Tas túrmede talqany taýsylǵan taǵdyr ıeleriniń báriniń de kóksegeni eldiń birligi men tirligi bolatyn. Bul ýaqyttarda talaı jyl buǵaýda kelgen kóńildiń bostandyq ańsaýy da zańdylyq edi. Taǵdyryna tamyr jibergen zııalylyq, kókirek kóziniń ashyqtyǵy jáne ómirdi, qoǵamdy basqasha qabyldaýy ult qamyn oılatpaı qoımaıdy. Jasynan bilimge qushtar bolǵan Áshir Búrkitbaev ta Tashkentte oqyp júrip, tramvaı deposynda tokar bolyp istegen.
On tórt jasynda komsomol, on toǵyz jasynda Kommýnıstik partııa qataryna ótken ol qazaqtyń tuńǵysh taý-ken ınjeneri retinde tarıhta qaldy. Qazaq ulttyq polıtehnıkalyq ınstıtýtyn uıymdastyrýshy ári sol oqý ornynyń tuńǵysh basshysy, «Lenınshil jas» gazetiniń redaktory retinde de aıtarlyqtaı eńbek etti. Alaıda búginde Áshir Búrkitbaevtyń aty Alash arystarynyń qatarynda kóp aıtylmaıdy. Bul turǵyda qaıratkerdiń ómir jolyn zerttep júrgen medısına ǵylymdarynyń doktory Saǵyndyq Ordabekov este qalar ǵajaıyp estelikpen bólisti.
Áshir Janáliuly 1928 jyly elimizdiń sol kezdegi astanasy Qyzylorda qalasynda ótken respýblıkalyq komsomoldar konferensııasyna qatysyp, onyń hatshysy bolyp saılanady. Sol kezeńderdi sýrettegen Aıtjan Býtınniń esteligi Alash qaıratkeriniń ómir jolynan habar beredi. «Áshir Búrkitbaevpen men Qyzylorda ólkelik konferensııasy kezinde tanystym. Sol sapar ol komsomolǵa hatshy bolyp saılandy. О́zi Qarsaqpaıdan kelgen jumysshy jigit eken. Menimen túıdeı qurdas bolyp shyqty. Konferensııa bitken soń burynǵy hatshy Sadyq Nurpeıisov shaqyryp alyp: «Aıtjan, sen Áshirdi úıińe alyp barshy. Yıiń tórt bólmeli ǵoı. Páter alǵansha senimen bolsyn», – dedi. Sodan men ony úıge ertip keldim. Biraz ýaqyt birge turdyq. Minezi jýas, kóp úndemeıtin, birtoǵa jigit edi. Men ol kezde atty ásker polky komsomol uıymynyń jetekshisi edim. Birge jumys istep júrdik. Ol kezde kópshiliktiń saýaty shamaly bolatyn. Bilimge, oqýǵa degen qushtarlyq bolý kerek, jınalystar men leksııalardan qalmaıtynbyz. Oraz Jandosov, Sáken Seıfýllın, Sultan Segizbaevtyń áńgimelerin qyzyǵa tyńdaıtynbyz. Taıyr Jarokov, Ǵabıt Músirepov, Mansur Gataýlın, Áshir barlyǵymyz birge júretinbiz.
Sodan 1928 jyldyń 9 mamyrynda men Almatyǵa aýystym. Áshir óziniń qalyńdyǵy Ǵarıfany alǵash bizdiń Almatydaǵy páterimizge alyp kelip, úılendi. 1929 jyly men Máskeýge oqýǵa ketip, páterimdi Áshirge qaldyrdym. Áshir óte qarapaıym, aq júrek, kishipeıil jan edi. Ýaqytty tekke jiberýdi bilmeıtin. Árdaıym kitap pen qaǵazǵa shuqshıyp, birnárseni oqyp, syzyp, jazyp otyratyn. Oılaıtyny tek jumys bolatyn. Keıde ol maǵan qarap: «Aıtjan, sen Máskeýde oqyp, bilimińdi tereńdettiń, komıssar atanyp, endi mine, belińe qylysh taǵyp júrsiń. Al bizde oqý da, qylysh ta joq», dep kúrsinip, muńaıatyn. Onyń janarynan oqýdy ańsaıtyny kórinip turýshy edi. Keıinirek ol Máskeýde bir jylǵa jýyq bolyp, Sverdlovskiden joǵarǵy tehnıkalyq akademııany bitirip keldi.
