Kókqasqanyń shatqaly

– Jylqyny osy tepseńnen aýdarma, sháı-páı ishýge túski jýsaýy kezinde baryp qaıtarsyń, – dedi bas jylqyshy Halel óziniń jas kómekshisi Berdeshke. – Al biz myna bala ekeýmiz «Kókqasqa at shatqalyna» kettik...

«Kókqasqa at shatqaly» nemese Kók­qas­qa tulpardyń basy qalǵan shatqalǵa barýdyń sáti aıaq astynan túskenine ishteı qatty qýandym. Kópten ýáde berip júrse de, Halekeń, kóńil-kúıi bolmady ma, bil­meı­min, maǵan búgin bul týraly eshbir emeýrin tanytpaǵan-dy.

Endi, mine, ekeýimiz solaı qaraı sydyrtyp kelemiz. Uzyny esik pen tórdeı, júriske alymdy qara at ıesiniń tizgindi sál ǵana shaýjaılaǵan qımylynan onyń kóńil-qoshynyń qalt etken ózgerisin ańǵaratyndaı, basyn shulǵyp-shulǵyp qoıyp taıpalady.

«Kókqasqa at shatqaly» týraly ańyz­dy naǵashym maǵan taǵy da qaıtalap aıtyp berdi. Shyrshaly, qaraǵaıly baýraılardy jaǵalaı, sol kıeli shatqaldy betke alyp, jol ústinde bara jatqan kezde estigen bul ańyzdyń áseri aıryqsha bol­dy. Kóneniń kózin kórgen, Dalashyq óńiri­niń baıyrǵy jylqyshysy, alpysty alqym­dap qalǵan Halekeń Kókqasqanyń áńg­i­mesin bıpazdaı, maıyn tamyza tolǵady.

– Ata-babamyzdan qalǵan bir mura – kókqasqa at týraly aýyzdan-aýyzǵa kóship, búginge jetken hıkaıa ǵoı bul...

Qyzylbórik eli osy Qarabastaý men Aqbastaýlar óńirin qys qystap, jaz jaılap ǵumyr keshken atalarymyz – osy dalıǵan Dalashyq jaılaýynyń oı-qyrynda myń-myńdaǵan jylqysy shurqyraǵan úsh aǵaıyndy jigit eken. Yntymaǵy, tatý­lyǵy jarasqan aǵaıyndylardyń peıiline dáýleti saı kelip, alys-jaqynǵa birdeı qadirli bolyp ǵumyr keshipti. Al sol eren jylqynyń ishinde árqaısysynyń bir-birden enshilegen kók qasqa, qyzyl qasqa, jıren qasqa degen úsh tulpary bolady.

Jas shamasyna qaraı kók qasqa tulpar – úlkeni, qyzyl qasqa – ortanshysy, jıren kasqa – kishisi eken. Úlken as, ataqty jıyn-toılardaǵy báıgeni de bular osy retpen bólisip alatyn bolsa kerek. Árıne, bul jaı bólis emes, úsh tulpardyń kúsh-shamasy da osy yńǵaıdan shyǵyp otyrady. Shirkin, jylqy malynyń jaly shymyr, súıegi jasymaǵan, tegi, azbaǵan kezi me eken-aý sol! Álde qasıetti janýarlardyń babyn bildi me eken kóneniń adamdary, áıteýir, sol qasqa mańdaı tulparlardyń dańqy taý asyp, baýraıǵa jetip, odan ótip, ata jurtymyzdyń keń jazıra qoltyǵyna túgel tarap, dúıim eldi tańdandyryp, tamsandyrǵany aqıqat kórinedi.

Halekeńniń qara aty «osy aıtqan­daryńnyń birde-bir ótirigi joq, shamyr­qanǵan shyndyqtyń naq ózi» degendeı basyn shulǵyp-shulǵyp qoıady.

