Jazýshynyń birneshe áńgimesinde osy Kúnshýaq qalasy armandar oryndalatyn, bir jas ósse qyzmet etýge ketetin qala retinde sýretteledi. «Ápkemniń aýyly» áńgimesindegi birinshi jaqtan sóılep otyrǵan keıipkerińiz de sol Kúnshýaǵyńyzdan kelgen.
Ońtústik Amerıkanyń qııandaryn ashýǵa sep bolǵan, konkıstadorlardyń armany, ańyzdaǵy altyn toly Eldorado, Markestiń Arakatakasynyń sózdegi beınesine aınalǵan Makondo, Folknerdiń eseıgende jazǵan kúlli shyǵarmalarynyń keńistigin qurǵan okrýg Ioknapatofa syndy Kúnshýaq ta – Marhabat Baıǵuttyń shyǵarmashylyq keńistigindegi aıaýly, ańsarly meken. Amerıka Qurama Shtattarynyń ońtústiginde týyp, jas kúninde ýnıversıtette oqyǵan jyldaryn, Eýropaǵa barǵan ádebı saparyn, Jańa Orleandaǵy qysqa merzimdi ádebı ómirin esepke almaǵanda, Folkner búkil sanaly ǵumyryn Mıssısıpı shtatyndaǵy Lafaıet okrýginde ótkizgen. Týǵan jerine ómirimen de, shyǵarmashylyǵymen de adal bolǵan Folknerdiń ustanymy osy jaǵynan Marhabat Baıǵuttyń da ómir saltyna uqsaı ma, qalaı?!. Ekeýi de otandarynyń ońtústiginde týypty. Ekeýi de basqa qalada stýdenttik ómirlerin ótkizip, anda-sanda kúnkóris qamymen, jumys babymen ózge qalalarda bolypty. Biraq kindik qany tamǵan týǵan ólkelerinen alysqa uzamapty. Shyǵarmashylyq álemderinde jurttyń ańsary aýyp turatyn bir-bir meken paıda bolypty.
Árıne bul salystyrýymyz tabıǵaty jaǵynan múlde eki bólek qalamgerdiń týyndylaryn qatar qoıýdan týǵan joq. Ol múmkin de emes. Tek ekeýiniń ońtústikte týyp, odan alysqa uzamaı jáne aınalasyndaǵy adamdardy sýretteý arqyly Adam safı záýzatynyń jan dúnıesin ashýǵa degen qushtarlyqtary sebep bolǵan.
«Barlyq aqyn – balasy bir ananyń» degen sııaqty, kúlli jazýshylardyń da túp maqsaty bir arnaǵa baryp toǵysady. Qoǵamdaǵy áleýmettik-moraldyq qubylystardy tereń zerttep, bir adamnyń ıa otbasynyń taǵdyry arqyly onyń tarıhqa baryp tireletin tereń sebepterin ashyp, mazmuny jaǵynan bir arnadan aýytqymaı, oqyrmanǵa oı salyp, ómir týraly, adam jaıly tolǵandyrady.
Marhabat Baıǵuttyń sezimge, sarkazmge, ıýmorǵa toly áńgimeleri taqyryptyq jaǵynan san alýan. Tipti, birine-biri tek mazmuny jaǵynan emes, stıldik qaǵıdalar jaǵynan da uqsamaı ketip jatady. Onyń sebebi de túsinikti. Dýlat Isabekov aıtqandaı, «óz keıipkerleriniń qalyń ortasynan alystamaǵan» jazýshynyń keıipkerleri qansha túrli bolsa, taqyryby da sonsha alýan. Al taqyryp stıl tańdaıdy. Máselen, «Ittiń quqyǵy», «Gambýrgtegi qazaqtar» sııaqty áńgimelerin «Joǵalǵan Jurnaq», «Ápkemniń aýyly» shyǵarmalarymen bir qatarǵa qoıa almaısyz. Sebebi jazylýy basqa. Seziný, jetkizý ózge. Al áńgime retinde qarasańyz, bári de bir qalypta.
