Tárbıeledi, shyńdady, shynyqtyrdy
...Almatynyń aptaby dál osy kúni aıryqsha «asqynyp», shaqyraıǵan kúnniń kózi tóbeni teserdeı jerge tónip tur. Biraq bizdiń kópten josparlaǵan kezdesýimizge mádenı shahardyń 40 gradýs ystyǵy ta kedergi bola almady. Kelisilgen ýaqytta mejeli jerde bolýdy kózdep, jolǵa ádettegiden artyǵyraq ýaqyt alyp, teatrǵa qaraı aıańdadyq. 20 mınýtqa erte jetkenimizge marqaıa bergenimiz sol edi, kúzetshi aktrısanyń áldeqashan kelip, bizdi óziniń grım bólmesinde kútip otyrǵanyn jetkizdi. Álginde ǵana ǵımaratqa erkinsı engen boıymyzdy endi tez jınap, tórtinshi qabatqa ımene kóterildik. О́ner ıesi bizdi jadyraı qarsy aldy.
– 5-synyptan bastap Almatydaǵy №12 mektep-ınternatta oqydym. Jastaıymnan ınternattyń tártibi boıyma sińgendikten bolar, men úshin qaı kezde de ýaqyt qymbat. Mine, teatrda qyzmet etip kele jatqanyma 60 jylǵa jýyqtapty. Osy ýaqyt ishinde men birde-bir márte jumysqa keshikken jan emespin. Eń kemi 15 mınýtqa erte keletinmin. Áli de solaı. Alǵash teatr tabaldyryǵyn attaǵanym 1961 jyl bolatyn. Qarap otyrsam, qyzym, 60 jyl degen – bir adamnyń ǵumyry ǵoı. Al biz sol ómirdi sahnada keship kelemiz. Táýbe, baqyttymyn. Taǵdyr Asqar Toqpanovtaı kemeńger ustazdan tálim alýdy, Ázirbaıjan Mámbetovteı jańashyl rejıssermen jumys isteýdi násip etti. Ánýar Moldabekov, Sábıt Orazbaev, Asanáli Áshimov, Ánýar Boranbaev bastaǵan sahnalyq áriptesterimniń ózi bir tóbe! Árıne bastapqyda qınaldyq, qınala júrip shyńdaldyq. Bizdiń baǵymyz sol – Qalıbek Qýanyshbaev, Serke Qojamqulov, Elýbaı О́mirzaqov, Qurmanbek Jandarbekov bastaǵan qazaq óneriniń taý tulǵalarynyń tálimin kóre júrip teatrǵa keldik. Sábıra Maıqanova, Sholpan Jandarbekova, Hadısha Bókeeva, Habıba Elebekova, Bıken Rımova syndy naǵyz sahna maıtalmandarynyń qamqorlyǵyn kórdik. Bıken apam týǵan anamdaı boldy. Tipti óziniń men jaıyndaǵy esteliginde: «...teatrymyzǵa kók kózdi sary qyz keldi. Kelgeninen-aq barlyǵymyz sol qyzǵa ǵashyq boldyq» dep jazypty. Sholpan apam da janyna erekshe jaqyn tutty. Meniń tabıǵatym negizinen lırıkalyq ampýlaǵa jaqyn bolǵandyqtan, Sholpan apaı ekeýmiz jıi bir rólge túsip qalatynbyz. Ol kisi birinshi quram, men ekinshi quramda qatar oınap júrdik. Sahnalyq kıimine asa kirpııazdyqpen qaraıtyn apaı, sol talabyn men úshin tuńǵysh ret buzyp, óz kostıýmin maǵan bergeni bar. Qaı kezde de sahnalyq kelbetime, sheberligime alańdap, únemi grımimdi tekserip, aqyl-keńesin aıtýdan jalyqqan emes. Úlkenderdiń sol taǵylymy, qamqorlyǵy bizdi kásibı turǵydan ǵana emes, adamgershilikke de tárbıelep, shyńdady, shynyqtyrdy.
