260,2 sharshy metr jerdi alyp jatqan mýzeı úıiniń ózi sátti tańdalǵan – HIH ǵasyrdyń aıaǵynda, 1893 jyly arnaıy joba boıynsha mavrıtandyq stılde salynǵan tarıhı ǵımarat bolatyn. Jyl sońynda, aldyn ala josparlaýsyz ashylǵan mýzeı ǵımaratyn kúrdeli jóndeýge jergilikti kásipkerler kómektesti. Sóıtip az ýaqytta 4 ekspozısııalyq zaldan turatyn zamanaýı mýzeı dúnıege keldi.
Mýzeı «Batys Qazaqstan oblysynyń kıeli jerleri», «Qazaq ulttyq baspasóz tarıhy», «Alash qozǵalysynyń tarıhy» jáne «Táýelsiz Qazaqstan» dep atalatyn 4 zaldan quralǵan. Budan bólek, túrli jıyn, dóńgelek ústel májilisteri ótetin konferens zalynda aıyna eki márte basqosý uıymdastyrylady. Ashylǵanyna az ýaqyt ótse de mýzeı tarıhshylar men ólketanýshylar jıi jınalatyn rýhanı ortalyqqa aınalǵan.
– Mýzeı ashylǵaly beri arada ótken 8 aı ishinde bizge 6,5 myńnan asa adam kelip, ekspozısııamyzdy tamashalady. Qalamyzǵa Astanadan keletin laýazymdy tulǵalar men depýtattar, alys-jaqyn shetelden keletin meımandar bizdiń mýzeıdi kórmeı ketpeıdi, – deıdi mýzeı qyzmetkeri, ekskýrsovod Araılym Qonysbaeva.
«Rýhanı jańǵyrý» mýzeıiniń birinshi zaly – «Batys Qazaqstan oblysynyń kıeli jerleri» dep atalady. Jalpy, Qazaqstanda kıeli jerler geografııasyn túgendeý jobasynyń ózi osy «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynan bastaldy ǵoı. Sondyqtan «Rýhanı jańǵyrý» mýzeıiniń bir qanaty dál osy kıeli jerlerge arnalǵany aqylǵa syıymdy-aq.
Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq mýzeıi janynan qurylǵan «Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵy Qazaqstannyń jalpyulttyq kıeli oryndary qataryna kiretin 100 nysannyń tizimin alǵash jarııalaǵan kezde bul tizimge Batys Qazaqstan oblysynan nebári eki nysan – ortaǵasyrlyq Jaıyq qalasy men «Bókeı Ordasy» tarıhı mýzeı-kesheni engeni habarlandy. Keıin arnaıy issaparmen Aqjaıyq óńirine kelgen «Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵy mamandary oblys aýdandaryn aralap, tarıhı oryndaryn kórdi. Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi jáne tarıhı eskertkishterdi qorǵaýmen aınalysatyn oblystyq memlekettik ınspeksııa usynǵan tizimge sáıkes tarıhı eskertkishtermen, óńirdiń kıeli jerlerimen tanysty. Osy sapardyń nátıjesinde Qazaqstannyń jalpyulttyq kıeli oryndary tizimine Aqjaıyq óńirinen taǵy 5 nysan qosyldy.
Sóıtip Batys Qazaqstan oblysy boıynsha alty alash ardaqtaıtyn kıeli orynnyń sany jetige jetti. Olardy jeke-jeke tanystyryp óteıik:
Ortaǵasyrlyq Jaıyq qalasy. Oraldan Atyraý baǵytyna shyǵatyn tas joldyń boıynda, Jeltaýdyń Jaıyq ózenine jaqyndap eńkeıgen tusynda ornalasqan. Jaıyq qalasy týraly kóne saıahatshylar jazbalarynda aıtylyp, kartalarǵa tússe de naqty orny 2001 jyly ǵana tabyldy. Búgingi Oral qalasynyń ońtústik-batysyna qaraı 12 shaqyrym jerde ornalasqan qalashyqtyń saqtalǵan aýmaǵy 50 gektardaı, al keseneler orny qalǵan nekropol aýmaǵy – 300 gektar. Ǵalymdar Jaıyq qalasy XIII-XV ǵasyrǵa deıin ómir súrgen dep boljaıdy. Arheologııalyq qazba jumystary barysynda kirpish kúıdiretin eki pesh, ák órteýge arnalǵan pesh, shyǵys monshasy, úsh turǵyn úı, eki mavzoleı jáne ártúrli qurylystardyń orny zertteldi.
