Kúı men kúıshi taǵdyry

Sol bir shaq kúı óneriniń aýyr kezeńi edi. Bar jazyǵy shertpe kúı tartqany úshin Qyzdarbek kúıshiniń bar shákirti oqqa baılanyp, shoshynǵan jurt dombyradan beze qashqan tus ta keshegi ǵana kún bolatyn. Esi endi kire bastaǵan el elýinshi jyldary dombyrasymen jylap kórise bastaǵan. Iá, men sol kezde Dáýletbek Sádýaqasuly degen bozbalany alǵash ret kórdim. Qyzyltý aýyly edi. Kóńilderi endi serpile bastaǵan jurt. Kóńildi serpiltken sol aýyldyń jastary. Kúnara konsert qoıatyn da sol Qyzyltý jastary. Darhan edi-aý sol aýyl. Shirkin-aı, myna aýyl máńgi saqtalar me edi dep ishteı tileıtinmin de.

Aýyldyń shejireshi qarttary da kóp, ánshi-dombyrashy jastary da tizilgen aýyl. Konsertterge Dáýkeńmen qatar Maıasar, Aǵysbaı degen jigitter dombyra ustap qosa shyǵady. Úsheýi kezekpen kezek neshe alýan kúılerdi shertip, jurtty tebirendiredi. Kolhozdyń aýyr jumysynan sharshap kelgen jurt bir-birinen oza shapqan báıgeniń júırigindeı alma-kezek jarysqan úsheýiniń ónerine tánti bop, boı sergitetin.

Dáýkeń tegi Qyzdarbektiń kúılerine boı uratyn. Maıasar Táttimbet kúılerine áýestik tany­tatyn. Aǵysbaı Daırabaıdyń, Toqanyń, sonaý áride jatqan Itaıaq kúıshiniń ónerine áýes­­ti­gin bildiretin. Iá, osy úsheýi oqqa baıla­­nyp, úzilip qalǵan Qyzdarbek mektebin qaı­ta túletip, kúımen jan kirgizip jatqandaı bolatyn.

Men osy kezeńnen sál buryn Kıiktide ataq­ty kúıshi Begimsaldyń ónerin tamasha­la­ǵan edim. Kıiz úıdiń aldyndaǵy kógalǵa jaıǵasqan jurt erteńgilik saǵat 10 shamasynda bastalǵan kúıshiniń kúıin taban aýdar­maı tús aýyp, saǵat 4 shamasyna jetken­she tyńdaǵan edi. Aıtýlaryna qaraǵanda Begimsal 100-den artyq kúı biledi eken. «Selına» bastalǵan soń Begimsal kúı tyń­daı­tyn jurt taba almaı, kúıingennen dom­byra­syn tastap ketti.

Arada biraz jyl ótip, Sibirdegi «qajy­lyq» saparymdy ótkerip kelgenmin. Shaltas­ta aýdandyq shopandar toıy ótti. Keshinde Dáýkeńniń jaqyny Áli aqsaqal taýdyń ishindegi saıǵa úı tigip, biraz jurtty qonaq etken. Dáýkeń jezdeme ere bardym. Tórde Qazı aqyn bastaǵan aqsaqal áńgi­me shertken. Ábekeń (Ábdiǵalı molla) Qyz­darbek týraly áńgime qozǵap, Sembek kúı­shi­niń ár kúıge arnaǵan tıegi bolatynyn jet­kizgen. Tórdegi Qazı Ábekeńe «kúı shert» dep qolqalady. Ábekeńniń qoldary isip júr eken, sony alǵa tartyp, dombyrany Dáýkeńe usynyp, endigi úmiti Dáýkeńde ekenin qadap turyp aıtqan. Jaratýshy Jabbar haqtyń erekshe syıy ǵoı, Dáýkeń bılep-tósteýge kónbeıtin uly dalanyń osy uly únin jerine jetkize shertti. Táýelsiz oı men rýh kúshi otyrǵandardyń jan syryna jetip, ómirdiń sulýlyǵyn sýretteıtin názik ıirimder aq­sa­qaldardy eriksiz kúrsindirip, Dáýkeńe rah­metterin jaýdyrǵan edi.