Sahnaǵa 60 jyl erkeledim
Aktrısanyń baǵy – oınaǵan róli. Bul jaǵynan kelgende de Qazaqstannyń halyq ártisi Torǵyn Tasybekovanyń juldyzy joǵary boldy. Eń alǵash 1962 jyly Ázirbaıjan Mámbetov qoltańbasynda sahna kórgen Muhtar Áýezovtiń «Abaı» tragedııasyndaǵy Maǵysh (Maǵrıpa) róli óner ıesiniń shyǵarmashylyq ǵumyrbaıanynyń jolashar jaýharyna aınaldy. Maǵysh beınesinen keıin-aq sahnagerdiń san tarapty syrshyl keıipkerler galereıasy qyzyqty beınelermen tolyǵa tústi. Olardyń qatarynda: Sh.Aıtmatovtyń «Ana – Jer-Ana» spektaklindegi – Álıman, tól dramatýrgııamyzdan: M.Áýezovtiń «Qara qypshaq Qobylandysyndaǵy» – Qurtqa, «Qaragózindegi» – Aqbala, Ǵ.Músirepovtiń «Qozy Kórpesh-Baıan sulýyndaǵy» – Baıan, S.Muqanovtyń «Shoqan Ýálıhanovyndaǵy» – Katerına, Á.Tájibaevtyń «Maırasyndaǵy» – Maıra, B.Rımovanyń «Abaı-Áıgerimindegi» – Áıgerim jáne taǵy basqa beıneler, álemdik klassıkadan: Ý.Shekspırdiń «Asaýǵa tusaýyndaǵy» – Bıanka, M.Frıshtiń «Don Jýannyń dýmanyndaǵy» – Donna Anna, N.Gogoldiń «Revızoryndaǵy» – Marııa Antonovna, qazirgi zaman dramatýrgııasynan – Á.Tarazıdiń «Aqyn... Perishte... Mahabbat...» qoıylymyndaǵy – Beımaza áıel, R.Muqanovanyń «Máńgilik bala beıne» spektaklindegi – Qatıra, D.Isabekovtiń «Eski úıdegi eki kezdesýindegi» – Zeınep, Shahımarden men Q.Ysqaqtyń «Tomırısindegi» – Eles, «Qazaqtaryndaǵy» – Ana, B.Jákıevtiń «Júreıik júrek aýyrtpaıyndaǵy» – Kúlegesh áıel, Ý.Gadjıbekovtiń «Arshyn mal alanyndaǵy» – Jıhan ápke, I.Ǵaıyptyń «Estaıdyń Qorlanyndaǵy» – Qorlan syndy beıneler aktrısanyń san tarapty baǵyt pen minezde kórinýine, sahnalyq sheberligin shyńdaýyna teńdessiz múmkindik syılady. Torǵyn Tasybekovanyń kınematografııa salasyndaǵy izdenisi de eleýli. Arasyndaǵy eń shoqtyqtysy – Ázirbaıjan Mámbetovtiń kıno ónerindegi tyrnaqaldy týyndysy – «Án qanatynda» fılmindegi Maıra Ýálıqyzynyń prototıpi – Sábıranyń rólinde oınaýy der edik. Sondaı-aq «Farhad-Shyryn» men «Korol Lır» fılmderiniń keıipkerlerin, kınodaǵy Aqbala men Maǵyshtyń sózderin dybystap, ásem daýsymen qazaq kórermenimen qaýyshtyrýy da ult óneriniń órkendeýine qosylǵan qomaqty úles.
– Biz teatrǵa kelgen alǵashqy jyldarda Ázirbaıjan Mámbetov Muhtar Áýezovtiń «Abaı» tragedııasyn sahnalady. Sondaǵy Maǵysh rólimen tanyldym ǵoı. Maǵyshtyń joly jeńil boldy. Sodan keıin-aq kileń basty rólderdi oınaı bastadym. Baıan men Qurtqadan bastap, talaı kúrdeli rólderde ózimdi synap kórdim. Áıtse de, adam armansyz bolmaıdy. Jastaıymnan Aqtoqty men Qaragóz róline erekshe qyzyqtym. Keıinirek Ǵabıt Músirepovtiń Ulpanyn sahnaǵa shyǵarýdy ishteı armandadym. Biraq, buıyrmady. Áıtse de oǵan ókinbeımin. Sahna meni 60 jyl erkeletti. Áli de erkelegim keledi. Kóńilge bir kirbiń salar tus – zamandas qurby-qurdastarymnyń qatary sırep, kózkórgenderden eshkim qalmaı bara jatyr. Nebir dúldúl talanttar dúnıeden ótip ketti. Ánýar Moldabekov qandaı