Jazýshy soǵystyń barysyn baıandap, maıdan dalasyn, ondaǵy qan tógisti jazýy múmkin. Alaıda maıdanda tolarsaqtan qan keshken jaýyngerdiń ómirin jazý sheberlikti qajet etetin úlken syn.
Soǵys taqyrybyn basqa qyrynan jazýǵa da bolady. Ol – soǵystyń zardabyn, adam balasyna keltirgen zııanyn jazý. Demek jazýshy úshin taqyryp tańdaý ǵana emes, sol tańdaǵan taqyrybyna qaı qyrynan kelý de asa mańyzdy.
Jazýshy Ákim Tarazıdiń «Aqberdiniń aýlasynda» Asatal stansasyndaǵy Aqberdiniń qorasyn mekendegen birneshe otbasynyń tirshiligi sóz bolady. Soǵys jyldaryndaǵy aýyl ómiri, aýyl adamdarynyń qarym-qatynasy, aýyl balalarynyń qalaı tez er jetip, eńbekke aralasqany aıtylady. Aqberdiniń aýlasy san qıly taǵdyrlar toǵysqan qııamettiń qyl kópiri.
Hıkaıatta avtor taqyrypqa vertıkal baǵytpen kelgen jáne sonysy óte sátti bolǵan. Sebebi jazýshy soǵysty kórmegen. О́zi kórmegen soǵysty gorızontaldy sýretteý avtorǵa úlken abyroı bermes edi. Maıdandaǵy jaýynger ómirin jazǵan bolsa hıkaıat mundaı sátti shyǵa ma, joq pa? Ol jaǵy belgisiz. Biz oqyp otyrǵan shyǵarma shynshyldyǵymen utyp tur.
Aqberdiniń aýlasynda ár qıly taǵdyrlar toǵysady. Kúıeýi soǵysqa ketken tiri jesir Aqylıma, jastaıynan aýyr azap kórgen Býrash. Baıy sottalǵan, ne eski qoǵamda raqat kórmegen, ne jańa qoǵam mańdaıynan sıpamaǵan Rábıǵa. Soǵystan demalysqa kelgen Ahat pen Nıkolaı, el soǵystyń taqsiretin tartyp jatqanda toıymsyz nápsiniń qamyn oılap júrgen Qumar. Bul kúnde tuǵyrdan túsken keshegi zamannyń batyry Aqberdi. Mashınıst Mapar men onyń inisi Álim. Keńes zamanynyń ǵashyqtary – Shýra men Jádil. Bireýleri kúnkóris qamyn oılap jantalasýda, bireýleri ókimettiń qyzmetin oılap jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeıdi. Sóıtip júrip bireýleri mahabbat baılasyp, bireýleri azǵyndyq jasap júredi. Jaıshylyqta bolsa birin-biri mańyna jolatpas edi. Báriniń basyn bir qazanǵa syıǵyzǵan – soǵys.
Endi sol aýlada toǵysqan taǵdyrlarǵa jeke-jeke nazar aýdaryp taldaý jasap kóreıik.
Úı ıesi Aqberdi – kóneniń kózi, qart batyr. Bul kúnde attan túsken aýyl ıesi degen aty ǵana, qolynan bılik ketken kisi. Myna qoǵamǵa jat, bolyp jatqan jańalyqtar kókiregine qonbaıdy. Tipti soǵystyń ózi oǵan ótirik sııaqty. Mundaı uzaqqa sozylǵan soǵysty kórgen emes, soǵysta bir jaǵy jeńip qýatyn, bir jaǵy jeńilip qashatyn, sonymen soǵys aıaqtaıtyn. Al mynaý basy bar, aıaǵy sozylǵan birdeme batyrǵa múlde túsiniksiz. Hıkaıatta onyń jasaǵan erligi aıtylmaıdy. Batyr bolǵany ǵana aýyzǵa alynady. «Qartaıyp otyrǵan shaldy jasynda batyr edi dep aýyzǵa alýdyń ne keregi bar?» – deıtin bolarsyzdar. Syrttaı qarasańyz, bul oryndy suraq. Deı turǵanmen, biz hıkaıatqa syrttaı qaramaımyz ǵoı.
