Qyzyna Quralaı, ulyna Qarshyǵa dep at bergen kóshpendi halyq tabıǵatpen úndese ómir súrdi. Alashtyń Atyraýdan Altaıǵa deıin, Arqadan Alataýǵa deıingi saıyn dalasynda tabıǵatyna kóz toıatyn kóptegen sulý ólkeler bar. Sonyń biri Saryarqanyń injý-marjany – Qarqaraly taýlary. Onyń tumsa tabıǵaty men saf aýasy adamnyń tánin emdep, janyn jazady. Osy ǵajaıypty keleshek urpaqqa mıras qylyp qaldyrý maqsatynda 1998 jyldyń 1 jeltoqsanynda Qazaqstan Respýblıkasy №1212 qaýlysymen Qarqaraly ulttyq tabıǵat parki qurylǵan bolatyn.
Ortalyq Qazaqstandaǵy janýarlar álemi men ósimdikter dúnıesiniń negizgi bóligi osy park aýmaǵynda mekendep, ósip-ónedi. Onyń quramyna Qarqaraly, Baqty, Kent jáne Taý orman sharýashylyqtary kiredi. Sonymen qatar memlekettik park qaramaǵyna «Bektaýata men Beldeýtas» zoologııalyq qaýmaldary bekitilgen.
Tabıǵat parkiniń ósimdikter álemi segiz júzden asa túrden turady. Olardyń bes túri Qarqaraly bóri qaraqaty, sfagným múgi, qyrǵyz qaıyńy, jińishke kóknár, kóktem jańagúli Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engen. Al janýarlar dúnıesinde 46 sútqorektiniń túri, 25 qustyń túri mekendeıdi. Qustardyń kóbi soqpaly bolady. Janýarlar men qustardan arqar, qara láılek, búrkit, úki, ergejeıli búrkit, dala surjylany, Ignatov golıany Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engen.
Park kóleminiń jalpy aýmaǵy 112120 gektardy quraıdy. Qoryqtyq aımaq, ekologııalyq turaqtaný aımaǵy, týrıstik saýyqtyrý aımaǵy jáne shekteýli sharýashylyq áreketiniń aımaqtaryna bólinetin park aýmaǵyn 75 memlekettik ınspektor men qorǵaý bóliminiń bastyǵy, tabıǵat nysandary men keshenderdiń ınjeneri, orman sheberleri qorǵap, qadaǵalaıdy.
Sonymen qatar mobıldi toptar aýmaqta quqyq qorǵaý organdarymen birlese júrgiziletin reıdterge qatysady. Tótenshe jaǵdaılar týyndaǵan jaǵdaıda dereý is-qımyldy qamtamasyz etý maqsatynda mekemeniń avtomashınalary men orman órtin sóndirý stansasyna radıostansalar ornatylǵan. Orman órt oshaqtaryna desanttardy jetkizý maqsatynda «Tikushaq» alańy uıymdastyrylǵan. «Qazavıaormanqorǵaý» qyzmetimen órt qaýiptiligi joǵary maýsymda bekitilgen josparǵa sáıkes kúndelikti áýeden sholý júrgiziledi. Qazirgi tańda ulttyq parktiń aýmaǵynda memlekettik ınspektorlardyń turǵyn úıi men jumys orny bolyp otyrǵan 43 kordon ornalasqan. Memlekettik ınspektorlar kıimdermen, qyzmettik atys qarýlarmen, kýáliktermen jáne zamanaýı modıfıkasııaly rasııalarmen qamtamasyz etilgen.
Ulttyq park qurylǵan kúnnen bastap ǵylym jáne monıtorıng bólimderi jumys isteıdi. Qurylǵanynan osy aralyqqa deıin kóptegen ǵylymı zertteý jumystary júrgizildi. Sonyń biri – «Tabıǵat jylnamasy» baǵdarlamasy boıynsha júrgiziletin zertteýler. Bul baǵdarlama boıynsha park aýmaǵynda tabıǵı úrdisterdiń damý dınamıkasyna baılanysty jınaýlar men aqparatty taldaý júrgiziledi.
Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń zoologııa ınstıtýtymen 2002 jyly «Qarqaraly memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń iri sútqorektileriniń esebi jáne olardyń taralýy» taqyryby boıynsha zertteýler júrgizdi.
Ǵylymı zertteý jumystary aıasynda Á.Marǵulan atyndaǵy arheologııa ınstıtýty jáne E.A. Bóketov atyndaǵy QarMÝ-diń Saryarqa ekspedısııasy maýsym aıynda Kent ormanshylyǵynyń jerindegi kóne Alat eldi mekeninde jáne Qyzyltas eldi mekeniniń óndiristik alańynda arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizdi. Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń bıogeografııalyq fakýlteti mamandary ulttyq parktiń ǵylym jáne monıtorıng bóliminiń mamandarymen birlese otyryp «Bıota elementteri jáne ekojúıelerdiń tutastaı jaı-kúıine uzaq merzimdi monıtorıngi uıymdastyrý» taqyryby zerttedi. Al 2009 jyly Novosibir qalasynda ornalasqan Reseı ǵylym akademııasynyń júıelendirý jáne janýarlar ekologııasy ınstıtýty park aýmaǵyndaǵy usaq sútqorektilerdiń faýnasyna dalalyq zertteýler júrgizdi.
«Jasyl el» baǵdarlamasy boıynsha aǵash otyrǵyzý jumystaryna jyl saıyn joǵary synyp oqýshylary men stýdentter atsalysady.
Qarqaraly memlekettik ulttyq parkiniń birinshi kezektegi maqsaty – faýna men floranyń tabıǵı mekenderin qorǵaý. Sonymen qatar týrızmdi damytý.
Qarqaraly mańyndaǵy Shahter, Tasbulaq, Apan, Injý-marjan jáne taǵy basqa demalys oryndaryna elimizdiń ár jerinen jyl saıyn týrıster kóptep kelýde. Olardyń kóbi Shaıtankól, Basseın kóli, Qalmaq qorǵany, Úsh úńgir, Qyzyltas, Kimasar shatqaldaryna sapar shegedi.
Sonymen qatar Tasbulaq shatqalynda ornalasqan tabıǵat murajaıy park maqtanyshtarynyń biri. Bul 1983 jyly salynǵan. Eki qabatty aǵash ǵımarat. Mundaǵy tanystyrý zalynda kóptegen sút korektiler men qustardyń beıneleri ornalassa, botanıkalyq zalda sırek kezdesetin ósimdikter usynylǵan. Osy murajaı aýmaǵynda ornalasqan 82 gektar zoologııalyq volerde maral, saryq, kerbuǵy, shýdaly qodas, dońyz sııaqty janýarlardy tirideı kórýge bolady.
Qarqaraly ulttyq parki «Saıabaqtar sherýi» halyqaralyq tabıǵatty qorǵaý aksııasyna 2004 jyldan beri turaqty qatysyp keledi. Bul shara aıasynda «Qustar uıalaryn ornatý», «Taza arna – taza jaǵalaý», «Taza orman», «Qumyrsqa ıleýlerin qorshaý», «Jasyl jelek – jerdiń kórki» sııaqty aksııalardy turaqty ótkizip, tabıǵatty qorǵaýdyń mańyzdylyǵyn nashattaıdy.
Ulttyq parktiń jyl saıynǵy aǵash otyrǵyzýy men júzdegen gektar jerlerdegi topyraqty mıneraldandyrýy arqasynda jalańash tóbelerdiń baýraıy jabylyp, orman ósip keledi. Bul árıne kóz qýantyp, kóńilge senim ornatady.
Jaqpar tasynda arqary sekire bılegen, ormanynda bulany ókire kúılegen, kók aspanynda qyrany qalyqtaı samǵaǵan, shyńynan suńqary shúıile zaýlaǵan, toǵaıynda qury oınaq salǵan, qara ormanynyń saf aýasyna qumarymyz qanǵan Qarqaraly, Baqty, Kent, Qý óńiri – kıeli meken.
Gúlbarshyn JUMAHANOVA
Qaraǵandy oblysy,
Qarqaraly qalasy
