalǵan edi. Avtoryn anyqtap oqymasa, bylaıǵy jurt baıqaı bermeıtin egizdiń syńaryndaı bul kitaptardyń ózgesheligi ishinde bolyp shyqty. Ol kezde jańadan kóringen avtorlarǵa baǵa berý úshin mindetti túrde kitaptaryn resenzııalaıtyn dástúr bar-tuǵyn. Meniki synaldy, Bekeńdiki maqtaldy. Dos-aǵanyń bul baǵytta da ózińnen ozyq turǵanyn amalsyz moıyndaıdy ekensiń.
Bekeń sol betimen kórkem ádebıetpen shyndap aınalysa bergende, Qudaı biledi, qazir ataqty jazýshylar qatarynda túrli syılyqtarǵa talasyp jatar ma edi?! Joq, «Báısheshek» (1979 j.) jáne «Jerdegi juldyzdar» (1989 j.) atty taǵy eki jınaq berdi de qanaǵat etti. Kúndelikti jýrnalıstik qarbalas jumys jeke shyǵarmashylyqpen shyndap aınalysýǵa múmkindik bermesi kádik.
Men osy kitaptardy yjdaǵatpen túgel oqyp shyqtym. Taldap baǵa berý synshylardyń enshisinde desek te, Bekeńniń adamdar taǵdyryn ártúrli jaǵdaıda óz kezeńi men ortasyna saı nanymdy da shynaıy sýretteýdegi suńǵylalyǵyna tánti bolǵanymyzdy aıta ketkenimiz jón. Kórkem til, parasatty oı ár povesi men áńgimesine tán. Stıli jaǵynan Qalıhan Ysqaqovtyń jazǵandaryna kelińkireıtin sııaqty. Balalar men jasóspirimderge arnap jazǵan shyǵarmalarynyń ishinde mekteptiń oqý baǵdarlamalaryna kirýge suranyp turǵan tálimdi áńgimeler men mysaldar da kezdesedi. Tek olardy kóretin kóz kerek.
B.Ádetov aýdarmamen de az aınalysqan joq. О́zi aıtqandaı, saıası ádebıet bolsyn, qoǵamdyq, ǵylymı, tanymdyq ádebıet bolsyn, derektisi bar, dereksizi bar taý tóbe. Sonyń berekeli bir arnasy – kórkem aýdarma.Bekeńniń qazaqshalaýymen Vıtalıı Korotıchtiń «О́shpendilik usqyny», Mıgel Astýrıastyń «Júgeri adamdar», «Daýyl», «Kórdegilerdiń kózderi», Drago Iаnchardyń «Qashqyn», Valter Skottyń «Pýrıtandar» romandary oqyrmandarǵa jol tartty.
Aýdarma demekshi, sekseninshi jyldary biz Bekeń ekeýmiz qurylysshylar men jumysshylarǵa arnalǵan kirpishteı bir kitapty aýdarýǵa alyp, qatty qınalǵanym bar. Ortasynan qaq bólip berilgen álgi dúnıeni men eki-úsh aıdaı tárjimalap qara terge tústim. Biraq tolyq bitire almadym. Bekeń bolsa ózine tıesili bóligin dıktovka jasap, bir aıdyń ishinde tap-tuınaqtaı etti.
Baspaǵa tapsyrýǵa bir-eki aptadaı qalǵanda Bekeń mendegi bóliktiń ne bolyp jatqanyn surady. «Tórt-bes beti qaldy» dep edim «e, onda maǵan ákep bere salsaıshy, qaǵyp tastaımyn ǵoı», degeni. Qutyla almaı otyrǵan qol-jazbalarymdy sol kúni-aq qolyna tıgizdim. Kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshe shákirtterine arnalǵan sol kitaptyń keıin basylyp shyqqanyn estigenimmen, qolyma túsire almadym. О́tkende Bekeńnen surasam «men de kórgen joqpyn kitaphanalardan izdestirý kerek shyǵar, sirá», deıdi. Qazaqtyń jumysshy mamandaryn daıarlaýǵa qomaqty úles qosarlyqtaı ondaı eńbekterdi taýyp, baǵdarlamaǵa engizse, nur ústine nur bolar edi.