Osy jerde avtordyń jazý mashyǵyndaǵy bir erekshelikke kóńil bólgim keledi. Á.Tarazı erkin oıdyń jazýshysy. Atalmysh hıkaıatta avtor oqyrmanǵa óz oıyn, óz kózqarasyn tyqpalamaǵan. О́mirdiń ózi qandaı bolsa, bul shyǵarma da sondaı. Birde túsinikti, birde túsiniksiz. О́mirde batyr ekenin bilmeıtin qarttar bolýy múmkin be? Buǵan «ábden múmkin» dep qana jaýap berýge bolady. Aqberdi de sondaı qarttyń biri. Alaıda bul da syrttaı qaraǵanda kózge túsetin kórinis. Avtor ómirde kóp kezdesetin osy bolmysty óńdemeı-aq, óz qalybymen kerekke jaratqan. Sonyń arqasynda Aqberdi obrazy hıkaıatta eń bir mándi máseleniń sheshimin kórsetip tur. Qart batyr Aqberdini keńes ókimeti alaqanyna salyp otyrsa, ol senimsiz bolar edi. Batyrdyń Asatal stansasynyń shetki kóshesinde qoradan shyqpaıtyn kúıde tirlik keshýi kóp nárseniń betin ashyp turǵan joq pa? Ol zamanda qazaqtyń elim dep eńiregen nebir bozdaqtary eskerýsiz qalǵany belgili. Osy turǵydan kelgende eskerýsiz qalǵan Aqberdi batyr emes, keńestik ıdeıaǵa bas ımegen ulttyq rýh. Qazaqtyń bolmysy. «Bolat shybyqtyń eki ushy» dep atalatyn bólimnen muny anyq kórýge bolady. Qansha eskerýsiz qalyp, qaǵajý kórse de qazaq rýhy ólmegen. Aqberdi kóne zamannyń, Býrash jańa zamannyń adamy. Soǵan qaramaı, ekeýi til tabysyp, jaqyn bolyp ketedi. «Sol kúnnen bastap Aqberdiniń bar bolmys-tirligi Býrashqa qarap qalǵan. Jas arasy alshaq eki jan asyl bolattyń eki basyndaı ıilip kelip tabysqan». Halyqtyń rýhyna balta shapqan keńestik kezeńniń qatygezdigi sol rýhtyń tarıhı tamyrynan nár alyp kókteýine kedergi bola almady. Qazaqy qaısarlyqty shyńdaı tústi. Adam teginen aınymaıdy, qashanda óz bolmysyn tappaı qoımaıdy. Balanyń Aqberdige jaqyndyǵy, bilmegenin sodan suraıtyny, aıtqanyna shúbásiz senetini sodan. Aqberdi men Býrashty tabystyrǵan keńestik ómir, anyǵyn aıtqanda, soǵys.
Býrash óz zamanynyń balasy. Onda ıdeal qasıetter joq. Bar bolǵany óz jasynan buryn er jetken qatygez zamannyń urpaǵy ǵana. Qıynshylyq adamdy tez eseıtedi. Shańqaraqshyǵa kelgen soń Býrash tańsáriden turyp nan ákeledi, keshke mal jaıǵasady,tósekke basy tıer-tımeste uıqyǵa ketedi. Muny qalypty jaǵdaı deýge kelmeıdi. Jeti jastaǵy balanyń isteıtin isi emes. Ýaqyttyń Býrashtyń ıyǵyna salǵan salmaǵy. Soǵystyń taqsireti.
Álimniń tiri jesir jeńgesi Rábıǵanyń ómiri tipten kúrdeli. Kúıeýi Kárim 20-jyldarda bolys bolǵan. Qazir sottalyp ketken óli, tirisi belgisiz. Rábıǵa jastaıynan zorlyq kórgen, eriksiz bolysqa uzatylǵan jas qyz.