Sol bir sát solaı bolǵanymen de ozbyr kúsh óz degenin istetip jatty. Jurt ásirese, aýyl­dyń shala sheneýnikteri, ınstıtýtty «zaochna» bitirip, «bolǵan», «tolǵan» shala muǵa­lim, dereksiz dırektor ataýly qazaq óneri­nen alys ketti. «Áı, dombyra tartshy» deıdi ulyqsyǵany. Eriksiz qolǵa dombyra al­­dyrady. Kóldeneń dombyra ustaǵanǵa tań­da­na ejireıisedi. Araqqa toıǵany odyraıa kekirinedi, unatpaǵany jótkirinedi, arty ý-shý. Mundaıdyń synyna kezikken Dáý­keń «endi dombyra tartpaımyn» dep bar kúı­zelisin aıtyp shyǵa keldi. «Myna topastar kúıdi mazaq etkisi keledi, mazaq etkizbeımin olar­ǵa. Bulardyń oıy kúı tyńdaý emes, qor­laý. Nege qorlatam men olarǵa. Jetti endi. Kúıdiń kıesi urar tegi». Kúızelis uzaqqa sozyldy. Bir shamada meniń de qolyma magnıtafon tústi-aý. Ebin taýyp Dáýkeńnen biraz kúı­ler­di jazyp aldym. Anda-sanda úıge joly túskende magnıtafondy qosyp qoıamyn. Shaı­­dyń sońynda Dáýkeń de shydaı almaı Smaǵul aqsaqal jasaǵan dombyraǵa qol sozyp, ishtegi kúıinishin baıaý shertip aqtarady-aı, kelip.

Dáýkeń úıge ár kelgen saıyn Sembek kúıshiniń dombyrasyn qolǵa alyp, kóp aınaldyratyn edi. «Osy kúnginiń dombyrasynan basynan bastap tyrnaǵyna deıin boıap qoıatyn qatynǵa uqsatyp jypyrlatyp perde taǵyp qoıady. Osy batysqa elikteýdi qashan qoıar ekenbiz. Dombyrada qazaqtyń úni bar, ol batystyń mandalıni emes qoı» – dep renjıtin. Sembek kúıshiniń dombyrasyna toǵyz perde taǵyp, kúı shertetin de «mine, tyńdashy kóne bir ún endi ǵana shyqty, osyny nege umytamyz, qazaqtyń úni osynda jatyr» dep dáleldeıtin.

Kóz aldymnan Maıasar dombyrashy ket­peı­di. «Selına» degen páleniń qyrsyǵynan dombyradan kóz jazyp, traktorǵa mingen óner adamyn, ishtegi sarynnyń kúıinishi jedi me, kúni-túni maı-maı bop, shań basqan, qystyń aıazy temir oryndyqta qosylyp qysqan Maıa­­sar dombyrashynyń ómiri uzaqqa barmady. Ǵa­jaıyp óner ıesi edi, janashyr pende bolmady-aý.

Sibirdegi saparymdy aıaqtap kelgen soń óner ortasynnan alystap, ár jumy­s­tyń basyn bir shalyp júrgen Aǵyspaıǵa kómek etýge tyrysqan edim. Raıkomnyń úshinshi hat­shy­lyǵyna bekigen qaıynbıkem Sháken Tura­baı­qyzynyń kómegimen ol mádınıet úıi­niń meńgerýshisi jumysyna qabyldanǵan. Ke­l­in­shegim ekeýmizdiń aıadaı bólmemizde eki aı boıy úsheýmiz syıysyp ornalastyq. Sonan soń taǵy jarty jyldaı jeke páterge shyqty.  Aǵysbaıdaı dombyrany sulý shertetin adamdy kórgen joqpyn. Keıde dombyra shanaǵy adamsha til qatyp ketetindeı kórinýshi edi. Otbasynyń jaǵdaıy kelińkiremeı, taǵy- taǵy máseleler týyndap Aǵysbaı aýylyna qaıtqan edi. О́ner adamyn óner ǵana saqtaı­dy. Biraz jyl áredik kezdesip júrdik. Júde­ge­nin kórdim. Densaýlyǵy da sóner shoqtaı ál­si­reı bergen. Dúnıeden ozǵanyn bir-aq estidik.