edi! Qudaıbergen Sultanbaev pen Quman Tastanbekovtiń kásibı sheberliginen bólek, adamgershiligi de ańyzǵa bergisiz áńgime. Solardy oılasam, kózime jas keledi. Saǵynamyn. Biz osyndaı talanttarmen seriktes bola júrip sheberligimizdi shyńdadyq. О́zgeni aıtpaǵanda, árqaısymyz bir-birimiz úshin úlken mektep edik. Máselen, B.Jakıevtiń «Júreıik júrek aýyrtpaı» spektaklinde Quman ekeýmiz qatar oınadyq. Sondaı shynaıy shyqty. Teatr repertýaryndaǵy ózimizge jaqsy keletin, jaqsy kórip oınaıtyn qoıylymdardyń biri boldy. Ár oınaǵan saıyn janymyz rahattanatyn. О́tkende Asanáli dramatýrg Sultanáli Balǵabaevqa osy «Júreıik júrek aýyrtpaı» dramasy sekildi teatrdyń úlkenderi oınaıtyn pesaǵa tapsyrys berdim dep qýantyp qoıyp edi. Sony kútip júrmiz (kúldi). Balalarym bolsa: «Mama, osy kúnge deıin 200-ge tarta ról oınadyń, endi qaıtesiń, demalsańshy. О́ziń aman-esen júrseń boldy» deıdi. Biraq biz aktrısamyz ǵoı. Biz sahnasyz ómir súre almaımyz. Bizdiń táńirimiz – uly mártebeli teatr! Shyǵarmashylyq shabyt beretin, janymyzdy bar dertten aryltatyn qasıetti oryn – sahna. Sahnaǵa shyqsaq aýrýdan jazylyp ketemiz. Mine, jasymyz 80-ge kelse de áli kúnge teatrdy ańsap turamyz. Ról berse jasap, jasaryp qalamyz. Osyndaıda júrekke ájim túspeıdi dep qalaı dál taýyp aıtqan. Bizdiń de júregimiz jas, kóńilimiz – bala! Burynyraqta qoıylǵan birdi-ekili rólimiz bolmasa, qazir jańa qoıylymdarǵa qatyspaımyz.
Máselen, jaqynda teatrymyzda «Qyz Jibek» qoıyldy. Sonda Tólegenniń anasyn oınap shyǵýǵa jaǵdaıymyz keletin edi. Ánimizdi de aıta alamyz. Sondaı kezderde «Shirkin, bizdiń de boıymyzdaǵy bardy sarqyp paıdalansa, teatr óneri utpasa, utylmas edi ǵoı» dep ishteı oılap qoıamyn.
Egiz júrekpiz
Teatr tabaldyryǵyn attaǵanynan-aq sahnanyń sáni, kórermeniniń súıiktisine aınalǵan talantty aktrısa ómirlik serigin de osy teatrda jolyqtyrǵan edi. Sonaý bir jyly Gogol kóshesinde kezdeısoq jolyqqan sulý boıjetken stýdent Áshiráli Kenjeevtiń júregine sónbeıtin mahabbat otyn jaqqan. Abaı men Áıgerim bolyp ónerde de, ómirde de qol ustasyp, ónegeli ómir keshken Qazaqstannyń halyq ártisi Áshiráli Kenjeev pen Torǵyn Tasybekovanyń ǵıbratty ǵumyry qaı kezde de zamandastary men sońynan ergen ini-qaryndastary úshin tek ańyz-ertegilerde kezdesetin minsiz mahabbattyń úlgisindeı.
– Taǵdyrdyń maǵan tartý etken úlken syıy – Áshiráli Kenjeevteı asyl jardy ómirde de, ónerde de ǵumyrlyq serik etýi der edim. Eń alǵash tas joldyń boıynda ushyrasyp qalǵan sol bekzat beıne arada kóp ýaqyt ótpeı-aq meniń eń jaqyn syrlasym, qorǵanyma aınalaryn bilgen, tipti sezgen de joqpyn. Esesine, teatr repertýarynda júrgen rejısser Ázirbaıjan Mámbetovtiń Shyńǵys Aıtmatovtyń «Qus joly» povesi boıynsha qoıylǵan «Ana – Jer-Ana» spektaklindegi Álıman róli arqyly meni janyna jaqyn tartyp úlgergen bozbalanyń sezimi de, ómirlik baılamy da berik bolyp shyqty.