Qazba jumystary kezinde tabylǵan nysandar HIII-HV ǵasyrǵa tıesili bolǵanymen, jalpy qala týraly derek IH ǵasyrdaǵy arab saıahatshysy Ibn Fadlannyń jazbasynda aıtylady. Ǵalymdar Jaıyq qalasyn qazirgi Oral qalasynyń izashary sanaıdy. Bolashaqta kóne qala aýmaǵy ashyq aspan astyndaǵy murajaıǵa aınalady dep josparlanǵan.
Qala ornynan batysqa qaraı 2 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan kóne qorym ornynda polıhromdy glazýrmen aptalǵan eki kameraly kúmbezdi keseneniń qırandysy tabyldy. Osyndaı birneshe kesene jáne óz zamanynda elıtalyq qurylys sanalatyn shyǵys monshasynyń tabylýy – ortaǵasyrlyq Jaıyq qalasynyń Altyn Orda kezeńinde eń damyǵan jáne qala mádenıeti gúldengen ortalyq bolǵanyn kórsetedi. Mýzeıde qazba jumystary kezinde tabylǵan jádigerler qoıylǵan.
«Bókeı Ordasy» tarıhı-mýzeı kesheni. Batys Qazaqstan oblysy ortalyǵynan 550 shaqyrym qashyqtyqta jatqan Han ordasy aýyly – 1801 jyly qurylǵan Bókeı ordasynyń astanasy, irgetasyn han Jáńgir 1826 jyly qalaǵan eldi meken. Bul jerde HIH-HH ǵasyrǵa jatatyn kóptegen ǵımarat – Jáńgir mektebi, qazynashylyq úıi, baspahana t.b. 60-tan astam tarıh jáne mádenıet eskertkishteri saqtalǵan.
Bókeı ordasy tarıhı-mýzeı keshenine HIH ǵasyrdyń tarıhı-mádenı eskertkishi, qazaq dalasynda búginge deıin saqtalǵan birden-bir Han saraıy, 1867 jyly 1 shildede ashylǵan «Kaznacheıstvo» mekemesi ǵımaraty, 1835 jyly Jáńgirdiń óz jobasymen turǵyzylǵan Han meshiti, 1883 jyly jergilikti qyz balalarǵa arnaýly orta bilim berý maqsatynda ashylǵan oqý orny – qyzdar ýchılıshesi ǵımaraty, 1830 jyly salynǵan Jáńgir hannyń otbasylyq dárigeri A.A.Sergachevtiń úıi, 1868 jyly salynǵan Tarǵyn mektebi ǵımaraty, qazaqtyń alǵashqy ulttyq gazetteri basylǵan Orda baspahanasynyń úıi, memleket qaıratkeri S.Meńdeshev turǵan úı, tuńǵysh aýrýhana ǵımaraty, taǵy basqa tarıhı ǵımarattar kiredi. Sondaı-aq Han zıraty keshenindegi Jáńgir han, kúıshi Dáýletkereı Shyǵaıuly jáne etnograf ǵalym Muhamedsalyq Babajanov keseneleri de osy biregeı keshen quramynda. Mýzeı ekspozısııasynda «Bókeı ordasy» tarıhı-mýzeı kesheniniń maketi, qujattar kóshirmesi, kóne sýretter qoıylǵan. Aıta ketetin bir jaıt – Han ordasyndaǵy Dáýletkereı Shyǵaıulynyń kesenesi óz aldyna Jalpyulttyq qasıetti nysan qataryna endi.