Ol kezde Áshir jubaıy Ǵarıfa men qyzy úsheýi kishirek eki bólmeli úıde turdy. Yıinde dúnıe-múlikten syqyrlaǵan eskileý temir kereýeti ǵana bolatyn. Men «Áshir-aý, sen dúrdeı ınstıtýttyń dırektorysyń. Al úıińde bir kilemiń de joq. Almaısyń ba?» dep edim, ol «Áı, Aıtjan-aı, biz jumyskerler bıýrokrat bola almaımyz. Tapqan aılyǵyma Ǵarıfa tamaq, kıim alady. Basqa ne kerek? Onyń ústine, taǵy da oqýǵa barmasam bolar emes, bilimimdi kóterýim qajet», dep jaýap qatty Áshir dosym. Sol aıaýly dosymdy men otyz jetinshi jyldyń 1 maýsymynda sońǵy ret kórdim. Ony qaıtyp kórýdi taǵdyr maǵan jazbapty» degen estelik Áshir Búrkitbaevtyń taǵdyryndaǵy kópshilikke beımálim jaıttardy sýretteıdi.
Otyz bir jyl ǵana ǵumyr keship, baqıǵa attanǵan Áshir Búrkitbaevtyń jary Ǵarıfa apaıdyń da jazyp qaldyrǵan myna esteligi jan jabyrqatady. «Men sol zulmatqa toly 1937 jyldyń jazǵy bir kúninde Áshirge: «El ishinde «halyq jaýy» degen qorqynyshty soıqan júrip jatyr. Talaı azamattardy NKVD qyzmetkerleri ustap, aıaq-qolyna kisen salyp, abaqtyǵa jabýda. Olardyń arasynan oqqa ushyp jatqandary da barshylyq. Meniń boıymdy keıde qorqynysh-úreı bıleıdi. «Seni de bir kúni olar óz qarmaǵyna iliktiredi-aý» degen úreı mazalap júr. Sen ne oılaısyń?» – degen edim. Sonda ol «Ǵarıfashym-aý, meni óz qolyńmen aparyp berseń de olar almaıdy. Keńes ókimeti men halyqqa qarsy eshbir aram pıǵylym, teris is-áreketim, tıtteı de qastyǵym joq. Meni NKVD ne qylsyn? Men úshin qoryqpańdar» – dep edi. Sodan eki-úsh aıdan keıin-aq zobalańǵa iligip, order ákelip, aldy da ketti. Sol ketkennen mol ketti. Túk qyzyq kórmedi, marqum. Ońdy edi ǵoı. Ońdy bolǵan soń mańdaıymyzǵa syımady. Adamgershiligi mol edi. Artynda jaqsy sóz qalǵany ǵana kóńilge jubanysh. Ysh bala bar edi, meniń soryma barlyǵy qaıtys boldy. Ol ketken soń qasiretti kóp kórdik».
Iá, jany da, ary taza azamat óz basyna náýbet ornaıdy dep oılamaıdy. Alaıda qankóbelek aınalǵan dúnıe mundaı nıetti esepke ala bersin ba?!. Talaı adamnyń taǵdyryna tuzaq quryp, ómirine ókinish ákelgen qyzyl qyrǵyn qasireti umytylmaıdy. Tipti arystaı azamattardy jandaıshaptardyń qalaı, qaı jerde jer jastandyrǵany jaıly da ańyz ben aqıqat aralas derek kóp. Uzaq jyldardan beri Áshir Búrkitbaevtyń taǵdyryn zerttep júrgen Saǵyndyq Ordabekov «Áshir Búrkitbaev Almatydan 35 shaqyrym jerdegi Jańalyq aýylynyń túbinde NKVD janalǵyshtarynyń oǵyna ushty. Sóıtip, qatal zamannyń qatygezdiginen taǵy bir bolashaǵynan zor úmit kúttirgen Alashtyń zııaly azamatynyń ómiri qıyldy» deı kele, áttegen-aıyn da jetkizdi. «О́kinishke qaraı, bizdiń tarıhshylarymyz alǵashqy qazaq ınjeneri, elimizdiń tuńǵysh tehnıkalyq ınstıtýtynyń negizin qalaǵan aıaýly azamat Áshir Búrkitbaev jaıly bul kúnderi esh jerde sóz qozǵamaıdy. Olardyń basym kópshiligi burynǵy súrleýden shyqpaı, kópshilikke onsyz da belgili tulǵalar tóńireginde málimetterdi qaıtalaýmen keledi. Al artynda izdeýshisi joq qanshama Alash arystarynyń esimi kúni búginge deıin búrkemelenip, belgisiz, aqtańdaq jaıda jatyr. Bul – bárimiz oılanatyn másele» deıdi. Shynynda da qasiretti kezeńniń qurbany bolǵandardyń qaısysynyń esimi este saqtaýly? Degenmen, ult tarıhynda aıtarlyqtaı eńbek etken erlerdiń esimderi eshqashan umytylmasa ıgi.