Jazýshy qalamynan týǵan shyǵarmalardyń óne boıynda osyǵan deıin oqyrmandary baıqap, basyp aıtqandaı ózindik ıýmory, sarkazmy birden kózge túsedi. Qazaq qoǵamyn psıhologııalyq, áleýmettik, ekonomıkalyq ózgeristerge ákelgen eki túrli formasııany bastan keshken úlken býyn jazýshylarymyzdyń kóbinde kezdesetin eki dáýirdiń keskin-keıpi Marhabat Baıǵut shyǵarmalarynda aıqyn kórinedi. «Mashına máselesi», «Aýyldaǵy aýksıon» áńgimelerindegi kúle otyryp sýretteıtin oqıǵalardyń túbinde tereń kúrsinis jatyr. Táýelsizdik bastalǵan eleń-alań shaqtaǵy jekeshelendirý jaǵdaılary respýblıkamyzda keń etek alǵany sonsha, baıtaq elimizdiń bir pushpaǵyndaǵy mádenı ǵımarattar pysyqaılardyń qolynda ketti.
Aýyldaǵy klýbtyń ózi el-jurttyń ıgiligine qyzmet ete almaı qalǵanyna qynjylǵan Eńsegeıdiń eńirep jylaǵany ne? Aýksıon arqyly satylǵan ǵımarattardyń ózi «gollandtyq ádispen» iske asqan. Jazýshy á degennen nege qazaqy ádispen emes degen oı tastaıdy. Osy bir kishkentaı shtrıhtyń ózinen sheteldik dúnıelerge qumarlyǵymyzdy mysqyldaıdy. Álemnen úlgi alý, álemge qyzyǵý, ózgeniń qańsyǵy tańsyq bolý – bári baıqaǵan qubylys. Biraq osynyń áleýmettik sebebin ashqan kim bar? Bul jaı ǵana qazaq qoǵamyndaǵy min ıa qazaq boıyndaǵy minez emes. Áli kúnge osy damyǵan eldermen jarysyp, tipti, dúnıege ózimiz úlgi kórsete bastadyq. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy «aýrýymyz» asqynyp bara jatqan joq pa? Nege ylǵı bireýmen jarysyp, bireýdiń ólshemine bas uramyz? Eshteńe kórmegen, dúnıe bilimine qoly jetpeı qapyda qalǵan, ár nársege «qolyn mezgilinen kesh sermegen» ult bolǵanymyzdan Eńsegeı jylaǵan joq pa? Temir qursaýly totalıtarlyq júıeden bosaǵan ulttyń ár jańalyqqa qomaǵaı keletini, ár jyltyraqqa qyzyqqysh keletini túsinikti shyǵar. Biraq osy álemge arbalýdan ajyraıtyn da ýaqyt kelgen joq pa? Jazýshy keıipkeriniń jan dúnıesi arqyly osyndaı tolǵanystarǵa jeteleıdi. Adam jany – qyryq qatpar. Ár qatparynda jasyrynǵan sheshýi qıyn jumbaq bar.