Taqsaı qorǵan kesheninen tabylǵan Altyn hanshaıym. B.z.d VI-V ǵasyrlarǵa jatatyn bul keshen Batys Qazaqstan oblysy, Terekti aýdanyndaǵy Taqsaı obalar kesheninen 2011 jyly tabylǵan. Shamamen 20 jastaǵy áıeldiń súıegi 500-ge tarta altyn áshekeımen kómkerilgen eken. «Taqsaı hanshaıymy» atanyp ketken bul eskertkish jádigerdiń túpnusqasy búginde Ulttyq mýzeıde saqtaýly tur. Sarmattar dáýirindegi aýqatty áýlettiń ókili sanalatyn «Altyn hanshaıym» otandyq arheologııa ǵylymynda teńdessiz jańalyq sanalyp otyr. Taqsaı obalar kesheninde qazba jumystary áli de jalǵasýda.
Terekti aýdanyndaǵy Dolınnoe eldi mekeniniń mańyndaǵy Taqsaı keshenin 2012 jyldyń kúzinde Batys Qazaqstan oblystyq tarıh jáne arheologııa ortalyǵynyń mamandary qazyp bastaǵan edi. Arheologııalyq qazba jumystary nátıjesinde ejelgi sarmat kezeńine jatatyn aqsúıek baı áıeldiń jerlengen orny tabyldy. Qabirden áıel adamnyń altyn áshekeı buıymdary, erekshe shoshaq tóbeli altyndaǵan bas kıim qaldyǵy, soǵys kórinisi beınelengen taraqsha, jalpy salmaǵy 3 kıloǵa jýyq kóptegen altyn buıym shyqty.
Taqsaı kesheninen alynǵan artefaktilerdi zertteýge Qazaqstannyń Astana jáne Almaty, Japonııanyń Tokıo, Germanııanyń Bohým jáne Frankfýrt-Dıýsseldorf, Reseıdiń Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Orynbor, Chelıabi, Pýshıno, Novosibir qalalarynan mamandar men ǵalymdar shaqyryldy. Belgili restavrator Qyrym Altynbekovtiń ǵylymı-qaıta qalpyna keltirý sheberhanasy mamandary altyn áıeldiń kıimin qalpyna keltirdi. Mýzeıde osy qazba jumystarynan sýretter, qalpyna keltirilgen taraq, taǵy basqa jádiger kórermen nazaryna usynylǵan.
Áýlıe Jumaǵazy haziret kesenesi týraly «Egemen Qazaqstan» gazetiniń bıylǵy 9 tamyz kúngi sanynda «Aqjaıyqta Jumaǵazy qaziret» atty maqalamyz shyqqan bolatyn. Sondyqtan Qazaqstannyń Jalpyulttyq qasıetti nysandary tizimine kirgen bul keshenge toqtalmaımyz.
Ǵumar Qarash zıraty. Belgili aqyn, oıshyl-aǵartýshy, Alash qaıratkeri Ǵumar Qarash – óz zamanynyń ozyq oıly ókilderiniń biri bolǵan edi. Tóńkeriske deıin-aq «Shaıyr...» jáne «Kóksilder» jınaǵyn, «Oıǵa kelgen pikirlerim», «Bala tulpar» (Ýfa, 1911), «Qarlyǵash» (Qazan, 1911), «Týmysh» (Ýfa, 1911), «Aǵa tulpar» (Orynbor, 1914) kitaptaryn basqan, 1911 jyly qazaqtyń tuńǵysh basylymdarynyń biri «Qazaqstan» gazetin, 1919 jyly tuńǵysh pedagogıkalyq «Muǵalim» jýrnalyn shyǵarǵan qaıratker. 1917 jyly Alash qozǵalysyna belsene aralasyp, birinshi jáne ekinshi jalpyqazaq sıezine qatysqan, qazı saılanǵan. Ǵumar Qarashty 1921 jyly 12 sáýirde Batys Qazaqstan oblysy Jánibek aýdany, Jaqsybaı aýyldyq okrýgi jerindegi Qunanshapqan degen jerde jaýlary qylyshtap óltirgen.