...Ol kezde meniń teatrǵa qabyldanǵanyma birshama ýaqyt ótip, qadaý-qadaý rólderimmen kórermen arasynda azdy-kópti tanyla bastaǵan kezim bolatyn. Sondaı rólderdiń biri – «Ana– Jer-Ana» qoıylymyndaǵy Álıman beınesi. Almaty konservatorııasynyń «Akter mamandyǵy» bóliminiń stýdentteri atalǵan spektakldi jıi kelip kórip júredi. Arasynda Áshiráli de bar. Sonda Álıman róline syrttaı ǵashyq bolyp, spektakl qoıylatyn kúni Áshiráli meni kórý úshin teatrǵa keledi eken. Sóıtip júrgende kóshede jolyǵyp, endi shyn unatyp qalady. Arada kóp ýaqyt ótpeı Áshiráli oqıtyn toptyń bir top stýdenti spektaklderdiń kópshilik sahnalaryna qatysý úshin teatrǵa qabyldanady. Birde sahnada M.Frıshtiń «Don Jýannyń dýmany» spektakli júrip jatqan. Onda men Donna Annanyń rólin oınaımyn. Qoıylym barysynda keıipkerim ólip qalady da, Ánýar Moldabekovtiń meni sahnaǵa kóterip alyp shyǵatyn jeri bar. Sodan bir kúni Ánýar kelip: «Torǵyn, renjimeshi. Men búgin bir jaqqa shuǵyl ketýim kerek. Meniń ornyma seni sahnaǵa myna jigitter kóterip shyǵady» dep álgi stýdentterdi nusqady. Ájeptáýir qalyptasyp qalǵan aktrısamyn, sahnanyń artynda qaz-qatar turǵan stýdent 3 jigitti asa mensinińkiremeı: «Kótere almaısyńdar ǵoı» dedim. Sol sátte arasynan Áshiráliniń daýsy qattyraq shyǵyp: «Baıqap kórelik» dedi. Sóıtip Áshiráli, Ánýar Boranbaev jáne Sáýlebek Asylhanuly úsheýlep júrip meni sahnaǵa alyp shyqty. Sodan bastap bir-birimizben tanysyp, jaqyn aralasyp kettik. Teatr sahnasynda talaı beınelerdi birge keıiptep júrip, janymyz ben júregimizdiń egiz bolyp ketkenin tipti ańǵarmaı qalyppyz. Az ba, kóp pe bilmedim, mańdaıǵa birge bolý buıyrtqan 35 jyldyq ǵumyrymyzda ómir men óner sahnasynda qol ustasyp júrip talaı rólderdi kemeline keltire keıiptedik. Biz úılengende Qurmanbek Jandarbekov batasyn berdi. Jaqyndarymyz, dostarymyz tileýles boldy. Aınur, Azamat, Aıjan esimdi altyn asyqtaı ul men qyz tárbıeledik. Shúkir. Qozy men Baıan, Abaı men Áıgerim bolyp talaı kórermendi shynaıy sezim, máńgilik mahabbatqa sendirdik. Ol bizdiń tek sahnadaǵy akterlik jumysymyz emes, shynaıy jan syrymyz edi. Sondyqtan bolsa kerek, 10 jyl boıy sahnadan túspeı, kórermenniń qoshemetine bólengen «Abaı-Áıgerim» halyqqa erekshe jaqyn, ystyq boldy. Bıken Rımova «Abaı-Áıgerimdi» Áshiráli ekeýmizge arnaıy jazǵan edi. Rólim bolmaı qınalyp júrgen bir shaqtarda apa: «Myna Áıgerimdi saǵan arnap jazamyn. Boıyń da, oıyń da, daýsyń da Áıgerimge kelip tur» dep osy pesaǵa qalam tartty. Jaqyp Omarovtyń rejısserligimen qoıylǵan spektaklge Sydyq Muhamedjanovtyń syrshyl mýzykasy erekshe mazmun berdi. Osy qoıylymmen Semeı jerin aralap, Áıgerimniń aýylyna bardyq. Tobyqty eli spektakldi erekshe qoshemetpen qarsy alyp turyp: «Biz sahnadan talaı Abaıdy kórip júrmiz. Biraq dál mundaı kelbetti Abaı men sulý Áıgerimdi kórmedik» dep rızashylyqpen batasyn berdi. Áıgerimniń aýylyndaǵy aqsaqaldar bolsa «Ájemiz tirilip kelip, ortamyzǵa oralǵandaı boldy» dep zor qurmet kórsetip, shapan jaýyp, at mingizgeni bar edi. Bul da bolsa ónerdiń qudireti. Jasaǵan jumystyń, týdyrǵan beıneniń júrekke jetkeni dep bilemin.