Traktorshy bolyp júrgen Dáýletbek Sádýa­­qa­s­ulynyń ómirin de, kúıshilik ónerin­de saqtap qalýǵa úshinshi hatshy bolǵan Sháken Maıasarovanyń tikeleı kómegi tıdi. Biraz sovhozǵa partkom, Qarabota degen fer­ma­­da meńgerýshi boldy. Meniń dostarym K.Me­­dıev­tiń, S.Medeýbaevtyń kómegimen Aqadyr, Shet aýdandarynda «Zagotkontora» degen jeńil mekemelerdi basqaryp, kúı óne­rin saqtaýǵa múmkindik jasaldy.

Munyń bári de qazaqtyń kúıi ólmesinshi degen qysyltań kezeńdegi jan dalbasalyq edi. Kúı týraly sóz qozǵaǵandar Qyzdarbek, Sembek degen kúıshiler bolypty degennen aspaıtyn. Bar shákirti oqqa baılanǵan Qyzdarbektiń atyn ataýdan jurt seskenetin. Baıqap júrmin, endi bolmasa uly kúıshiniń de, shákirtteriniń de asyl murasy birjola joǵalady. Solar solaı bolady-aý dep kerek qylyp júrgen taǵy eshkim joq. «Zaporojes» kóligine minip, jartylaı jasyryna júrip, (KGB-niń baqylaýyndamyn ǵoı) sonaý Moıynty, Kıikti, Bosaǵa, Aqshaǵyl jurtyn aralap Qyzdarbek shákirtteriniń jıyrmadan asa kúıin taspaǵa túsirip aldym. Endi solarymdy konservatorııaǵa ne oblystyq mádenıet bólimine ótkize almaǵan shaqtardy da bastan ótkerdik.

Jetpisinshi jyldardyn sońynda janyma nemere inisi Esendi ertip Begimsal kúıshini izdep bardym. Qamyqqan kúıshiniń dombyrasyn shertýdi qoıyp ketkenine on jyldan asypty.

– Nege kesh keldiń? – boldy alǵashqy sózi. – Iá, estigem, bir basyńa jeterlik qasiret tarqanyńdy, – dedi taǵy da.

Pensııadan ada Bekeńiń jasy 74-te. Jas bala-shaǵasyn asyraý úshin qysta kochegar, jazda jurttyń malyn baǵady. Qoly kús-kús. «Endi meni zorlamańdar» dep ótingen Beken biraz ýájimnen keıin kóngensidi. Sholańdaǵy dombyrasyn aldyrdyq, jóndedik. Kús-kús saýsaqtar ıkemge kelmedi. Jyly sýǵa salyp, jylqy maıymen maılap, tórt-bes saǵat áýrege túskenbiz. Beken qaıta-qaıta do­m­­by­­rasyn alady da, «bolmady» dep basyn shaı­qaıdy. Biz kásibimizge qaıta kirisip, ala­qa­nyn, saýsaqtaryn ýqalaımyz. Sóıtip oty­ryp Bekeńniń rızalyqpen bas ızegen shama­syna da jettik. Bekeńnen sol joly sonaý áridegi Itaıaq, Qyzdarbek, Sembek, Daıra­baı­dyń qanshama kúılerin jazyp aldyq. Qaıran Bekeń sonan arǵy eki jylda dúnıeden ketti.

Sekseninshi jyldardyń orta kezinde qonaqqa Dáýkeńmen qosa Arqaǵa belgili bolyp qalǵan dombyrashy Oral Istaıulyn shaqyrdym. Oraldyń da kúı shertý óneri erekshe, jan-júıkeńdi bılep áketedi. Oral shertken Ábdıdiń «Zar qosbasaryn» tyńdap otyryp konservatorııanyń dekany Tymat Merǵalıevtiń jylaǵanyn kózim kórgen. «Iаpyr-aı, adamnyń kúıinishi men zaryn, buldyr qaǵyp kete beretin arman-qııalyn eki ishekpen de osylaısha bere berýge bolady eken ǵoı» – degen edi kózin súrtken Tymat aǵa.