Búginde Jánibek aýdany Talov aýyldyq okrýginiń Birlik degen jerinde aýdan turǵyndarynyń qoldaýymen Ǵumar Qarashqa kesene turǵyzylyp jatyr. Oraldaǵy «Rýhanı jańǵyrý» mýzeıindegi Ǵumar Qarash týraly derekter «Batys Qazaqstan oblysynyń kıeli jerleri» zalymen shektelmeıdi. Qazaq ulttyq baspasóziniń damý tarıhyna arnalǵan bólimde de Ǵumar týraly, Ǵumar men Eleýsin Buırınniń basshylyǵymen 1911-1913 jyldary shyqqan «Qazaqstan» gazeti, «Uran», «Durystyq joly» gazetteri men «Muǵalim» jýrnaly týraly derekter molynan qoıylǵan.
Jympıty – Kúnbatys Alashorda astanasy. Alashorda úkimetiniń batys qanaty – Kúnbatys Alashordasynyń ortalyǵy bolǵan Jympıty selosynda Alash tarıhymen baılanysty birneshe ǵımarat saqtalǵan. Onyń biri – Kúnbatys Alashordanyń keńsesi, ekinshisi – HIH ǵasyrǵa tıesili musylmandar meshiti. Alash jurty azattyqqa qol sozǵan 1917-1918 jyldary Alashordanyń batys qanaty eń uzaq 19 aı – 578 kún boıy ómir súrgen. Búginde Jympıty aýylynda Alash alleıasy, Alashorda mýzeıi jumys isteıdi.
Jahansha men Halel Dosmuhamedovtar basqarǵan Kúnbatys Alashorda úkimeti týraly derekter «Rýhanı jańǵyrý» mýzeıiniń arnaıy ekspozısııalyq zalyna arqaý bolǵan. Jalpy, Oral qalasynyń qazaq ulttyq-azattyq qozǵalysynda úlken orny bar. Bul jerde talaı tarıhı tulǵalar qyzmet etken, túrli tarıhı oqıǵalar ótken. «Rýhanı jańǵyrý» mýzeıiniń elektrondy qyzmet kórsetetin dúńgirsheginen Oral qalasyndaǵy ǵımarattardyń tarıhy, tulǵalar men tarıhı oqıǵalardyń ózara baılanysy týraly kóp maǵlumat alýǵa bolady.
Dáýletkereı kesenesi. Erekshe tylsym lırıkaǵa toly tóre kúıleriniń negizin qalaýshy Dáýletkereı Shyǵaıulynyń kesenesi týraly joǵaryda aıtyp ketken edik. Ataqty kúıshi áý basta óz áýletiniń ataqonysy Qaramola degen jerde, qazirgi Qazaqstan – Reseı shekarasynda jerlengen. Dáýletkereı men Muhamed-Salyq Babajanovtyń súıegin Ordadaǵy Han zıratyna qaıta jerlep, basyna kesene kóterý – sol kezdegi Orda aýdanynyń ákimi, ultjandy azamat Lavr Haıretdınovtyń bastamasymen júzege asty. Bókeı ordasynyń panteony deýge laıyq Han zıratynda Jáńgir hanǵa Mańǵystaýdyń ulýtasynan ornatylǵan kelbetti kesene 1997 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń qatysýymen ashyldy. Arada eki jyl ótken soń Dáýletkereıge de kúmbez kóterildi. Bul saltanatty sharaǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy, Halyq jazýshysy Á.Kekilbaev arnaıy keldi. Aıta keteıik, Han zıratyndaǵy bul keseneler assambleıasynyń avtory – belgili mańǵystaýlyq sheber Kópbol Demesinov.
Mine, Batys Qazaqstan oblysynyń baıtaq dalasynda shashyrap ornalasqan Jalpyulttyq kıeli jeti nysannyń barlyq deregin bir jerge jınap, kórermen nazaryna usynyp otyrǵan Oral qalasyndaǵy «Rýhanı jańǵyrý» mýzeıiniń bir qyzmeti osyndaı.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Batys Qazaqstan oblysy