Jazýshy ár qatparǵa úńiledi, ár jumbaqty sheshedi. Sharqaqpa aýylynyń shetindegi dóńeste kúnde keshqurym birdeı shyǵyp, ótken zamanǵa ártúrli kózqaraspen qaraıtyn Sypataı, Úrpekbaı, Arzymbet, Elemes, Ojan shaldardyń neshe jyldan beri ádetteri soǵys ardagerlerine mashına beredi eken degen sybys shyqqanda nildeı buzylǵany. Dúnıeniń zary ótken bes shal áldeneden dámetip, birinen-biri syr jasyryp, dástúrlerinen jańylǵan. Aqyr sońynda mashına máselesiniń arty suıylyp, bálkim orta joldan aralasqan pysyqaılardyń kesirinen eshqaısysyna buıyrmaı qalady. Sońynda shańytqan dóńeste qaıta bas qosa bastaǵan bes shaldyń zary odan ári zoraıa túsedi. Jazýshy aıtqan oqıǵadan buryn onyń ıdeıalyq-fılosofııalyq tujyrymy alǵa shyǵady. Marhabat Baıǵut qalamynyń bir ereksheligi, áńgimesiniń sıýjeti ómirde týra solaı bolǵandaı, qaz-qalpynda turǵandaı áser qaldyrýy. Onyń astaryndaǵy aıtpaq oı, jasalmaq paıymdy oqyrman enshisine qaldyrady. Onyń ıýmorynda, sarkazminde azamattyq pozısııasy ashyq bilinedi. «Gambýrgtegi qazaqtar», «Shyǵarma», «Kandıdattyń ımıdji», «Banktiń ıtteri», «Ákimniń áıeli», «Ákimdiktiń áreketi» sııaqty áńgimeleri – jazýshy kózqarasy, ustanymy. Nátıbek, Nemerebaı, Shóberebaılardyń nemisterden qalǵan úıge ıelik etip, ony aqyrynda «qazaqylandyryp» jibergenderin kúle otyryp synaı sýretteýi, depýtattyqqa úmitker kandıdattyń Kúnshýaq qalasynda «Varıant» kafesinde óz ımıdjin qalyptastyrý jóninde ótkizgen shtab otyrysy kezindegi, odan keıingi jantalasqan, kózboıaýshylyq áreketter, jańa salynǵan bank aınalasyn kezip júrgen ıtter, ákim áıeliniń ákimnen zor «qylyqtary» jazýshy ymyraǵa kele almaıtyn qoǵamnyń minezderi. Onyń sarkazminiń túbinde de osy ymyrasyzdyǵy jatyr. Aýyl adamdaryn, aýyl turmysyn, tipti, aıtqanda qarapaıym qazaq minezin sýretteýde júırik qalamy qala ómirine kelgende tosylyp qala beredi. Ol qalany jatyrqamaıdy.
Tek qala dep ózgergen, ıa qala ózgertken qazaqty jatyrqaıdy. Ápende bolsa da aýylda júrgen keıipkerleri ıýmormen, sarkazmmen jazylsa da onyń qalamyna, júregine etene jaqyn ekenin ańǵaryp otyrasyz. Qaladan jaqsy usynys túsip, birjola sonda qonys teýip qalǵan Ormantaıdyń taǵdyryn aıtyńyz. Onyń balasy Qısa – múlde basqa qazaq. Aýyldy kórmegen, bilmegen. Jylda aparamyn deýmen kele jatqan ákesiniń de ýaqytynyń bir sáti túspeı qoıady. Aqyry dertke shaldyǵyp, onysyna kıikoty em bolyp shyǵady. Al kıikoty qalada tapshy. Sodan aýylǵa hat jazyp, dosyna aldyrtady. Keıin ózi de aýylǵa barady.