Kez kelgen kisige kómek kórsetip, qamqorlyq jasaýǵa ázir turý B.Ádetovtiń qanyna sińgen qasıet pe dep bilemin. Birde taǵy da sol Talǵar jaqtaǵy «Aq qaıyńda» jatqanymyzda ǵoı deımin, bir pápke qoljazba kóterip kelgeni bar. «Bul ne?» deımiz ǵoı baıaǵy ádetpen. «Kitap, deıdi Ádetov basbarmaǵyn kórsetip, qazaqtarǵa qajetti kitap». Keıin ataqty medık Ishanbaı Qaraqulov bizge qonaqqa kelgende bildik, «Qyryq suraq eken». Akademık aǵamyz óz jınaǵyn bizdiń dosqa «qarap shyǵýǵa» beripti. Qarap shyǵý qaıta jazýmen birdeı bolǵanyn avtordyń ózi moıyndap, alǵys aıtqanda biz de rızashylyq bildirdik. Bul da bir qajetti kitap edi, keıingi kezderi sórelerden kórinbeı ketti.
Taǵy birde Bekeńniń qoltyǵynan qomaqty pápkeni baıqap qalyp, «Sońǵy kezderi eldiń qoljazbalaryn resenzııalaýǵa kóshkenbisiz be», dep qaljyńdadyq. Bekeń eki basbarmaǵyn birdeı kóterdi. «Bala kezden birge ósken dos dep aıtýǵa bolady dedi,– ótkendi eske alyp, – «Taýsúgirde» tanysqan edik. Sodan beri jubymyz jazylǵan emes. Qazir aıtýly aýyl sharýashylyǵynyń mamany, ǵylymǵa da talaby bar. Kandıdattyq qorǵamaq, myna jazbalar sonyń jobasy».
Ádettegideı ázil aıttyq: «Aý, Báke, ondaı dosyńyzben qalaısha biz osy ýaqytqa deıin tanysa almaı júrmiz. «Asyqpa, bári alda» degen aǵa-dos sóziniń aqıqattyǵyn keıin biz Eshimbet Baıbaraqovpen tanysa kele kóz jetkizgendeı boldyq. Almatynyń túbindegi «Abaı» qus sharýashylyǵy keńsharyna jetekshilik etken ol keıin osy sharýashylyqty úlken óndiristik birlestikke aınaldyra bildi. Ǵylym kandıdattyǵyn, doktorlyǵyn qorǵady. Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi. «Egemenniń» birde-bir mádenı sharalarynan qalys qalǵan emes.
Bekeńniń men jaqsy kóretin qasıetteriniń biri – jershildik, rýshyldyq degen bólinýshilikten múlde adaldyǵy. Adamdardy adaldyǵyna, iskerligine qaraı baǵalap, dos-jarandy da osy turǵyda tańdaıdy. Jastarǵa qamqorlyq jasaı bildi. Redaksııada bolashaq basshymyz bolǵan Erjuman Smaıylovty tikeleı óz «ónimi» dese de bolǵandaı. Bolat Shýbaev, Qadir Álimqulov, Saıasat Beıisbaev, Álısultan Qulanbaı, О́tegen Oralbaev, Qýanbek Boqaev sııaqty taǵy basqa da ár býyn ókilderi Bekeńniń qamqorlyǵyn az kórgen joq.
Jaqsy basshy da bola bildi. «Aýyl», «Dáýir – Vremıa» gazetteri men «Basqarý mektebi», «Shkola ýpravlenıe», «KazMBA jarshysy» – «Vestnık KazGAÝ» basylymdaryna jetekshilik etti.
B.Ádetovtiń kezinde jýrnalıster arasynda alǵashqylardyń biri bolyp «Qurmet belgisi» ordenimen nagradtalǵanynyń ózi nege turady deseńshi! Sebebi keńes kezinde mundaı marapatqa tek birinshi basshylar ǵana iligip, qalǵan qalamgerler medaldarmen ǵana shekteletin.
B.Ádetov zeınetkerlik demalysqa shyqqanan keıin de belsendiligin bir sátke báseńdetken emes. Jeke shyǵarmashylyǵymen qatar, qazaq tiliniń qazirgi hal-jaıy, bolashaǵy týraly jazǵandaryn merzimdi baspasózden jıi oqyp, rızashylyq bildirip otyrdyq. Onyń el aýzynda júrgen «Aıaqtan súrinsek te, tilden súrinbeıik», «Saz ben sóz»,«Aqsaqaldar aıtpady dep júrmesin» degen oı-tolǵamdary – osy keıingi kezderi jarııalanǵan dúnıeler. Jalpy, bizdiń ortamyzda týǵan ana tilimizdiń taǵdyry jóninde Sabyrjan Shúkiruly men Bekbolat Ádetovteı másele kóterip, shyr-pyry shyqqan qalamgerler neken-saıaq.
Ornyqty otbasy. Jan jary Nurıpa Jarqynbekova da «Egemenniń» qyzmetkeri bolǵan. Mine, qazir ekeýi de demalystaryn mándi de sándi ótkizip, nemere-jıenderin tárbıelep jatyr.
Ádetovter áýleti ósip-órkendeı bersin!
Ádil DÚISENBEK