Týǵan jerdiń topyraǵynan jaralyp, týǵan el úshin eńbektengen erlerdiń esimi umytylmaıdy. Búginde Áshir Búrkitbaev uıymdastyrǵan Qanysh Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtetiniń metallýrgııa jáne polıgrafııa ınstıtýtyna qaıratkerdiń aty berilgen. Sondaı-aq bilimdi jastar úshin Áshir Janáliuly atyndaǵy grant ta bar. Jas talapkerler munda kelip, qaıratker týraly málimetti taba alady.
Sarysý aýdanynyń Túrkistan aýyldyq okrýgi men Arystandy aýylynyń arasynda Qaratas shaǵyn eldi mekeni bar. Atalǵan eldi mekende bul kúni on bir-aq úı qalǵan. Aıaýly azamattyń kindik qany tamǵan ólke Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Báıdibek aýdanyna shyǵatyn tusta ornalasqan. Sol Túrkistan aýyldyq okrýginiń ortalyǵy búginde Áshir Búrkitbaev esimimen atalady. Jalpy, Túrkistan aýyldyq okrýgine Arystandy, Úshtas jáne Áshir Búrkitbaev aýyldary qaraıdy. Taýdyń bókterinde qonystanyp, únemi ebiden eskendeı qońyr samalymen erekshelenip turatyn aýyl Jańatas qalasynan on segiz shaqyrym qashyqtyqta jatyr. Jergilikti halyq negizinen egin sharýashylyǵymen aınalysady. Sondaı-aq aýylda Muhtar Áýezov atyndaǵy 180 oqýshyǵa arnalǵan orta mektep, 25 oryndyq balabaqsha, 8 kelýshige arnalǵan dárigerlik ambýlatorııa, mádenıet úıi jáne kitaphana jumys isteıdi. Jalpy, okrýg boıynsha 1223 turǵyn bar eken. Endi búginde aýyl úshin ózekti máseleniń biri – kógildir otyn máselesi. Alaıda keler 2018 jyly Sarysý aýdanynyń birqatar aýyldaryna gaz kirgende, Áshir Búrkitbaev aýyly da kógildir otynmen qamtylatyn bolady.
Áshir Búrkitbaevty este qaldyrý jáne onyń eńbegin nasıhattaý jumystary áýeli ózi dúnıege kelgen topyraqtan bastalýy tıis. Osy oraıda, aýyl ákimi Dúısenáli Qydyráliuly qaıratker azamattyń kim bolǵanyn aýyl halqy túgel biletinin jáne rýhyna taǵzym etetinin aıtty. Máselen, aýylda Áshir Búrkitbaev atyndaǵy kóshe bar. Ortalyq saıabaq ishine bıýst qoıylǵan. Sondaı-aq Muhtar Áýezov atyndaǵy orta mektepte arnaıy burysh jumys isteıdi. Eń ǵajaby, ásirese aýyl jastarynyń kópshiligi taý-ken salasyna qyzyǵýshylyq tanytady eken. Qanysh Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıteti taǵaıyndaǵan Áshir Búrkitbaev atyndaǵy grantty sol aýyldyń úsh azamaty ıelenip, laıyqty deńgeıde bilim alypty. Aýyl ákimi óz sózinde «Jyl saıyn 31 mamyr – saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúnine oraı halyq qaıratker rýhyna taǵzym etip, bıýstine gúl qoıý rásimi ótip turady. Sondaı-aq týǵan kúnin de umyt qaldyrmaımyz. Al mektebimizde oqýshylar úshin Áshir Búrkitbaev aılyǵy, aptalyǵy ótip keledi», dep eren uldyń esimi eshqashan umytylmaıtynyn jetkizdi. Rasynda da ár jerdiń ózindik tarıhy bar. Topyraǵynan jaratylǵan tulǵalary bar. Endi sondaı azamattardy este qaldyrý týǵan topyraqqa artylǵan jaýapkershilik. Orda buzar otyz jastan asa bere-aq opat bolǵan oǵlannyń esimi máńgi júregimizde.
Hamıt ESAMAN,
«Egemen Qazaqstan»
Jambyl oblysy
