Shyndyq jutqan taǵdyr

Osy bir túnnen soń, 

jap-jalǵyz únnen soń, 

Tebirenis pen kúńirenisten soń, 

Qudaı táýbesine tústi,

Týra aıtýdan góri 

astarlap aıtýǵa kóshti

Vıslava Shımborskaıa,

Polsha, XX ǵasyr

Polıak halqynyń ádebıeti álemdegi eń úzdik áde­bıet sanatyna jatady. Men sol ádebıetpen erte ushy­­­ras­­tym, sol ádebıettiń qýatty kúshi, kórkem sóz ajary­­­nyń nury meni tańǵaldyrdy. Júregimdi týlat­ty.

Shyńǵystaýdyń alyp aspanynyń astynda men, on tórt jastaǵy bozbala polıak ádebıeti men ónerine ǵashyq boldym. Sol ádebıetti barsha júregimmen súıdim.

Sol taısalmaı týra shapqan, jyrlaryn erlikke sýarǵan polıak ádebıetiniń bıik shyńdarynyń biri – Vıslava Shımborskaıa.

Vıslava hanym – álemde sırek kezdeser shyndyq jutqan uly aqyn. 

1962 jyldyń qara kúzinde Qaraýylda Andjeı Vaıdanyń «Pepel ı Almaz» fılmin kórip, dalaǵa shyqqanymda meniń jan-dúnıem ǵajaıyp arpalysqa tústi; aqıqat atty alyp tolqynnyń astynda qalyp tunshyqtym, aqıqattyń eshqashan bilmeıtin, túgesilmeıtin erekshe qubylys ekenin bozbala janym sezip alasurdy; bul fılmniń qýaty meniń júregimniń tas-talqanyn shyǵardy. Sanamdy sandaltty.

Qaraýyl tóbeniń basyna shyǵyp uzaq otyrdym. Jalǵyzdyq jeńgen bozbala jany «Pepel ı Almaz»-dan soń esi aýysqan. Tóbe basynda talmaýsyrap qansha otyrǵanym esimde qalmapty. Men tóbeden túskende kúzdiń qońyr keshi aýyldy basyp ketken edi.

Atam meni aýla ortasynda tosyp tur eken.

– Balam, qaıda júrsiń? – dep ún qatty. – Qoraǵa mal oraldy, al sen joqsyń?.. Joqsyń... Bul jaramas minez, qaraǵym!..

– Men de oraldym, ata, oraldym, – dep atamnyń qushaǵyna endim. –Ata, keshir meni, keshir...

Boıy eńgezerdeı, batyr tulǵaly atam meni qushaǵyna basty. Qaıtip atam da ún qatpady, men de ún qatpadym. Ata men nemere únsiz uǵysqandaı edi. Bozbala júregindegi bulqynysty atam sezgen, sonan da ýaqyty jetpeı, bozbala kóńilin úrkitpegen. Ár nárseniń óz sáti, óz soǵar saǵaty bolatynyn alyp atam jaqsy biletin.

Men sol túni uıyqtaı almaı uzaq dóńbekship shyqtym. Fılmdegi tragedııaǵa toly sýretter kóz aldymnan kólbeńdep ótip jatty. Aqıqatty osynsha tereń tarazylaǵan kórkem óner týyndysymen bul meniń tuńǵysh kezdesýim, tuńǵysh tabysýym, tuńǵysh arbasýym bolatyn.

Bálkim, sýretker jazýshy bolýǵa bekingen bozbala tilek sol túni oıanǵan bolar. Bul aqıqatty aıtýdyń, jazýdyń, aqıqatty júrekke túnetip ómir keshýdiń qııamet-qaıym teorııasyn men sol túni túsinbegen bolarmyn. Biraq aqıqatqa berile umtylǵan talpynysymdy sezingenim aıqyn edi. Uıqymnan sergek, senimdi qımylmen atyp turǵanym esimde. Tańmen talasa atamnyń kók atyna qarǵyp minip, ózenge qaraı shaba jónelgenim áli kúnge deıin kóz aldymda.