Kóp jazýshynyń, oqyrmannyń uǵymynda kez kelgen áleýmettik qubylys ne jaman bolýǵa, ne jaqsy bolýǵa tıis. Biz ótken qoǵamnyń jaqsylyǵyn aıtqanda, jamandyǵyn umytyp ketemiz de, jamandyǵyn aıtqanda jaqsylyǵyn kórmeımiz. Hıkaıatta jazýshy bulaı oılamaǵan. Ádebıette qalyptasqan úrdispen ketpeı, ózindik dara kózqaras ustanǵan. Shynyna kelgende, qazaqtyń kóne qoǵamynda da kóńilge qonbaıtyn ókinishti ister bolyp turatyny belgili. Sonyń biri Rábıǵanyń basyndaǵy jaǵdaı. Avtor qazaq qoǵamyn maqtaımyn, ultymdy aqtaımyn dep arzan patrıottyqqa barmaıdy. Sóıte tura, qazaqy baýyrmaldyqty jaqsy kórsetken. Jas kezinde jas balasyn jetelep kelgen, ózi tanymaıtyn jeńgesin Álim keýdeden ıtermegen. Rábıǵa qarapaıym, adal áıel. Ol jas kezinde ánshi bolǵan, kúıeýiniń ták-tágimen ándi qoıǵan, otbasylyq turmysqa ózin arnaǵan áıel. Aqberdi aýlasynda ol ósekke, artyq sózge boı urmaı, balasyn asyraýdyń ǵana qamynda júrgen. О́nerin elge kórsetkisi kelmeıdi. Sebebi «qoı, Rábıǵa, tasyma, án, oıyn seniń ne teńiń... sen kózge tússeń áldekimniń kóńiline qurt túsedi, jalǵyz jetimińdi asyraı almaı qalasyń, osy kúnińe zar bolasyń», – dep, ózin tejeıdi. Alaıda Rábıǵa minsiz áıel emes. Ol óziniń adamǵa tán nápsisin tejeı almaıdy. Qoryqqany, basqanyń ózine kóz salýy edi, aqyrynda ózi basqaǵa kóz saldy. Aqberdiniń ógeı uly Ahanmen kóńil qosady. Oǵan bola Rábıǵany aıyptaı almaısyz. Onda osydan basqa tańdaý joq edi. Ony osy jolǵa salǵan zamannyń ózi. Naqtap aıtqanda, soǵys.
Aqberdi aýlasyna keletin ánshi qyzyl kelinshek Qumardyń taǵdyry basqasha. Ol joqshylyqtan emes, toqshylyqtan sekirip júrgendeı. Aqberdi aýlasyndaǵy qara kempirdiń bólesimin dep keledi de, ánshiligimen mańaıdaǵy jurtty jınap alady. Saparǵa ózi birinshi bolyp sóz salady. Bul aýlaǵa kelgende syrttaı tekserip, zerttep, Sapardy qolǵa túsirý maqsatymen kelgen. Árıne onyki mahabbat emes ekenin Sapardyń usynysymen Álimge tııýge kóne ketýinen baıqaımyz. Jeńiltektik pe, nápsiqumarlyq pa? Bir osaldyq bar. Degenmen, onyń sol osaldyǵyna múmkindik berip otyrǵan, azǵyndyqtyń jolyn ashqan qarǵys atqyr soǵys.
Hıkaıattaǵy Shýra talaı oıdyń túıini toǵysqan kúrdeli obraz. Jádil soǵysqa ketken soń Asatalǵa kóship kelgen Shýra eki Shańǵyraqshy kóshesine úı komıtetiniń bastyǵy bolyp ornalasady. Áıel adamnyń el basqarýy oǵash kórindi me, basqa bir sebep bar ma? Aqberdi qarttyń kóńiline qonbaǵan bir is osy. Avtor ol narazylyqty ashyp aıtpaǵan, sebebi, Aqberdi de ashyq qarsy shyǵa alǵan joq qoı.
Onsyz da Keńes odaǵyna qarsy Aqberdi úshin Shýranyń kele sap úı komıtetiniń bastyǵy bolýy zańdy qubylys emes, ol ony orys bolǵan soń basqadan artyq mán berilip otyr dep uqty. Onyń bolys dárejesindegi bılik ekenin uqqanda ári tańǵaldy, ári ókindi. Basyn beker shaıqaǵan joq, qazaqtyń kúniniń ketkenin oılap bas shaıqady dep uǵyńyz, áıel adamnyń bolys bolǵany ishine syımaı bas shaıqady dep uǵyńyz. О́z erkińiz.