Qyzdarbek kúıshi mektebin ózindik erek­sheligin jalǵastyrýshy eki ónerpaz Dáýkeń men Oral kezek almasyp kúı shertip, kóne muralardy kóne sarynymen aldyǵa jaıyp salyp, keremet kúı keshin ótkizgen edi. Dáýkeńniń oryndaýyndaǵy Qyzdarbektiń «О́tkinshi» kúıi uly dalanyń ulylyǵyna bas ıdirip, qol jetpes sheksiz armanǵa súırese, ile Sembektiń «Naz» qosbasaryn shertip, qaıyrylyp kelmes jastyq shaqty da, asa syılastyq kóńil páktigin de nazdana eske alyp, balasha terbetken edi. Eki ónerpazdyń dombyrany kezek almasyp otyryp, bir-birine degen syılastyǵyn kórýdiń ózi bir ǵanıbet. Iá, keshegi ótken dáýrendi shaqtarynda Qyzdarbek kúıshi shákirtteri Ábdı, Sembek, Maqash, Aqmolda, Káribek, Kenjeǵarany óstip bir aldynan ótkizetinin Ábdiǵalı aqsaqal aıtýshy edi-aý. Qaıran, qazaqtyń kelmeske ketken dáýiri.

Qazaqtyń týa bitken ǵalymy, qazaq máde­nıeti­niń úlken janashyry Aqseleý dosym Begimsal men Dáýkeńdi jıi surap, aman­dy­ǵyn bilip turatyn. «Kóńildegi kúıdi saý­saǵy­nyń sezinýi ne degen keremet. Eshbir oqý ony bere almaıdy ǵoı» dep tańdanyp, «sen Begimsaldy dombyraǵa qaıta ıe aldyń, sonymen de baqyttysyń, kúıshiniń sezimi názik qoı, Dáýletbekti saqtaý kerek, shákirt tárbıeletý qajet» deıtin edi.

Aýdandy dúleı ákim bılegen tusta, tıisti mekemeleri sonyń yńǵaıyna jyǵylatyn adamdar basqarǵan ýaqytta Dáýkeńe shákirt daıyndatý isi de uzaqqa sozyldy. О́miriniń sońǵy kezeńinde eki qys shamasyndaı mezgil­de on shaqty jasqa úlgi kórsete aldy. Degen­mende, solardyń ishinde Erkebulan degen aza­mat­tyń Dáýkeńnen jap-jaqsy úlgi alyp, sher­tisi qońǵany kóńilge medeý.

Táýelsizdik alǵannan keıingi tusta Dáýkeń­niń baǵy jandy dese bolady. Ony izdep kelýshiler de shek bolmady. Saıan Aqmolda, Bazaraly Múptekeev kóshtiń basyn bastasa, Dáýkeńniń bir kúıin tyńdap keteıinshi degenderdiń sany mol edi. Dáýkeńnen súbeli kúılerdi jazyp alyp, notaǵa túsirgen arqaly óner ıesi Bilál Ysqaqtyń isiniń ózi bir tóbe.

Iá, Bilál Ysqaq arqaly óner ıesi eke­nin kóz kórdi. Kúıdi sherterde báıgi aldyn­da aýany juta qarmyǵan arǵymaqtaı kóterilip, qubylyp ketedi eken. Osyndaı azamat­tyń Dáýkeńe bas ıip kelýiniń ózi talǵa­my bólektiginiń, ińkárligi alabóten ekendi­giniń kýási emes pe.

Al, daryndy óner ıesi Janǵalı Júzbaı­uly Dáýkeń shertetin kúılerdiń negizin meń­gerip aldy dese bolady. Janǵalıdyń oryn­daýyndaǵy Itaıaqtyń shertpesin teledıdardan estip, qatty tebirendim. Quddy Begimsal kúıshiniń saryny. Erekshe tásil.

Dáýkeńniń «Kúı kerýendi» Shetke ákelip, qanshama sańlaqtaryn jurtpen tanys­tyrýynyń ózi jeke áńgime.

Teginde, kúıshi Dáýkeń sýretker. Kúıge tán sıpattar, Uly dalany seziný, áýez ben áýendi, yrǵaqty sol keńistikke úılestirý, kóz aldyńa sonyń bárin tutastaı keltirý eren kúı­shiniń ǵana qabileti.

Kúıshi, Allanyń bergen uly syıy kúı óneri keýdesine molynan qonǵan, onyń qasıetin tereń sezingen, tylsymǵa toly pende.

Kámel JÚNISTEGI,

jazýshy, «Qurmet» ordeniniń ıegeri

Qaraǵandy oblysy