Shyndyq jutqan jazýshy bolýdy pesheneme Alla taǵalanyń ózi de sol túni jazyp jibergen bolsa kerek. 

Aıtshy, ákeı, maǵan,

Isaaktyń jazyǵy nede?

Dop laqtyrdy ma kórshiniń terezesine? 

Dastarqandy lastady ma?

Jalǵyz shalbaryn jyrtyp tastady ma? 

Qus úrkitti me?

Terezeden áldene aǵarańdap kórindi, 

basynda qus bop, sonsoń jel bop sezildi. 

Biraq mundaı qus qanatyn da, 

mundaı jel sanatyn da kórmegem.

Qudaı, árıne, kórshimiz keıiptenip,

О́zin sógip, ózin tabalaıdy, al, sonsoń

ákemdi áńgimege shaqyryp, 

as úıde onyń janyn jaralaıdy.

Mine, tańerteń,

Ákemmen syrtqa shyqtym, 

janymmen

jek kórý sezimin uqtym – jaqsylyq,

mahabbat – bári beker,

kúzgi japyraqtaı ánsheıin, leker.

Senim de joq, 

aldaıdy báribir.

Mahabbat ol da joq, 

bos keýdem áli júr.

Bar bolsa, bar shyǵar. 

bar bolsa, ol mende, 

kepken sańyraýqulaqtaı, 

júrek ornynda, keýdem de.

Qudaı bulttan 

alaý-jalynǵa qaraıdy.

Al men ólemin, ózimdi nesine aldaımyn.

Tiri júrsem dep eshqashan jazbaımyn!

Osy bir túnnen soń, jap-jalǵyz únnen soń, 

tebirenis pen kúńirenisten soń,

Qudaı táýbesine tústi,

týra aıtýdan góri astarlap aıtýǵa kóshti.

Bul – Vıslava Shımborskaıanyń tolǵanysy. О́lmeıtin óleńderdiń biri de osy óleń. Qyryq mıl­lıon halqy bar Polsha XX ǵasyrda ómirge tórt birdeı Nobel syılyǵyn berdi. Olar: Vladıslav Reımont, Genrık Senkevıch, Cheslav Mılosh, Vıslava Shımborskaıa.

Polıak ádebıeti men óneri týraly kezi kelgende erkin otyryp, erkin sóz aıtý kerek bolar. Ol – meniń paryzym ispetti. Erte eseıýime, erte sana bekitýime, rýhymdy aspandatýǵa, namysymdy bıik ustaýǵa qazaq ádebıeti týǵanymnan qalaı tárbıelese, maǵan amerıka, japon, orys, polıak ádebıetteri de sonsha yqpal jasady. Bular álemdegi shoqtyǵy bıik ádebıetter bolatyn. Sonan da bolar, sekseninshi jyldary qary qalyń Máskeýde eki apta boıy dala betin kórmeı óz-ózimdi «jalǵyzdyq abaqtysyna» qamap, «Jeltoqsan kúnderi» atty povesti uıqy kórmeı bitirgen edim.

Bul polıak kınorejısseri áıgili Andjeı Vaıda men jas qazaq rejısseriniń óner týraly, ómir týraly, adam taǵdyry týraly aıtylǵan tolǵanystarǵa toly oılary bolatyn. Bul qazaq pen polıak halyqtarynyń adam aıtsa nanǵysyz tragedııalary jaıly jan aıqaıy edi. Ol týraly Keńes zamanynda jazý da qaterli bolatyn. Soǵan qaramastan, shyndyq jutqan jandary sol shyndyqty aıtpasa orta jolda ólip tynardaı bolǵan Evgenıı Evtýshenko, Andreı Voznesenskıı, Bella Ahmadýlına, Vasılıı Aksenov óz shyǵarmalarymen, Oljas Súleımenov «Az ı Iа»-symen Keńes barrıkadasyna keýdelerin tosqan kez edi. Bulardyń qaı-qaısy da nar táýekelge bel býǵandar bolatyn. Biraq Aqyndar da, El bıleýshiler de saqtyq saqtaıtyn. Sondaı kereǵar zaman edi. Al bulardaı jankeshtiler Batysta kóp kezigetin. Olardyń shyǵarmalaryn biz «samızdat!» arqyly oqýshy edik. Qoljazbany bir túnge oqýǵa alatynbyz. Men Vengrııada, Polshada, Fınlıandııada, Germanııada, Amerıkada bolǵanym­da (Keńes kezinde, 1980-1990 jyldar) «samızdat­tyń» kitaptaryn izdedim. Moskvada kórsetilmeı­tin, Keńes úkimetiniń ıdeolo­gııasyna kereǵar kele­di dep esepteletin ǵajaıyp kınofılmder men teatr qoıylymdaryn kórýge umtyldym. Onyń bári «keńes túrmesinde» mylqaý da, saqaý da, soqyr da bolǵan biz úshin tabylmaıtyn saf altyn tebirenister edi-aý. Býdapeshtke bir barǵanymda jeti tún, jeti kún «Astorııa» qonaq úıinen shyqpaı «samızdat» kitaptaryn oqyp em. Árıne, búgin ol «samızdattar» kitap sórelerinde tolyp tur. Átteń, oqyrmandary taýsylǵan, asyl qazynalardy shań basyp jatyr!.. Sol «samızdattar» sol kezde bizdiń janymyzdyń ólmeýin qadaǵalaǵan saqshylar eken-aý. Sol kitaptar bolmasa bizdiń kóńil aıamyz kúńgirt tartqan bolar edi. Sol kitaptar bizdi Adam bolyp qalýǵa, Adam bolyp ólýge tárbıe­legen asyldar bolatyn. Sol «samızdattardy» búgingi táýelsiz memleket basshylarynyń bári oqyǵan. Sol bostandyq aýasyn jutýǵa olar da jandaryn salǵan. Olar qorǵanǵan, qoryqqan, biraq bostandyq aýasyn seziný erekshe baqyt bolatyn. Búgin sol kezdegi Keńes azamattary, búgingi TMD elderiniń Prezıdentteri, sekseninshi jyldardaǵy bos­tan­dyqty ańsaǵan, bostandyqqa umtylǵan kúızelis­terin umytqan da bolar, biraq meniń oıymsha, sol kezdegi bostandyq dámi, keı túnderi olardy da tún uıqylarynan tur­ǵy­zaty­nyna men kámil senemin. Bostandyqtyń, Aqı­qat­tyń, Ádilettiń dámi adam tiride tańdaıdan ketpek emes.

Bostandyq, Ádilet, Aqıqat týraly polıak ádebıeti týraly bir qalt etken sátte jazarmyn. Al myna óleń seni aýyr oılarǵa bastap kete barady.

Jıyrmasynshy ǵasyrymyz ótkenderden 

jaqsy bolam dep edi.

Úlgermedi alaıda, jyldar qaldy sanaýly, 

shalynysyp aıaǵy, demi bitip barady.

Bolýǵa tıis jaǵdaıdan 

kópteý boldy bolmaýǵa tıis jaǵdaı, 

al kelýge tıisti shaqtar 

kelmeı ketti qaırylmaı.

Qushtar adam ómirge 

maqsat qoıdy aldyna

máńgi qoly jetpeıtin.

Aqymaqtyq – bola almaıdy kúlkili. 

Al danalyq – bola almaıdy kóńildi.

Qudaı bir kúni senýi kerek edi adamǵa – 

qaıyrymdy, kúshtige. 

Amal qansha, qaıyrymdy men kúshti –

 áli kúnge eki adam.

«Qalaı ómir súrem» dep bireý maǵan hat jazdy, 

qoımaq edim men oǵan dál osy bir saýaldy.

Búgin jáne qashanda (joǵaryǵa qarap qoı) – 

shuǵyl saýal múlde joq, ańqaý saýal bolmasa.

Vıslava Shımborskaıanyń óleńderin men tuńǵysh ret Nıý-Iorktegi «Kontınent» jýrnalyndaǵy orys jazýshylarynan bir túnge alyp oqyp edim. Tańǵy asta qaıtyp berdim. Al Vıslava hanymnyń óleńderi meniń júregimde tóńkeris jasap jatyr edi.

Biz óz dáýirimizdiń balasymyz, 

saıasat dáýiriniń.

Bar isimiz bizdiń jáne sizdiń de 

saıasatpen ózektes 

kúndizde de, túnde de.

Qala, meıli, qalama – 

bul saıası tek – naqty 

dál teriniń túsi men 

kóz reńi sııaqty.

Aıtqan sózdiń bárinde

saıası mán bolady,

úndemese – tek qupııa turady.

Ormanda da egiste 

ár qadamyń saıası, 

sol saıası amalyń.

Saıasatqa qarsy óleńniń ózi de 

saıasatpen oqtalǵan, 

oıdyń ózi partııalyq mánge ıe.

«Bolamyn ba, bolmaımyn ba?» – másele, 

sonyń bárin sheshemiz 

tek saıası sezimmen.

Saıasattyń jolynda 

adam bolý mindet emes, sensiz-aq 

bola berer janarmaı men súrlem, shóp, 

nemese álgi shıkizat.

О́mir, ólim sheshiletin qasynda

ústel ústi aıǵaı-shýǵa tolady, 

daýlasady aı boıy – myna turǵan ústeldiń 

sheshe almastan ne sopaq, ne dóńgelek ekenin. 

Dál sol sátte halyq kúırep jatsa da, 

ań ańyrap,

úı órtenip, dala jylap jatsa da,

myń jylǵydaı burynǵy

qur dańǵaza bul saıası daýryǵý.

Vıslava Shımborskaıanyń qaıtys bolǵanyn estigen kúni men úıge syımadym. Halyqaralyq «Abaı» klýbynda shyǵarǵan «Polıak poezııasy» kitabynan aqynnyń óleńderin taýyp qaıta oqydym. Jan tynshymady. Taýǵa da bardym, barǵa da bardym, ońasha da qaldym, biraq jan týlaýyn toqtatpady. Uıqysyz taǵy bir tún ótkizip, Almatydaǵy Polsha Res­pýb­lıkasynyń Bas konsýldyǵyna arnaıy soqtym. Bas konsýl — jaqsy dosym Veslav Osýhovskııge kóńil aıttym. Ádebıet pen ónerge jany úıir Veslav Nobel syılyǵynyń ıegeri bolǵan Mılosh pen Shımborskaıa týraly estelikteri men oılaryn ortaǵa saldy.

– Veslav elshi, Vıslava Shımborskaıanyń kitabyn shyǵaraıyq, – dedim.

– О́te durys. Men qoldaımyn. Seniń «Abaı» klýbyń shyǵarsyn. Aýdarmashy tabaıyq.

– Mıloshty aýdarǵan aryndy aqyn Ábýbákir Qaıranovty suraımyz.

Kelistik. Ekeýimiz birdeı ornymyzdan turyp qol alystyq. Qushaqtastyq. Sóz bitti. Is bastaldy.

Polsha men Reseıdegi aýdarmashylarmen, Ábýbákir aqynmen kelissózder júrgizildi. Biraq kúzde júrek syr berip qaıtadan aýrýhanaǵa tústim. Bul meniń sol jyly besinshi ret aýrýhanaǵa túsýim edi. Júrekke ekinshi operasııa kerektigi anyqtaldy. Mende basqa jol da joq bolatyn.