Shýra – adal mahabbat ıesi. Jádildiń eki aıaǵynan aıyrylyp múgedek bolyp oralýy onyń mahabbatyna kóleńke túsire alǵan joq. Oılaǵany jarynyń qamy. Sonyń amandyǵyn tiledi. Sol jasymasyn dedi. Sapar Máskeýden «bizdiń elge baryp qydyryp, demalyp qaıt» dep Nıkolaı degen soldatty ertip keledi. Qonaqty Jádil de jyly qabaqpen qarsy alady. Biraq bul Shýraǵa unamaıdy. Soǵysta jaralanyp, múgedek bolyp oralǵan Jádil soǵystan aman-esen abyroımen kelgen soldatty kórgende jasyp qalady ǵoı degen kúdik júregin túırep ótedi. Aqyry Nıkolaıdy úıinen qýady. Shýra úshin bul durys sheshim. Bul sheshimi qate ekenine kóp uzamaı Shýranyń kózi jetedi. Biraq sebebin túsine almady. Shýra túsinbeıtin bir túıin bar. Sebebi ol qazaqsha oılaı almaıdy, onyń oıynsha Nıkolaı Jádildiń kózine kúıik bolyp kórinedi. Al Jádil qalaı qaraıdy degen oı onyń basyna da kelmegen. Jazýshynyń sheberligi de osynda. Osy detal arqyly durys pen burystyń salystyrmaly qundylyq ekenin kórsete bilgen.
Jazýshy bul hıkaıatty meılinshe erkin oımen jazǵan. Hıkaıattyń utymdy tustarynyń biri Ákim Tarazıdiń eshbir keıipkerge jaqyndyq tanytpaı, belgili aralyq saqtaı bilýinde. Bul aıtýǵa ońaı bolǵanmen, kez kelgen jazýshynyń qolynan kele bermeıtin is. Ásirese ulttyq qundylyqtardy jazǵanda jazýshy sanaly, ne sanasyz túrde ózi belgili bir qundylyqtardy dáriptemeı qalmaıdy. О́z ulty týraly jazǵanda qalamy rahymshyl, meıirimdi, basqalar týraly jazǵanda qatygez keledi. Zańdylyq qusap kóringenimen, bul avtordyń álsizdiginiń nátıjesi. «Aqberdiniń aýlasynda» bul olqylyq joq.
Túrmeden qashqan Kárim bar jaǵdaıdy qara kempirden uqqan soń Rábıǵany óltirmek bolady. «Qazaq áıeliniń baıynyń kózine shóp salǵany sumdyq qoı», – dep oılaıdy. Rasynda, bul sumdyq, qaı zamanda bolsa da sumdyq. Ol kezde de, odan keıin de, búgin de, keleshekte de sumdyq bolyp qalmaq. Urpaqty azdyratyn, qoǵamdy tozdyratyn sumdyqtyń basy – analardyń buzylýy. Bul jerde Kárimge ókpeleı almaısyń. Ol ata saltyn saqtap, ulttyq qasıetti qorǵap qalǵysy kelgen. Túrmege qaıta túsýden qoryqpaıdy, «Sarysý-Talas óńirine masqara bolyp» namysy taptalǵanyna qorlanady. Sondyqtan qolǵa túspes buryn Rábıǵany óltirmek. Alaıda kezdesken sátte birden óltirýge batpaı tolqyp qalady da, aqyry Rábıǵa ózine jat kózben qarap, sheginshekteı bergen soń, oıǵa alǵanyn oryndaýǵa bekinedi. Biraq óltire almady, ol óltirýge oqtalǵanda tóbeden ushaqtyń dúrili estiledi de, sasqalaqtap qalady. Bul jaı ǵana syltaý edi, ol áldeqashan Rábıǵany óltirip, ókimetke ózi berilmek bolyp bekingen kisi. Onda samoletten nege qorqady? Bul jerde neshe jyl otasqan jaryn, balasynyń anasyn óltirýge qoly batpady degen oryndy. Onan da mańyzdy sebep bar. Ol – jazýshy Rábıǵany óltirtkisi kelmegen. Nege? Ol zamanda qazaq saltyn saqtap qalýdyń múmkindigi joq edi. Sebebi halyqtyń erkinen tys, qazaq balasy buryn kórmegen bir alapat kúsh – keńestik tártip kelip halyq ómirine aralasqan. Hıkaıattaǵy samolet sol kúshtiń sımvoly.
Sapar qaryndasyn alyp keledi. Aqylıma jeńgesi Búbisaranyń qas-qabaǵyna qansha qarasa da, oǵan unamaı-aq qoıdy. Eri soǵysqa ketken, bul úıge kiriptar, óziniń tabar tabysy da joq, aǵasyna masyl bolyp otyr. Turash pen Tankıst ekeýi de kishkene, solarǵa qarap Aqylıma jumysqa shyqpaı qoıdy. Aǵasynyń tapqanyna ortaq.
