Táýelsizdik ata-babalarymyzdyń ǵasyrlar boıǵy armany bolatyn. Degenmen, olar qanshama táýelsiz memleket qurý jolynda janyn qurban etip, bastaryn báıgege tikkenderimen, ýaqyt talaby asqaq oılardy júzege asyrmaı kelgen edi.
Memlekettik qalyptasý, Konstıtýsııa qabyldaýdyń qıyn jolyn tek biz ǵana emes, ózge elder de bastarynan ótkizdi. Bizder etnos retinde osynaý syndarly qalyptasý, damý jolynan abyroımen óttik. Qazaq qoǵamy eldikti túrli ádis-tásildermen jetildire otyryp, birlik pen qaýipsizdikti qamtamasyz etetin memlekettiliktiń belgilerin jasaqtaýda tarıhı múmkinshilikti tıimdi paıdalana bildi.
Ata-babalarymyz qurǵan quqyqtyq qoǵam zamanaýı túsiniktegi memleket uǵymyna saı kelmese de, basqarýdyń sol túri olardyń erkin jáne táýelsiz orta qalyptastyrýǵa degen umtylysynyń kýási ekeni anyq.
Tarıhqa zer salsaq, sol kezdiń ozyq oıly azamattary Kereı men Jánibek babalarymyz 1465 jyly alǵash Qazaq handyǵyn quryp, memleket fýnksııalaryn ózderine júktep, eldiń jan-jaqty damyp, ósip-órbýine qamqorshy bolǵan. Al olardyń izbasarlary ishki qaıshylyqtardy aqylmen sheshe otyryp, syrtqy jaýlarmen, ásirese jońǵarlarmen jan berisip, jan alysqan, adam tózgisiz arpalysta eldi qorǵap, syrttan tóngen qaterdi jeńip, urpaqtaryna jarqyn jol kórsetip, táýelsiz el bolýǵa ólsheýsiz eńbek sińirdi.
Qazaq eliniń Avtonomııaly Respýblıka mártebesindegi Konstıtýsııasy 1926 jyly 18 aqpanda qabyldanyp, onyń normalary saıası júıe men qoǵamnyń aǵymyna sáıkes damyp, ózgerip otyrdy.
Alashorda arystary qol jetkize almaǵan armannyń oryndalýyna Keńes Odaǵynyń ydyraýy sebebin tıgizip, memleketimizdiń egemendigin jarııalaýdyń múmkindigi týdy. 1991 jyly 16 jeltoqsanda elimizdiń táýelsizdigi týraly dúnıe júzine jar salyp, eki jyl ótken soń, táýelsiz Qazaqstannyń alǵash Konstıtýsııasyn qabyldap, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Memleket basshysy dep tanylǵan kún búginde tarıhymyzdyń eń jarqyn taraýyna aınaldy.
Táýelsiz Qazaqstannyń alǵashqy Ata Zańyn ázirleýshilerdiń biri, akademık Sultan Sartaev ondaǵy konstıtýsııalyq normalardyń jedel, qysqa ýaqytta engizilý sebebin memleket pen azamattardyń qarym-qatynas sıpatyn ózgertý, memleket egemendigin bekite túsýdiń qajettiligimen túsindiredi. О́ıtkeni sol kezeńde bir qoǵamdyq júıeden ekinshisine aýysý barysynda burynǵy el bıligindegi konservatıvti kúshter óz ornyn bosatyp berýge ashyq qarsylyq bildirip jatqan ýaqyt edi.
Sol kezdegi qoǵamnyń belsendi músheleriniń qoldaýymen júzege asqan, táýelsiz damý joly, qazirgi Konstıtýsııanyń shynaıy jaǵdaıyn kórsetip otyr. Qoǵamdaǵy ózgerister sol Ata Zań negizinde iske asýda. Táýelsizdik alǵan jyldar ishinde qoǵamymyzdyń basym bóliginiń ál-aýqaty jaqsarǵany kórer kózge birden baıqalady.
Jalpy, Konstıtýsııada memlekettik bıliktiń júzege asyrylýy, azamattyń, tulǵanyń qoǵamdaǵy ornyn naqtylaý mehanızmderi belgilengen. Halqymyzdyń bostandyqty, teńdik pen kelisimdi qoldaıtyny Ata Zańnyń kirispe bóliminde-aq kórinis tapqan. Konstıtýsııa qoǵam men memleket aldyna jańa mindetter júkteıtini aqıqat.
Biz óz is-tájirıbemizde azamattarymyzdyń el zańdaryn jaman dep shaǵymdanǵanyn eshqashan estigen de, kórgen de emespiz. Qylmystyq qýdalaý tuıyǵyna kirgen adamdar kóbine quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetine shaǵym aıtady. Olar jaýapty laýazym ıeleriniń prosessýaldyq talaptardy anyqtalǵan tártip boıynsha oryndamaýlaryna narazylyǵyn bildiredi. Máselen, tergeý barysynda zańsyz ádispen alynǵan dálelderdiń zańdyq kúshi bolmaıtyny, kináli emes bolýy múmkin degen oıdyń ózin seziktiniń paıdasyna jaratý sııaqty konstıtýsııalyq qaǵıdattar saqtala bermeıdi.