Astanadaǵy júrek klınıkasynyń keń pala­tasy­nyń úlken tereze aldyndaǵy týmba ústinde meniń qoljazbalarym, Vıslava Shımborskaıanyń óleńderiniń qazaqsha aýdarmalary, «Abaı» klýbynda jańa ǵana basylyp shyqqan Shota Rýstavelıdiń «Jolbarys tondy jıhangez», Geteniń «Faýst» dastandary tur edi. Sol asyldarmen qoshtasyp, tańer­teń operasııa ústeline jattym. Operasııa segiz saǵatqa sozyldy. Esime keltirip, eki kúnnen soń pala­tama alyp kelgende, meni eki alyp aqynnyń kitap­tary, Shımborskaıanyń aýdarmalary, ózimniń jazyp jatqan «О́lgennen soń eseptesermiz» atty Qazaq­standa órshigen terrorızm men dinı lańkestik týraly sahnalyq tragedııanyń qoljazbasy qarsy aldy.

Bar ishinde bomba jarylady on úsh saǵat

 jıyrmada.

Bizde áli on úsh saǵat on alty.

Bireý shyǵyp úlgerip, bireý kirip barady.

Lańkes shyǵyp úlgerdi joldyń arǵy betine.

Bul qaýipsiz qashyqtyq,

Kórinedi bári anyq:

Sary kúrteli bir áıel, mine, shyǵyp keledi, 

áınek kıgen bir erkek qyr sońynan eredi.

Djınsı kıgen jastar da bir áńgime ústinde.

On úsh saǵat on jeti, tórt sekýnd jáne de. 

Kóligine minip jatyr áldekim, ajaly joq eken de.

Myna bireý joǵarydan kep kirdi.

On úsh saǵat, on jeti jáne qyryq sekýnd. 

Ásemdengen anaý qyz beri bettep keledi.

Ony avtobýs kólegeılep tastady.

On úsh saǵat, on segiz.

Kórinbeıdi qyz álgi.

Kirdi me ózi, aqymaq, kirmeı ótip ketti málikterin,

báriniń shyǵarǵanda kóredi.

On úsh saǵat, on toǵyz.

Eshkim kirmeı qaldy ǵoı.

О́zi semiz, ózi taz – bireý shyǵyp taǵy da. 

biraz toqtap, qaltalaryn qaraýda.

On sekýnd qalypty on úsh saǵat, jıyrmaǵa,

Qaıta kirdi álgi taz umytqanyn alýǵa.

Mine, boldy on úsh saǵat, jıyrma da.

Ýaqyt qalaı ótpeıdi. Múmkin, qazir.

Joq, áli emes. Iá, qazir, dál qazir 

Jarylady bomba da.

Bul joly da ólmeıtinime, júrekke jasalar ekinshi operasııadan da tiri shyǵatynyma, meni tosqan ulylardyń qushaǵyna qaıtyp oralatynyma esh shúbá keltirmegen edim. Týǵan halqym men týǵan ádebıetimniń aldynda ótelmeı bara jatqan paryzym bar edi. Bar jan qýatymdy salyp, sol paryzdy túgel oryndaý kerek bolatyn. Adam úshin ǵana emes, búkil adamzat úshin qyzmet qyl dep ósıet aıtqan Abaı babamnyń tilegin qalaı jerge tastarmyn?!.

Qalyń eki kitaptyń muqabasyna salynǵan sýret­terdegi Rýstavelıdiń de, Geteniń de kózderinde qalyń muń tunyp tur edi. Operasııada jamap-jasqaǵan júrek qaıta týlap berdi. Kózim qaraýytty.

Eń júırik qasqaǵymdyq zapyran shashqan zárli oılar mıymdy jaýlady.

Sonda oıladym: shyndyq jutqandardy jalǵyz qaldyrý kúná dep. On besinshi ǵasyrdan júregi shermende bolǵan grýzın Rýstavelıdi, on segizinshi ǵasyrdan júregi ýlanǵan nemis Geteni, jalǵyzdyq qapasyn kórgen Adam Mıskevıch pen madııar-qypshaq Shandor Petefıdi, qazaq − Mahambetti, Shoqandy, Abaıdy kereksiz qylyp jalǵyz tastaǵandarymyz úshin shyn kúnákarmyz-aý dep.

Sonda oıladym: ulylarynyń esti sózderin es­terine saqtap qaldyra almaǵan halyq tiri ólik bolar dep.