«Barmasań, kelmeseń, jat bolasyńnyń» keri. Eshkim de tanymaıdy. Eń aqyry biraz adam kıikotynyń qasıetin bilip, ony túgel aýyl mańynan joǵaltypty. Endi tek taýda ǵana qalypty. «...Kıikoty múlde sırep ketken, adamdardan úrkip, taý-tastyń qýysyna tyǵylyp, qorqyp ósetin bolǵan» deıdi Ormantaı. «...KIIKOTY múlde shóp emes! KIIKOTY, ol – adamdar. Azaıyp, azyp-tozyp, tonalyp bara jatqandar» dep tujyrym jasapty bul áńgime týraly Sherhan Murtaza. О́tkendi ańsaý, bolmysty izdeý Ormantaılardan Qısalarǵa mura bolyp qaldy. Búgin birimiz – Ormantaı, birimiz – Qısamyz. Biraq Kıikoty emespiz. Bizdiń kóp ókinishimizdiń biri osy shyǵar, bálkim. Kókiregi ystyq dúnıeniń ǵajaıyptyǵyn Tólegen saǵynysh pen ańsaýdan izdeıtin. Sirá, adamdy jazýshy bolýǵa ıtermeleıtin de osy bir ǵajap sezim shyǵar. «Oqý zaly», «Kórpesaıdyń kitaphanasy», «Sizdi súıgen qyz edim» áńgimelerindegi lırıkalyq baıannyń ańsardan, saǵynyshtan týmaǵanyn aıtyp kórińiz, káne. Karelııadaǵy saýnany Oıpańbelge ákep ornatpaq bolǵan Saırambaı men Tastybaıdyń ápendilikteri de aýyl adamdaryn saǵyndyratyn oqıǵa emes pe? Jazýshy Jumabaı Shashtaıuly: «Marhabat qazaq ómiriniń búgingi tynysyna úńilgen kezde jańasha ózgeristerdi kórgish. Onyń keıipkerleri – Don Kıhottyq ápendilikten aryla almaǵan, sóıtse de barǵa qanaǵat, joqqa salaýat qylatyn birtoǵa jandar. Bul jaǵynan ol Beıimbet Maılınniń tikeleı muragerlik jorasyna júre alady» dep baǵalapty. Júrse júretin-aq shyǵar. Ony zamandas, qalamdas, bastysy jazýshy kózqarasymen baǵalaǵan aǵadan artyq aıta almaspyz. Degenmen «Ápkemniń aýyly» áńgimeler jınaǵynda osy sózge dálel bolatyndaı, saǵynysh pen ańsaýdyń eń bir aýyr tolqyndaryn júregińe ákep soǵatyn eki shyǵarmany erekshe aıtqym keledi. Olar – «Ápkemniń aýyly» men «Joǵalǵan Jurnaq».
Kúnshýaq qalasynan birneshe jyl kórmegen Úrısán ápkesiniń aýylyn betke alǵan ininiń jan tolqynysy men ápkesiniń: «Qaladaǵy, Kúnshýaqtaı sháhardaǵy kúnim ǵoı deýshi edim. Kúnim degenim – inim ǵoı deýshi edim» degen aq júrek peıiliniń arasyndaǵy alapat sezimdi qalaı jetkizýge bolady. Ony tek sezinýge mursat bar. Aıkórik aýylyna kelse, ápkesi úıinde joq eken. Mektepte eden jýýshy bolyp qyzmet etetin kórinedi. Kórshi áıelden surasa: «Álgi kelmeı ketken inisi bolarsyń?» dep mysqyldaıdy. Mektepke izdep barsa, onda da bir eden jýýshy áıel ápkesine kelmeı ketkenin betine salyq etedi. Mektepte dırektor, muǵalimder bolmaı, bir synypty tynyshtandyryp otyrǵan ápkesi qońyraý bolǵansha kútip, synypta oqýshylarǵa aıtyp otyrǵan áńgimesine qulaq salady. Kúıeýi Juldyzhannyń kózi tiri kezindegi jaqsy jaǵdaılaryn aıtady. Endigi kezde jurttyń basynǵandyǵyn aıtyp, bar muńyn, syryn tirshilik kúıbeńinen habary joq oqýshylarǵa aıtyp otyr. Áńgime sońynda Kúnshýaqtaǵy inisin tireý kóretinin aıtady. Al neshe jyl boıy ápkesiniń aýylyna at izin salmaı ketken inisi esik syrtynda barlyq áńgimesin tyńdap turǵan. Eshteńe aıtpaǵan. Jazýshy da úndemegen. Bári túsinikti edi. Úrısánniń sharasyz kúıi men saǵynyshy, inisiniń saǵynyshy pen uıaty týra sol sátte qatar sharpysqan. Úndemeý, túsiný ǵana bar. Qateligiń úshin saǵynyshyń kináǵa aınaldy. Iа jaqynyńa jat bolýǵa aınalǵanyń úshin qansha saǵynsań da, kináńniń júgi aýyr.
Al Jurnaqtyń taýqymetti taǵdyry, qasireti she? Onda qandaı saǵynysh?