Osyndaı jaıttar quqyqtyq nıgılızm men quqyqtyń qunsyzdanýyn kórsetedi. Muny qoǵam músheleri de kórip otyr. Olar konstıtýsııalyq normalardy nazarǵa almaýdy, ókiletti adam men quqyq qorǵaý organdarynyń azamatty qorǵamaýyn qalypty jaıt dep qabyldaýǵa boı úırete bastaıdy.
Qoǵam múshelerine quqyqtyq kómek kórsetý barysynda Konstıtýsııa men zań normalaryn saqtamaý jaıttarynyń kezdesetinine kýá bolyp júrmiz. Quqyq qorǵaý organdary zańmen bekitilgen prosessýaldy normalardy ár ýaqytta saqtamaıdy, nátıjesinde seziktiniń kinási týraly derekter zańsyz ádistermen jınalady. Al baqylaýshy organ bul zań buzýshylyqtarǵa kóz juma qaraıdy. Oǵan qosa, «qaǵaz toltyrý» arqyly dálel jınaý ádetke aınalyp bara jatqan sekildi. Osyndaı jaǵdaılar Konstıtýsııanyń keıbir normalaryna ózgeris engizýge májbúr etti. Nátıjesinde qadaǵalaýshy organnyń birqatar ókilettilikteri sot salasyna berildi.
Áıtse de memlekettiń azamattardy qorǵaý nemese konstıtýsııalyq quqyqtaryn saqtaý mehanızmderi joq dep aıtýǵa da bolmas. Ol bar. Alaıda shaǵymdanýshy óz quqyqtarynyń buzylýyna oraı bergen saýalyna alatyn jaýabynyń mazmuny sol organǵa degen narazylyqty týyndatady. Sebebi sol bir japyraq qaǵazda sheneýnikke ǵana túsinikti tilde, «jaýap berip qutylsam boldy» degen oımen jaýap beriledi. Al sol qabyldaǵan sheshimderdi túsiný úshin adamdar ne jazǵanyn uǵyndyryp berýin surap, sotqa qaıtadan ótinish túsirýge májbúr bolǵan jaıttardyń oryn alǵany búginde ashyq aıtylyp júrgen ashy shyndyq.
Bas prokýrordyń baspasózde jarııalanǵan suhbatynda Joǵarǵy sot sheshimimen 269 sot úkimi ózgertilip, prokýrordyń narazylyǵymen 12 sottalýshynyń aqtalyp shyǵýy týraly derekter qylmystyq qýdalaýdy júzege asyrý barysynda jiberilip kelgen kemshilikterdiń áli de az emestigin kórsetedi. Keıbir memlekettik organdardyń bıýrokrattyq apparatqa aınalyp, negizgi mindetterinen aýytqyp ketkeni de qupııa emes. Olar azamattarmen qarym-qatynasyn ońtaılandyryp, máseleni daýǵa ulastyrmaı sheshý ornyna, memlekettik ǵımarattar aınalasyna adam ótpes dýaldar salyp, qorshaýlardy jetildirýmen álek. Olar muny ekstremısterden qorǵaný maqsatynda ornatamyz degenimen, lańkestermen tikeleı aınalysatyn organ qyzmetkerleriniń aıqaı-shýsyz-aq osy baǵytta kóp isti tyndyryp júrgenderinen beıhabar bolsa kerek.
Quqyq qorǵaý organdary aryzdanýshynyń máselesin naqty sheshýdiń ornyna bıýrokratııalyq normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi qabyldaýǵa mashyqtanyp alǵany da jurt aýzynda júr. Sol aktilerde qoıylatyn talaptardyń birqatary is júzinde elimizdiń zańdaryna qaıshy kelip jatady.
Degenmen, qoldan jasalǵan kedergiler men týyndaǵan máselelerge qaramastan, azamattyq qoǵam Konstıtýsııamen birge damyp, ómir súrýde, zań talabyn oryndaý erejege aınalyp keledi.
Saıyp kelgende Konstıtýsııamyz barsha halyqtyń teń quqyqtyq dárejesin qamtamasyz etip qana qoımaı, bostandyqtary men quqyqtaryna kepil bolýda. Laıym, osylaı bolǵaı. Qoǵam músheleriniń oǵan kúdiksiz senimmen qaraıtynyna kámil senemin.
Osy sátti paıdalanyp, baıtaq dalamyzdy – Uly Dala elin Otanym dep uǵatyn ár azamatymyzdy Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy kúni merekesimen quttyqtaımyn. Barlyǵyna densaýlyq, baq-bereke tileımin!
Telman ÁLENOV,
Astana qalasy advokattar alqasynyń múshesi