Rýhy men namysyn, adamgershiligi men bostan­dy­ǵyn sanada óshirtken; máńgige esten adasqan tiri ólik­ter kezgen keńistikti kóz aldyńyzǵa elestetip kórińiz...

Kórdińiz be? Kórseńiz, ondaı keńistikte ómir súrýge bola ma?.. О́zińizdi oılamańyz... Bolashaq urpaǵyńyzdyń taǵ­d­yryn oılańyz. Biz kelmeske ketýge kerýen tartqan­dar­myz. Al qazaqtyń jas tuıaǵy qaıtip kún kórmek?..

Álem saıasatyn basqaratyndarǵa zaman ótken sa­ıyn adam týraly oılaý qıyndap barady?!. Olardyń oılary aqshaǵa shyrmalyp únsiz jatyr. Olarǵa keregi eki-aq nárse. Bireýi – bılik, ekinshisi – aqsha. Bılik bolsa, aqsha bolatynyn, aqsha bolsa, bılik bolatynyn olar jaqsy biledi. Zamandar boıy saıasat salǵan sara jol – osy. Ol − korrýpsııa men satqyndyq joly.

Sonan da qara jerge amanat qylyp jiberilgen shyndyq jutqan Aqyndar, Batyrlar esh taısalmastan saıasatshylarǵa qarsy shyǵady. Bul – máńgi qarsylyq maıdany.

Bılik Qudaı jibergen asyl aqyndardy da, kózsiz batyrlardy da amalyn taýyp óltirip jatady. Biraq qarsylyq qozǵalysy esh tynym tapqan emes.

Batyr óledi. Biraq qara jerdi dúr silkindirgen dańqy ańyzǵa aınalady.

Aqyn óledi. Biraq qara jerdi shyndyq pen meıi­rimge toltyrǵan asyl sózderi jyly, shýaqty jeldeı kóship júredi.

Bılik basyndaǵylar da óledi. Biraq olardyń biren-sarany bolmasa, arttarynda túk te qalmaıdy. Qusha­ǵyn toltyrǵan kók aqshalaryn qushaqtap, kóringen tóbeniń basynda qumǵa bógip ólikteri qalatynyn uzaq sonar tarıh aıtady.

Qara jerde ólmeıtin – Alla jibergen Sóz ǵana. 

Alyp Aspannyń asty men Qara jerdiń ústinde kún keshken Halqymyzdy ardaq tutaıyq.

Aqyn da, Batyr da, Saıasatker de – sol halyqtyń qu­­sh­a­­ǵy­­nan sýyrylyp shyǵatynyn esh umytpaýymyz kerek.

Vıslava Shımborskaıa hanymnyń jan terbegen óleńderi osy óleń kitapty shyǵarar tusta meni qaıtadan qınaǵany ras. Meni tárbıelegen uly aqyndar men oıshyldar týraly tiri bolsam estelik kitap jazýǵa ózime ant ettim. Ol ózim úshin de, olardyń rýhyna taǵzym etip, rahmet aıtýym kerek edi; ósip kele jatqan qazaq ólkesiniń jańa urpaǵy úshin de – bul olardyń rýhanı álemin tárbıeleıtin amanat retinde qalý kerek edi. Meniń bul oıymdy Vıslava hanym da rastaǵandaı:

Munda jatyr Shımborskaıa degen jan, 

núkteli útir sekildi. O, qara jer, bolma alań, 

ádebıetshiler tobynan alshaq shyǵar, kim bildi. 

Qushaǵyńa alypsyń bul jazýshy áıeldi.

Japyraq pa, úki me – bári, mine, shyǵarma. 

nátsiz tasty árleseń, ol máńgilik turar ma?! 

Eı, jolaýshy, elektron mıyńmen, 

bul áıeldiń taǵdyry týraly da bir oılan.

Budan ózge oıǵa berilý kúná ekenin sezip, sózin tejep, kóńilin tiktegen –

Rollan SEISENBAEV

ALMATY