Keıde maǵan jastar, óziń sııaqty jýrnalıster «Áshiráli aǵa ekeýińiz úıde de, sahnada da, gastrolde de birge júrdińizder. Bir-birlerińizden jalyǵyp ketetin kezder bola ma? Jalpy, eki óner adamynyń bir shańyraq astynda birge turýy qıyn emes pe?» dep jıi suraq qoıady. Joq, ondaı jaǵdaı bolǵan emes. Nege deseńiz, jaqsy kórgen adamdar bir-birine úıde – dos, túzde – janashyr, qamqor. Únemi spektaklden soń úıge birge qaıtyp, dastarqan basynda da óner jaıly áńgimemiz taýsylǵan emes. Biz mahabbatymyzdy turmystyq deńgeıge túsirmedik. Barynsha uǵysyp, syılasýǵa tyrystyq. Búginde mine, sol Áshirálimniń ómirden ótkenine 18 jyl ótipti. Ǵalamat akterliginen bólek, aqsaqaldyqqa daıyn turǵan azamat edi ǵoı. Minezi aqjarqyn, ásirese jastarǵa úıirsek edi. Jastardy janyna shaqyryp alyp, aqylyn aıtýdan bir sát te jalyqqan emes. Otbasyna da, balalaryna da erekshe qamqor boldy. Amal qansha, 55 jasynda baqılyq bop kete bardy. «Bárin ýaqyt emdeıdi» deımiz. Biraq ómirde bir-aq ret beriletin ondaı mahabbat eshqashan umytylmaıtyn kórinedi. Kerisinshe, jyldar alǵa jyljyǵan saıyn saǵynyshyń eselenip, bıiktep kete beredi eken...
Talantty jastar ósip keledi
60 jyl boıy kórkem kelbet, sybyzǵydaı syzylǵan ásem daýsymen sahnanyń sánin kirgizip, san tarapty sulý beınelerdi kórermenimen qaýyshtyrǵan Qazaqstannyń halyq ártisi, ǵıbratty ǵumyr ıesi Torǵyn Tasybekovanyń jemis pen jeńiske toly shyǵarmashylyq joly qaı kezde de taǵylymdy. Búginde Sábıra, Habıba, Hadısha, Sholpan, Bıken apalarynyń jolyn jalǵap, ózi de teatrdyń anasyna aınalǵan aktrısanyń jastarǵa aıtar aqyly da, ónegeli ómir ǵıbraty da taýsylmaq emes.
– Jastar únemi aqyl surap kelip turady. Biz de kezindegi Sholpan, Bıken apalarymyz sekildi qolymyzdan kelgeninshe bilgenimizdi úıretip, aqylymyzdy aıtýǵa tyrysamyz. Kezinde úlken apalarymyzdyń minezi men áreketinen boıymyzǵa daryǵan tektilikti keıingi óskeleń býyn da sezinip, bilip ósse deımiz. Shúkir, qazir teatrdyń ishinde jastar jaman emes. Eshqaısysy aldymyzdan kesip ótpeıdi, syılap turady. Bul – kıeli qarashańyraq M.Áýezov teatrynyń baǵzydan kele jatqan buzylmas dástúri ǵoı. Teatrdyń ishki tárbıesi, syılasymy tereńnen tamyr tartady. Munda Qallekı, Seraǵań, Elaǵańdardyń taǵylymdy izi saırap jatyr. Sony jastar jaǵy jiti sezinedi. Talantty balalar ósip kele jatyr. Meni sol qýantady.
P.S: Osydan biraz ýaqyt buryn synshy Álııa Bópejanovanyń aktrısa jaıly «Jany jaryq sahnager» atty maqalasyn oqyǵan edik. Sondaǵy jazba taqyryby bizdi erekshe eleń etkizgen. О́ner ıesimen tanysa, syrlasa kele synshynyń aktrısa tabıǵatyn tap basyp tanyǵanyna tánti boldyq. Esikten kirgennen-aq júzinen nur shashyp, meıirim shýaǵyna bólegen sulý jannyń áńgimesi de áserli, kórkem. Kemeńger Abaı aıtpaqshy, saf sulý óner kóńili byqsyq adamnan týmaıdy, naǵyz óner – jany taza adamnyń ǵana tabıǵatyna tıesili eken. Tyńdap otyryp, óziń de ǵajaıyp bir álemge enip ketkendeı áserlenip, tolqısyń. Al aktrısanyń sahnadaǵy rólderi qandaı! Bárin bolmasa da, Torǵyn Tasybekovanyń keıingi jyldary keıiptegen birneshe keıipkerin sahnadan kórý baqytyna ıe bolyp, jan álemimiz bir silkinip qalǵan. Basqany aıtpaǵanda, aktrısanyń kórermen aldyna jalqy márte shyǵýynyń ózi sahnany jaınatyp, jarqyratyp jiberedi. Bul – sanaýly daryndarǵa ǵana tıesili daralyq. Iá, 80 jyl boıy júregine ájim turmaq, daq túsirmegen aktrısanyń jan álemi shyn máninde appaq, jap-jaryq...
Áńgimelesken
Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»
