Tutas shabylǵan qozyquıryq dombyralar halyqtyń otyryqshylyq, qalalyq kezeńin sıpattasa kerek. Mundaı dombyralardyń moıny qazirgi dombyralarmen salystyrǵanda uzynyraq bolyp keledi. Belgili epık jyrshy, folklortanýshy ǵalym Berik Júsipovpen áńgimemizdiń aýanyn osylaı, kóne qozyquıryq dombyralardy sıpattaýdan bastaýymyzǵa tarıhy kenen sondaı bir erekshe dombyra sebep bolǵan edi.
«Bul dombyra meniń qolyma tıgende moıny uzyn bolatyn. Osyǵan qarap men aspap ıesiniń saýsaqtary salaly, bıik boıly nar qazaq bolsa kerek dep topshyladym» dep, jalǵastyrdy áńgimesin jyrshy.
– Qarasam, dombyranyń alaqany joq (qulaǵy ornatylǵan bas bóligi), qylsaǵaǵyna aına ornatylypty ári dúmindegi túımeniń aınalasy túgel synǵan eken.
Bul dombyranyń qazirgi qalypqa kelýinde belgili sheber Jolaýshy Turdyǵulovtyń eńbegi eresen. Jyrshynyń ótinishimen óziniń baıyrǵy tabıǵı qońyr daýysy qalyptasqansha onyń bettaqtaıy birneshe ret jabylǵan.
– Qaqpaǵy tórtinshi ret jabylǵanda sırek qońyr daýysty, jumsaq ári qazaqı tunyqtyǵymen erekshelenetin Dına men Jambyl ustaǵan dombyralarǵa tán ǵajap ún kúmbirledi, – deıdi jyrshy.
Endi bul dombyra jyrshy Berik Myrzalyulynyń qolyna qalaı tústi degen saýaldyń jaýabyna toqtalaıyq. ««1987 jyly Almaty memlekettik konservatorııasynyń stýdenti atanǵannan keıin Aqtóbe óńirindegi Embi qalasynda turatyn ákemniń qaryndasy Názıpa Júsipqyzy men jezdem Sándibaı Imaǵambetovtyń úıine bardym. Áńgime arasynda jezdem Sándibaı: «Berik, bizdiń úıde bir qojanyń dombyrasy bar, ustaýǵa qorqamyz. О́ziń kórip, sol dombyraǵa ıelik etseńshi» – dep, dombyrany bergisi keletindeı emeýrin tanytty. Men dereý «Adam dombyradan da qorqa ma eken?» dep, aspapty kórýge yntyqtym. Jezdem saraıdyń buryshynda kıizge oraýly turǵan aspapty nusqady. Oramyn sheship, qolyma alyp, jyldar tozdyrǵan kóne dombyraǵa ary-beri úńile bastadym. Jezdem: «Jaqas qojanyń dombyrasy», – dedi.
Sándibaıǵa jamaǵaıyn Jaqas qoja zamanynda baqsylyq jasaǵan. Al dombyra saǵasyndaǵy aına sol baqsylyqtan qalǵan erekshe belgi. Aına kóbinese baqsy qobyzynda kezdesedi. Ol kisi osy dombyramen zikir salǵan bolýy da múmkin. Mundaı baqsylar shoqqa temir qyzdyryp jalaǵan.
Bul dombyra Jaqas qojaǵa qalaı jetti degenge kelsek, 1900 jyldary Qyzylorda oblysynyń Aral aýdany, Aqbasty-Kókaral óńirine Qaraqalpaqstan jıdesinen shabylǵan eki dombyra kelipti. Arnaıy tapsyryspen jasalǵan álgi dombyralardyń birine Ábı molda, ekinshisine osy Jaqas ıelik etipti. Jaqas qoja dúnıe salǵannan keıin aspapty qojanyń kempiri Sándibaı qaınysyna bergen», dep támamdady áńgimesin Berik Myrzalyuly. Búginde osy qasıetti dombyrany jyrshy úlken sahnalarǵa shyqqanda ustap, otyz jyldan beri shańyraǵynyń qutty múlki retinde tutynyp keledi.
Elvıra Serikqyzy,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