Qonaqbaı aǵaıdyń bilimdi balasy Jurnaq jyndanyp ketedi. Máskeýge sol ýaqytta óz kúshimen oqýǵa túsken, keıin Almatydaǵy súıiktisine jolyǵýǵa barǵan ýaqyty Jeltoqsan oqıǵasyna sáıkes kelip, Jurnaq ta tutqyndalyp ketken. Sodan Qonaqbaı muǵalimdi de aýdannan aýdanǵa, oblystan oblysqa súırelep, ábden qajytqan. Aqyry dúnıe salǵan. Al balasy Jurnaq jyndyhanaǵa túsip, keıin týystary shyǵaryp alyp aýylǵa ákelgen. Eshkimdi tanymaıdy, biraq bireýge zııany joq. Aýyl balalary «jyndy Jurnaq» dep mazaqtaıdy. Bala ne bilsin... О́zimiz de saqaly qaýǵadaı orysty «Boradatyı» dep mazaqtap, ony esimi eken dep, jyndy dep úı aınala qashatynymyz esime túsken. Balamyz, ne bildik deısiń... Sol Jurnaq tek Saǵynysh degen apaıyn tanyǵan. Keıin súıgen qyzy Alma esine túsken.
Armatýra kórse tura umtylyp, ony temir qurly kórmeı ıip tastaıtyn bula kúshiniń ar jaǵynda úlken qasiret jatqandyǵyn jurt qaıdan uqsyn. Jyndylyqqa balaǵan. Jurt ta ósektiń bárin bilip aıtpaıdy ǵoı... Sol Jurnaq kindik qany tamǵan úıin taýyp alyp, kórshi aýylǵa etegimen tas tasyǵan, úı salamyn degen. Biraq bir qaharly aıazdy kúni shapanynyń etegindegi tasty túsirip jatyp, qatyp qalǵan. Al ol tasy keıin qarasa, rasymen bir úı salýǵa jetetindeı-aq eken. Áý basta Jurnaq anadan egiz týǵan. Qonaqbaı egiz ulyna Jalǵaý, Jurnaq dep at qoıǵan. Jalǵaý bala kúninde shetinep, Jurnaǵy aman qalǵan. Adam bolǵan. Biraq taǵdyrdyń jazýynan oza almapty. Tek artynda ózi tirnektep tasyǵan tasy qalǵan. Áńgimeni uzaqtaý baıandap ketsem, ǵafý etińiz. О́ıtpeske de lajym joq. Jazýshy: «Oılandyńyzdar ma, ol nege Saǵyndyqov aǵaı men Saǵynysh apaıymyzdy ǵana este saqtap qalǵan? Demek, onyń sanasynda saǵynysh atty uǵym ólmegen. Aınymaǵan...» dep oı tastaıdy. Kindik qany tamǵan úıine baryp, tize búkkeninen de syr izdeıdi. Bári ras.
Kezdeısoq dúnıeden ǵıbrat joq. Al Jurnaqtyń taǵdyry eshqandaı da kezdeısoq taǵdyr emes. Ol qazaqtyń taǵdyry, qazaq armanynyń taǵdyry. Tipti, men Jurnaq pen Jalǵaý attarynan da astar izder edim. Grammatıkada jalǵaý – sóz túrlendirýshi qosymsha, al jurnaq – sóz týdyrýshy qosymsha. Demek, Jurnaq óz taǵdyrymen jańa qazaqtardy týdyrdy, jańa sanany oıatty. Kindik qany tamǵan úıiniń irgesine tókken tasy jańa zamannyń irgetasy boldy. Al ol irgetas jazýshy Marhabat Baıǵuttyń da arman-ańsary, saǵynyshy ekeni ekibastan.
Áńgimelerinen kún shýaǵyndaı jylylyq esetin jazýshy rasymen Kúnshýaq qalasynda turatyndaı. Shyǵarmalarynyń ózeginde biliner-bilinbesteı qylań beretin osynaý qala jazýshy qııalynda qandaı eken? Baryp kórer me edi... Endi ol bizdiń de saǵynyshymyzdy túrtip, ańsarymyzdy oıatyp barady.
Baǵashar TURSYNBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