– Iá, deımin-aý. Sóıtip, ýaqyt jaryq­tyq ótip jatady. Úsh aǵaıyndy jigit úrim-butaǵymen birge ósip ónedi, olar­dyń jylqysy da osynaý ańǵardy kernep, dúbirleı beredi. Úsh tulpardyń ataq-dańqy da órlegen ústine órlep, shalqyǵan ústine shalqı túsedi. Oıhoı, sonda kókqasqa attyń jıyrmanyń segi­zine shyǵyp, kekselenip, tisi sarǵaıyp, marqaıǵan shaǵy eken desedi. Sol jyly jaz ortasy tolysa oıdaǵy eldiń, Sarysý boıyn mekendegen ári dáýletti, ári bı, tama Erberen ákesiniń jylyna úlken as beretin bolyp, Atyraý, Arqa, Syr jaǵasy men Alataý, Altaı jaılaǵan, etek-jeńi dalıyp jatqan ulan-ǵaıyr ólkeniń el-jurtyna habar salady.

Kúmis kómeı, jez tańdaı ánshilerin, sylqym, syrbaz, tókpe kúıshilerin, nardy ıyǵymen kóteretin túıe palýanyn, sha­sha­syna shań juqpas, súırikteı nebir tul­paryn saıys-synǵa salmaqqa asyǵyp, meje­li jerge attanǵandardyń qatarynda júıri­gin jetekke alǵan bizdiń atalarymyz da bar eken.

Jazyqqa túse kóp ekpinge salmaı tań sal­qyny, kesh sabatymen jol boıy álsin-álsin ashy terin alyp, bar babymen, shal­dyq­tyrmaı, súmekteı sylańdatyp, túgin jyltyratyp úsh tulpardy olar as ótetin eldiń shetine der kezinde iliktiredi.

Jutynǵan júıriktiń sany myń qaraly bolypty da, as ıesi bas báıgege úsh toǵyz jáne ekinshige de ataýly báıge, úshinshige ústeme báıge atap, tústik máre belgileıdi...

Halel jylqyshy áńgimesiniń osy jeri­­ne kelgen kezde atynyń basyn shalt tar­­typ, sol qaptaldaǵy betkeıge jalt qarady.

– Qap, anturǵan-aı, taǵy da búkeńdep sýyr ańdyp júr eken ǵoı...

– Ol kim?

– Álgi bir ańshysymaq ta. Jalańashta turatyn saǵatshy ma, tiginshi me, áıteýir, bireý. Sýyrdan qulaqshyn tigip, satyp kásip etetin kórinedi ózi. Bizdi kórip qoryq­shy eken dedi-aý shamasy, qaraǵaı­dyń arasyna tasalanbaqshy bop búkeńdep júgirip barady, baıǵus-aı.

– Nege baıǵus deısiz ony?..

–Taýdyń tyshqanyn ańdyp tentiregen nem­eni baıǵus demegende. Já, qoıshy sony, – deı saldy ol atynyń tizginin jeńil ǵana del­beleı qozǵap. – Myna ıinnen ári aı­nal­ǵan jerde kókqasqa tulpardyń bas súıe­ginen úsh tarmaq qaraǵaı ósip turǵan toǵaı bar. «Kókqasqanyń shatqaly» degen sol...

Sál aıaldadyq ta, ilgeri tarttyq. О́zi­ne de, tyńdaýshysy – maǵan da ábden jattandy bolǵan áńgimesin úzilgen tusynan ári jalǵaýǵa ol endi asyqpady.

Kózderin áldeqandaı bir oı kireý­kelep, bir sát únsiz qaldy. Jolymyzdy ájeptáýir-aq qysqartqan áserli áńgimeniń odan ári órnektele bergenin qansha qalasam da, onyń osy bir únsizdigin buzýǵa batpadym. Ol óziniń ishki áleminiń, bálkim tebi­reniske, bálkim qobaljýǵa, bálkim azdaǵan muńǵa, azdaǵan saǵynyshqa toly oılarymen alma-kezek saraptasyp, únsiz tildesip kele jatqandaı kórindi.

Úrdis júriske suranǵan jırenimniń tiz­gi­nin tejeńkireı ustap, ony bir moıyn alda kele jatqan qara attan ozdyrmaı, sál ǵana úzeńgi ilestire qaptaldastyryp otyrdym.

Qarasha aıynyń sońǵy kúnderi Dala­shyq óńiri úshin adam tanyǵysyzdaı jaıly bolyp turǵan. Kún qabaǵy kóp kirtı­meı, jeltoqsannyń aldynda soǵatyn yzǵy­ryq-burqaǵyn ishke búgip, sharýa baqqan jandarǵa qarashanyń qarasqandaı syńaıy bar edi.

Ataqty shatqalǵa aparatyn betkeımen qııalaı tómen túser jerde ol qara atynyń tizginin sál tartyp, múdiris jasady.

– Kókqasqa attyń sońǵy báıgeden óziniń ataǵyn sońǵy ret áıgilep, týǵan meke­n­ine jetip qulaǵan jerin, úlkender biz­diń bala kezimizde osy ara desetin, – dedi ol qolyna búkteı ustaǵan qamshysymen osy aýmaqty túgel shola kórsetip.

...Tústik jerden jiberilgen, qoltyǵyn jel keýlegen óńsheń qanatty pyraqtardyń ulan-kósh qarasy jer-ǵalamdy tuıaǵymen dúbirletip, oıhoı, bir uly saıysqa túsedi ǵoı baıaǵy!

Ilkimde úsh qasqany aıdaǵan qyzyl­bóriktiń shabandoz úsh jasóspirimi attary­n­yń ókpesin qalyń shańǵa qaptyryp almas úshin báıge dúrmeginiń jel jaǵyn ustaı, ortan bel tustan asyrmaı birkelki shabyspen otyrady. Uly sáskege ıek arta birtin-birtin tizgindi bir bosatyp, bir tartyp, ekpindi birde órshitip, birde tejep, úzilip alǵa shyqqan jıyrma-otyz qaraly attan ozyp ta ketpeı, keıindep qalyp ta qoımaı, úsh qasqa orta tusta kele jatty. Tizgindi ustaǵan shabandoz balalar úsh qasqanyń márege taıanarda ekpin alar yrǵyn kúshin irkińkireı ustady.

Tizgindi bos tastap naǵyz qıqýǵa salar saǵatta dúldúl kókqasqa qunandaı quldyrańdap ózimen quıryq tistesip, birde úzeńgi qaǵysyp kele jatqan eki inisinen daralana eminip bóline beredi.

Saıys jolynda, márege týra tartar jazyqtyń bir qaptalyndaǵy oqshaý tóbeniń basynda qaı júıriktiń mańdaılap kele jatqanyn bilip, súıinshi habaryn jet­kizýge daıyn turǵan qaraýyl jigi­tter­diń biri: «Kókqasqa! Kókqas-qa! Bas báıge – Kókqasqaniki»! – dep atoı sala shaýyp kele jatqanda, saıystyń qyzyǵyna yntyqqan, asqa jıylǵan jurttyń eshqaısysynda da Kókqasqanyń birinshi bolaryna shúbá qalmaǵan edi. Alaıda qas-qaǵymda báriniń basqasha ózgerip sala bermesi bar ma?!.

Márege bir yrshyp, endi aǵyp óter jerde taralǵydan úzilip túsken temir úzeńgi sart etip kókqasqanyń artqy oń aıaǵynyń tuıaǵyna tıedi de, sol aıaqtyń shashasyna baryp qaǵylady. Qatty, ǵalamat ekpin alyp kele jatqanda oqys tıgen qatty zattan tiksine úrikken at artqy aıaqtaryn shalys alýy muń eken, tanaýynan par-par dem atqylap, quıyndaı aqqan qyzyl qasqa qas qaǵym mursada onyń janynan oqtaı zýlap ótip, máreni birinshi qııady. Biraq «Kókqasqa! Kókqasqa!» degen ún bir sát te tolastamaı tóńirekti jańǵyryqtyryp, aspan astyn jelp-jelp etkizip jatty. Márege bar-joǵy on-aq qadam jetpeı artqy aıaqtaryn dir-dir etkizip silkilep ór ekpininen jańylǵan kánigi tulpardyń erligine asqa jıylǵan dúıim tańdaı qaǵysty, bas báıgeni báribir soǵan ǵana telýge biraýyzdan laıyq kórdi. Shirik taralǵydan úzilgen temir úzeńgi qas tulpardyń shyn dańqyna kirshik túsirse ádiletsizdik bolar edi-aý. Jurt tilegi qabyl alynyp, tóreshi kókqasqaǵa jibek kilem jaýyp ortaǵa shyǵardy.

Qaıraty qaıtpaǵan, jigeri jasymaǵan shaǵy bolsa, qoshemetshil bul ortaǵa kókqasqa oınaqtap-aq shyǵar edi. Bul joly kári tulpar artqy aıaqtaryn silkileı basyp, aınalasyna úrkekteı qarap, osqy­ry­nyp, áldeneden dir-dir etip sekem ala shyqty. Kózderinde úreı oty talaýrady.

Aıaqtaryn silkiletken sol úreı Ala­taýyna, eliniń shetine jetkizgenshe kókqas­qa tul­parǵa maza bermeı, boıyna dert shan­shýyn qadap, aqyry osy betkeıge ákelip tuıaq serpitti.

Jylqy malyn qasıettegen el emespiz be, álgi atamyz, tulpardyń ıesin aıtamyn da, kókqasqanyń basyn japadan-jalǵyz jal­qy ósip turǵan balań qaraǵaıdyń úsh­ki­line ilipti de, osy jerdi «Kókqasqa at shat­qaly» atapty desedi ǵoı. Sodan álgi jalqy qaraǵaı kókqasqanyń basyn ıt-kusqa jem qylmaı, azdyrmaı-tozdyrmaı dinine sińire, úshkili túıin-shorǵa aına­lyp, sol jerden úsh tarmaq jańa buta­ǵyn órbitip óse bergen, óse bergen. Úsh tarmaq­tan tógilgen uryq-jańǵaqtardan qaraǵaı­dyń syńsyǵan ný toǵaıy ónip, bul shatqa­lyńnyń qazir máýelep turǵan jaıy bar. Kókqasqa tulpar jasyl qaraǵaıǵa aınalyp óziniń, máńgilik ǵumyryn keship jatyr mine!..

 Qaraǵaıdyń shetine eki atty qosaqtap tastadyq ta, naǵashym ekeýimiz usharynan jel sýyldaǵan bıik aǵashtardyń arasymen jaıaý tarttyq. Qaraǵaıǵa aınalǵan kókqasqa tulpardy izdep kelemiz.

– Mine! – dedi jylqyshy bir qaraǵaıdyń qasyna kelgenimizde. Kókqasqanyń basynan úsh tarmaq záýlim butaq ósip shyqqan qaraǵaı osy!..

Dińiniń qol sozym jerinde at basynyń sulbasyn elestetkendeı býyltyq shory bar jáne sol shordan úsh asha bop tarmaq­ta­lyp ketken bileý-bileý butaqtary ony kókke shanshyla, tik ósken aınalasyndaǵy ózge qaraǵaılardan daralap tur.

Halel jylqyshy qaraǵaıdyń túbine kelip, qos tizerleı otyrdy da, maǵan da tize búk degendeı ym jasady. Dalashyqtyń syńsyǵan qaraǵaıly baýraıynda az-kem ǵana únsiz otyryp, kókqasqa tulparǵa osylaısha taǵzym rásimin jasadyq.

... Kókqasqa attyń shatqalynan Qyzem­shektegi jylqy aýylǵa oralǵan kezde kesh kóleńkesi aınalaǵa kólbep te qalǵan edi.

Mádı AIYMBETOV,

jazýshy