Aqylıma bólek oshaq aspaıdy, tamaq istemeıdi. Sapardyń qazanynan tamaqtanady. Ol óz tamaǵyn ózi taýyp, óz otyn ózi tútetse, Búbisara tarylmas edi. Sapar kúıeýi soǵysqa ketken qaryndasyn renjitkisi kelmeıdi, sondyqtan, onyń bólek oshaq asýyna qarsy, qınalmasyn degeni. Oǵan syılyqtyń jaqsysyn arnaıtyny da sodan. Ol Búbisaraǵa unamaıdy. Ár áıel eriniń ózine kóńil bólgenin unatatyny belgili. Bul rette Búbisarany aıyptaı almaısyń. Onyń da balalary bar, otbasynyń qajeti bar. Qıyn zaman. Úsh balasymen bir áıeldi asyraý ońaı emes, jeńgesi men qaıyn sińlisiniń arasyndaǵy qaqtyǵys osydan týady.
Osy arada aıta ketý kerek, «hıkaıattaǵy Býrashtyń prototıpi jazýshynyń ózi emes pe eken?» degen oı keledi. 1933-te dúnıege kelgen jazýshy soǵys bastalǵanda 6-7 jastaǵy bala, er azamattar soǵysqa ketip, qarttar men balalarǵa qarap qalǵan aýyl tirligin kózimen kórgeni anyq. О́zi kórgen sol aıanyshty ómir arada qansha jyldar ótken soń jazýshy júreginen kórkem obraz bolyp kóktegen.
Hıkaıatta basy ashylmaı qalǵan máseleler, aqylǵa qonymsyz epızodtar da bar sııaqty áser etedi. Mysaly Kárim Kúrkireýdiń boıynda otyrǵan beıtanys shopannyń úıine qonady da, shopandy kempirimen qosa baýyzdap óltirip ketedi. Olardyń ne jazyǵy bar edi? Bul suraqqa hıkaıattan jaýap taba almaısyz.
Hıkaıattyń sońynda Býrash pen Kolkanyń poıyzben kelgen ólikterdiń (qalmaqtardyń óligi) arasynan tiri qalmaqty kóretini bar. Olar onyń tiri ekenin bilse de, ony Kolkanyń ákesi men tapal qaraǵa aıtyp uqtyra almaıdy. Olar tiri adamdy kóre tura óliktermen birge jóneltpek, aıtar syltaýlary: «erteń bul jerge joǵarydan kisi keledi» deıdi. Kim kelse de, tiri adamdy alyp qalǵany úshin sógis aıtpas edi, onyń ústine soǵys kezi, adamǵa muqtaj zaman. Biraq úlkender tiri qalmaqty alyp qalǵysy joq. Sol úshin Kolkanyń ákesi balasyn uryp jyǵady. Bul ne? Buǵan qandaı sebep bar? Jaýapsyz suraqtyń biri osy. Bul avtordyń osaldyǵy emes, Ákim Tarazıdiń naǵyz kásipqoı jazýshyǵa tán sheberligi. Eger jazýshy sol suraqtardyń bárin sheship berýge talpynsa ne bolar edi? О́mirde adam túsinbeıtin qubylystar kóp. Jazýshy nege onyń bárine jaýap taýyp berýi kerek?
«Aqberdiniń aýlasynda» soǵystyń adam balasyna keltirgen zardaby basqa qyrynan ashylady. Bul – soǵystyń adam janyna salatyn jarasy, soǵystan týatyn áleýmettik apattar. Soǵys adamdardyń nıet-pıǵylyn buzyp, jaman ádetke úıretedi. Bireýdiń áıelin bireý tartyp alý, óshtesken kisisin óltirý de soǵystyń adam janyndaǵy jańǵyryǵy ekenin dáleldep jatýdyń keregi joq. Biz taldap otyrǵan hıkaıatta jazýshy Ákim Tarazı soǵystyń adam rýhyn tozdyryp, azǵyndyq jolǵa salatynyn sheberlikpen jetkize bilgen. Eń qyzyǵy, hıkaıatta jazýshy óz konsepsııasyn dáleldeýge tyryspaǵan. Soǵystan týatyn áleýmettik jáne rýhanı apattardy oqyrmannyń kózine kórsetip beredi.
Imanǵazy NURAHMETULY,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty
