15 Tamyz, 2018

Mádenıetke mán bersek...

304 ret kórsetildi

Úıimizdiń janyndaǵy azyq-túlik satatyn dúńgirshekke sońǵy kezde satýshy qutaımaı-aq qoıdy, jıi-jıi aýysady. Buryn tipti munda satýshy qyzdardyń Pavlodardan qatynap isteıtinin estip-bilip júretinbiz. «Eki apta Astanada saýda jasasaq, eki apta bala-shaǵamyzdyń qasynda bolǵanǵa mázbiz. Aýyldan qalaǵa qatynap isteýdiń azaby men mashaqaty mundaıdy bastan ótkizgen adamǵa ǵana málim. 

Ásirese qys mezgilinde qatty qınalatynymyz ras. Biraq osylaı júrgenniń ózinde tapqan-taıanǵanymyz  ishken-jegenimizden, kıim-keshegimizden artylmaıdy»  dep muń shaǵatyn Maıra, Sáýlesh esimdi qos qurby aýyldaryna ketkeli shamamen eki-úsh aıdyń júzi bolyp qaldy. Bul jaqqa múlde kelýlerin qoıǵanyna qaraǵanda, munan tabysy moldaý jumysqa qol jetkizgen bolýlary kerek dep topshyladyq.  

Muny aıtyp otyrǵan sebebimiz, olardyń jurtqa eshqashan qabaq shytqanyn, dóreki sóılegenin, ádepten ozǵanyn kórgen emespiz. Dúkenge qashan bas suqsańyz da, baıaǵy sol aqjarqyn, jaıdarman, jaısań qalpynan aınymaı, kúlimdeı amandasyp turǵandary. Aınaladaǵy jurtshylyq ta soǵan úırenisip, ekeýine ájeptáýir baýyr basyp qalǵan. Biraq olar ketkeli mundaǵy jaǵdaı múlde basqasha sıpat ala bastady. Tutynýshy men saýda qyzmetkerleri arasyndaǵy ózara syılastyqqa qurylǵan qarym-qatynas kóz aldymyzda qalaı ózgerip shyǵa kelgenine ishteı qatty qobaljydyq. Tipti túske deıin bir satýshyny kórsek, tústen keıin basqasy aýysa qoıady. Táýlik boıy kóz ilmeı halyqqa qaltqysyz qyzmet kórsetý ońaı jumys emes ekenin túsinemiz, árıne. Alaıda áńgimeni áriden bastaǵandaǵy aıtaıyn degenimiz bul emes, saý­da ádebi týraly, ıaǵnı saýda oryndaryndaǵy mádenıettiń deńgeıi qalaı degen másele edi. 

Qalaǵa qonaqqa kelgen kisilerdiń aýzynan nalyp: «Mundaǵy satýshylardyń mádenıeti tómen eken, tutynýshylarǵa suraǵan zatyn taýyp berýdiń ornyna qabaǵyn shytyp, jóndep til de qatpaıdy, qorlaıdy. «Mynanyń baǵasy qansha turady?» dep suraı qalsań, kózderin alartyp, menmensip, dúnıeniń tutqasyn ustap turǵandaı kergıtinin qaıtersiń. Jaýap bergileri kelmeı, uıaly telefonmen sóılesip otyrady. Bular sonda kelgen jurtshylyqtyń aldynan zyr júgirip, qyzmet jasamasa, ne úshin tur? Tipti keıbiri ózińe tarpa bas salyp, betińdi tyrnap alýdan taıynbaıdy. Sodan soń amalsyz: « Qoı, qurysyn, «Ash páleden – qash pále» dep óz jaıyńa ún-túnsiz kete barasyń» degen ókpe-renishin jıi estımiz. Shynymen de, iri saýda úıleriniń ózinde mádenıet máselesi ózekti túıtkildiń biri sanalady. Satýshylary ózderimen ózderi áńgime-dúken qurysyp, kimniń kelip, kimniń ketip jatqandarynda isteri joq, telefonǵa tas keneshe jabysqan kúıi bezireıip otyra beretini – úırenshikti jaıt. Oryndarynan qozǵalýǵa erinetinderine qaraǵanda, bularǵa aqshanyń keregi joq-aý degen kúdikti oıǵa lezde boı aldyryp shyǵaryńyz taǵy haq. Buryn keńes zamanynda saýda qyzmetkerlerin daıar­laıtyn arnaıy oqý oryndary bolatyn. Ony bitirýshilerge birinshi kezekte halyqqa mádenıetti qyzmet kórsetý mindetteletin. Qazir satýshylardan arnaıy kásibı bilim qajet etilmeıtin bolǵandyqtan neshe túrli  soraqylyqqa jıi jol berilip júr. Bazarlarda, jekemenshik dúkenderde on ekide bir gúli ashylmaǵan jasóspirimderdiń saýdamen aınalysyp turǵanyn  kózimiz shalyp qalady. Qudaı-aý, aqsha sanaýdy bilgen adamnyń bári satýshy bolyp kete berse, ne bolǵany?

Orys halqynda tutynýshynyń talaby qashanda jón degen qaǵıda bar. Biraq soǵan qaramastan, kúndelikti kúıbeń tirshilikte qarapaıym tutynýshy retinde qanshama ret quqyǵymyz buzylǵanyna kózimiz jetip tursa da, oǵan asa mán bermeı, enjarlyqqa boı aldyryp ketkenbiz. Merzimi eskirgen taýardy aparyp qaıtadan ótkizýge erinip, qol silteı salatyn salǵyrttyǵymyzdan únemi ózimiz japa shegip júrmiz. Bular saıyp kelgende, quqyǵymyzdy tutynýshy retinde shekteıtin áreketter.

Qazir «Taýar qaıtarýǵa nemese aýystyrýǵa jatpaıdy» degen eskertýlerdi saýda oryndarynan kóptep kezdestirýge bolady. Biraq bul habarlamanyń zańǵa qaıshy áreket ekenin ańqaý tutynýshynyń bile bermeıtini ókinishti. Mundaı jaǵdaıda «Tutynýshylar quqyǵyn qorǵaý týraly» Zańnyń baryn esten shyǵarmaǵanymyz abzal. Al satýshy tarapynan oryn alatyn dórekilik, daýlasý, betten alý sııaqty ádepsiz qylyqtyń deni negizinen mádenıetke jetkilikti kóńil bólmeýden týyndap otyrǵandyǵyn aıtpasqa taǵy bolmaıdy. Mundaı ózekjardy máseleni qazir syrttaı qadaǵalap, baqylaıtyn birde-bir tıisti uıym, ne mekeme joq. Bul rette taǵy bir aıta ketetin jaıt, saýda orny degenimiz bir jaǵynan, rýhanı aınamyz ekenin umytpaýymyz kerek.

Basqa elden kelgen qonaqtar osyǵan qarap, mádenıetimizdiń qaı deńgeıde ekenin tanyp, biledi. Sondyqtan ásirese iri-iri saýda oryndaryndaǵy satýshylarǵa halyqqa qalaı mádenıetti qyzmet kórsetý kerektigin arnaıy kýrstarda oqytýdy mindetteý artyq bolmas edi. О́tkende bir kórshim bazarǵa endigári barmastaı bolyp kelgenin aıtty. «Demalys kúni «Eýrazııa» saýda ortalyǵyna et satyp alýǵa bardym. Jaǵalaı samsap jaıylǵan ettiń baǵasyn surastyrsam, ýdaı qymbat.

Bárinen buryn maǵan ondaǵy bir satýshynyń: «Satyp almaıtyn bolsań, ettiń baǵasyn bosqa nege surap tursyń?» dep dúrse qoıa bergeni janyma qatty batyp ketti. Sonda adamdar baǵany suraǵany úshin aıypty bola ma? О́zińnen áldeqaıda jasy kishi áıelden sóz estigen qandaı jaman. Osyndaı yzǵarly, zildi áńgimeden keıin birtúrli betiń qaıtyp qalady eken» dep kóńilindegi kirbińdi kúmiljı jetkizdi... Ádeptilik álippesi qaǵıdatymen ómir súrý ejelden qanymyzǵa sińgen qazaqy qasıetimiz emes pe edi. Esikten engennen aldyńnan kúlimdep qarsy alyp,  jaıdary júzben shyǵaryp salsa, neleri ketedi eken-aı shirkinderdiń deısiz amalsyz mundaıda. Ol úshin júrekte azdap jylylyq bolsa jetip jatqan joq pa!

Qarashash TOQSANBAI,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Muraǵattar muń shaǵady

Ádebıet • Keshe

Búgin – Eńbek kúni

Qazaqstan • Keshe

Petropavlda jedel járdem kóligi aýdarylyp qaldy

Aımaqtar • 26 Qyrkúıek, 2020

Aqtaýda geologtar alleıasy ashyldy

Aımaqtar • 26 Qyrkúıek, 2020

Oralda Juban Moldaǵalıevke eskertkish ashyldy

Rýhanııat • 26 Qyrkúıek, 2020

Almatyda 500 oryndyq jańa aýrýhana salyndy

Aımaqtar • 26 Qyrkúıek, 2020

Elimizde birqatar poıyz qozǵalysy ózgertildi

Qazaqstan • 26 Qyrkúıek, 2020

Shekten shyqqan ahýal joq

Aımaqtar • 26 Qyrkúıek, 2020

Demalys kúnderi aýa raıy qandaı bolady

Aýa raıy • 26 Qyrkúıek, 2020

Epızootıkalyq jaǵdaı turaqtanýda

Aımaqtar • 26 Qyrkúıek, 2020

Batys Qazaqstanda qos aqynnyń toıy ótip jatyr

Aımaqtar • 26 Qyrkúıek, 2020

О́tken táýlikte 170 adam jazylyp shyqty

Qazaqstan • 26 Qyrkúıek, 2020

Qazaqstanda taǵy 69 adam indet juqtyrdy

Koronavırýs • 26 Qyrkúıek, 2020

Atyraýda egiz ul aman-esen tabyldy

Aımaqtar • 25 Qyrkúıek, 2020

Shymkentte karantındik shekteýler 12 qazanǵa deıin uzartylady

Ońtústik Qazaqstan • 25 Qyrkúıek, 2020

Atyraýda jol boıynda traktor aýdaryldy

Aımaqtar • 25 Qyrkúıek, 2020

Qostanaı oblysynda qus fabrıkasy ashylady

Aımaqtar • 25 Qyrkúıek, 2020

Uqsas jańalyqtar