«Qazaq ádebıeti», 1961 jyl. Barlyǵy – myń teńge, bireýi – 50 teńge» dep jazyp qoıypty. Qarııanyń júzine kóz tastadym. Eshnársemen isi joq sııaqty keıipte. Aınalasynda bolyp jatqan áreketter de oǵan qyzyq emes. Usynyp otyrǵanyn satýǵa da qulqy ańǵarylmaıdy. Qııalǵa berilip, oı tuńǵıyǵyna súńgigen. Júzine tesile taǵy qaradym. Saqal-murty kúzelgen. Ústi-basy tap-taza, muntazdaı. Kóıleginiń jaǵasyn da kir shalmaǵan. Gazet tigindisine qaradym. Gazettiń shet-sheti sarǵysh tartqanymen, jyrtylmaǵan, tipti búktelmegen.
– Nemene mundaı gazet kórmep pe ediń? – degen onyń daýsynan selk ete qaldym. Onymdy bildirmeýge tyrysyp, boıymdy tez jınap alyp;
– Nege bilmeımiz, bilemiz. «Qazaq ádebıeti» qazir de shyǵady, oqyp turamyn, – dedim. Ol maǵan tańdana, synaı qarady.
– Shynymen «Qazaq ádebıetin» oqısyń ba?.. Ol gazetti oqıtyndar qazir, tipti az ǵoı. Umytpasam bıylǵy taralymy on myńnyń aınalasynda ǵana. Ol kezde onyń taralymy qazirgiden on ese kóp bolatyn. Soǵan qaraǵanda, oqıtyndardyń kóp bolǵany ǵoı. О́tti ǵoı dáýren... Tastaı salýǵa qımadym. Gazettiń tigindisin úzbeı jıyrma bes jyl jınap edim. Balalarym da, nemerelerim de oqymaıdy. Saqtaǵannan paıda joq. Onyń ústine endi qaripimiz latynǵa kóshkende bul gazetińdi oqıtyn meniń urpaǵym bolmaıdy. Al bul gazettiń bir jylǵy tigindisin tolyq oqyp shyqqan adam halyq ýnıversıtetin bitirgenmen birdeı. О́kinishke qaraı, halyq ýnıversıtiniń taǵylymdary endi ǵana qaıta qolǵa alyndy emes pe?! Halyqtyq qalpymyzdy saqtap qala almasaq, Abaı aıtqandaı «dúnıeniń bári bos». Munda tolǵaýy toqsan tirshiliktiń bári bar. Biraq ol zamannyń oı-órisi ózgeshe ǵoı, búgingi urpaq olardy túsinbeıdi. Osylaısha ulttyq kodymyzdan birte-birte aıyryla beremiz. Ulttyq ózekke tolyq qaıta kelip baılaný óte qıyn. Azbyz. Ony el basshylary endi túsingendeı, biraq halyq óz betimen ketip qaldy. «Turmys... turmys» dep júrip, rýhanı reńimizden aıyrylyp qala jazdadyq. Bizdi eýropalyq tálim-tárbıe, oı-sana jutyp jatyr emes pe?! Endi etek-jeńimizdi jınamasaq, ulttyq ózekten, álgi sender aıtyp júrgen kodtan máńgi aıyrylamyz.
Sóz talastyrmadym. Ketip qaldym. Úsh-tórt kúnnen keıin sol jerden taǵy óttim. Gazet tigindisin satyp otyrǵan kisini alystan baıqadym. Janynan ótip bara jatyp aldynda jatqan gazet tigindisine taǵy kóz tastadym. Sol. Eshkim almapty. Ol meniń nazar aýdarǵanymdy baıqap, oı tizginin tartyp, maǵan qarady.
– Alasyń ba?
– Eshkim almady ma?
– Soqyrsyń ba? Eshkimniń almaǵanynan emes pe, jatqany... Sen alsaıshy...
– О́ziń aıtqandaı ol zamannyń oıyn da, sanasyn da túsine almaımyn, Nesine alamyn.
Ol ún qatpady. Alystaǵy bir núktege kózin qadady da, qatyp qaldy. Ne aıtarymdy bile almaı biraz turdym da gazettiń birin qolyma aldym. Ol kózin qadalǵan núktesinen almaı sóıleı jóneldi.
– Sen 1961 jyly ne bolǵanyn bilesiń be? – Osylaı degen ol meniń jaýabymdy kútpesten aldymdy orap, jyldamdata sóıledi. – Sol jyly Stalınniń 1947 jyly aınalymǵa shyǵarǵan aqshasyn Hrýshev degen mansapqor aýystyrdy. Dál osy jyly kosmosqa Gagarın ushty. Sodan beri dúnıe astan-kesten bola bastady. Kosmosty qoıyp, «Aıǵa, Marsqa ushamyz» degen jarys, tartys bastaldy da ketti. Ol az halyqtardy jutyp, jalmap qoıdy. Nege deısiń ǵoı? Aıtaıyn. Jarysý, qýyp jetý, «Mine, men osyndaımyn!» dep maqtaný úshin kóp qarjy kerek. Mundaıda halyqtyq múdde ekinshi qatarǵa ketedi. Bul kezde halyqtyq qalyp úshin jumsalatyn qarjy Balzaktyń bylǵarysyndaı jıyryla beredi, jıyryla beredi. Senbeısiń be, jan-jaǵyńa baǵdarlaı, zerdeleı qara, kóresiń...
Ol sózin kilt toqtatty. Maǵan tesile, zildene uzaq qarady.
– Siz kommýnıssiz be? – dedim jáı ǵana únsizdikti buzyp.
– Joq. Adammyn, – dedi ol qatýlana.
– Kommýnıst te adam ǵoı...
− Jaqsylyqtyń bárin kommýnıske telý – eskiliktiń sarqynshaǵy. Bar jaqsylyq adamnyń boıynda. Aldymen sony uq! Ony uǵý úshin rýhyńdy túze! Al onyń negizi ulttyq tarıhta ekenin umytpa! Sol zamannyń ulttyq tarıhy osy «Qazaq ádebıetinde».
– Ol zamannyń ulttyq tarıhy bodandyq noqtada emes pe edi?
Onyń kózi alaıyp ketti.
– Senbeısiń be, má oqy! Saǵan tegin berem, – degen ol gazet tigindisin maǵan zorlap ustatty da, ornynan turyp, ústi-basyn qaǵyp, júre berdi. Men ańtarylyp ne derimdi bilmeı ornymda qaqqan qazyqtaı, tigindini qushaqtap turyp qaldym. Ol artyna burylyp ta qaramady. Kete berdi...
Maqulbek RYSDÁÝLET,
jazýshy
TARAZ
