Ásirese maqalanyń «Týǵan jer» bólimi qazaqstandyq patrıotızmniń qalyptasýyna, árbir azamattyń óz týǵan jeriniń tarıhyn bilýge degen qulshynysynyń oıanýyna jol ashady. Sebebi ulttyń rýhanı jaǵynan qaıta jańǵyrýy, aldymen, onyń tarıhymen, ádebıetimen, salt-dástúrimen baılanysty ekendigi túsinikti. Ony Qazaq dalasynyń qaı jerinen bolsa da rýhanı qundylyqtarymyzǵa aınalǵan qasıetti oryndaryn oqyp-úırený arqyly bilýimizge bolady.
Ejelgi Torǵaı jeri tarıhqa toly desek artyq aıtqandyq emes. Ol týraly derekter de jeterlik. О́tken tarıhqa kóz júgirtsek, alǵash ret 1771 jyly N.Rychkovtyń Torǵaı men Esil dalalaryna jasaǵan saparynda jazǵan kúndeliginde qyzyqty materıaldar ushyrasady. N.Rychkov Ulytaý men Atbasar aýmaǵyndaǵy eskertkishterdi sıpattap, Esil ózeni boıyndaǵy orasan zor úıindiler týraly aıtyp ótedi.
Ol Qaratorǵaı ózeni ańǵaryndaǵy alyp obalardyń keskinine tań-tamasha bolyp, qurylystardyń qalaı turǵyzylǵandyǵyna túsinbeı ári tańdanys bildirip: «Mundaı alyp qurylysty salý úshin qanshama adam qajet» dep jazdy. N.Rychkov bul obalardyń merzimin dál anyqtaı aldy, «obalar skıf patshasy nemese batyrynyń qurmetine turǵyzylǵan» dep eseptedi. Torǵaı ózeniniń joǵarǵy aǵysy men Arǵanaty taýlarynan N.Rychkov eskertkishterdiń basqa túrlerin, sonyń ishinde kóne qala men ejelgi qurylys qırandylaryn da ashqan bolatyn. Onyń jazbalaryna qaraǵanda, qala or jáne jalmen qorshalǵan bekinis bolyp tabylady: ol «tórt buryshty qamal ispettes... Shyǵys jaǵynan áli kúnge deıin aǵash qaqpalardyń orny kórinip tur», qaqpa bekinis ishine qaraı joldy bastaıdy. Burynǵy tereńdigin joǵaltqan ári qazirgi kúni jaıylyp ketken jal men or bul orynnyń kóneliginen habardar etedi. Qala ústinde cherepısalar men tastardyń qaldyqtary kóptep jatyr».
Sózimizdi ári qaraı jalǵasaq, keńes zamanynda Qazaqstannyń ońtústik, soltústik, shyǵys, batys aımaqtary meılinshe jan-jaqty zerttelse, ortalyq óńir, sonyń ishinde Torǵaı óńiri arheologııalyq zertteýler az júrgizilgen aımaqqa jatady. Elbasynyń «Mádenı mura» baǵdarlamasy boıynsha 2000 jyldardyń basynan beri Qazaqstannyń rýhanı damýyn ilgeri damytý úshin orasan jumystar júrgizilgeni belgili. «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń jalǵasy ispetti, Elbasynyń 2017 jyly «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasy negizinde arheologııa ǵylymy salasynda tarıhı jádigerlerdi zertteý, jaryqqa shyǵarý, ony qalyń jurtshylyqqa tanytý isi keń óris aldy. Bul sózimizdi ári qaraı órbitsek, ótken jyly Torǵaı óńirinde jalpy qalyń jurtshylyqty eleń etkizer oqıǵa qazirgi Qostanaı oblysy, Arqalyq aýdanynda ornalasqan Jańaqala aýyly mańaıynan ejelgi saqtardyń obalarynan tabylǵan arheologııalyq jádigerlerdi alýǵa bolady.
Joǵaryda keltirilip otyrǵan HVIII ǵasyrda N.Rychkovtyń zertteýlerinde ushyrasatyn topyraq úıindileri, obalar Torǵaı jerindegi Qaratorǵaı ózeni boıynda byltyrǵy jaz-kúz aılarynda Aqan Ońǵaruly bastaǵan Qazaqstan ulttyq mýzeıiniń arheolog mamandarymen zerttelip, qyrkúıek, qazan aıynda «Saba-1» obasy arshylyp, zertteldi. Árıne jazdyń sońy, qara kúzdiń sońyn ala júrgizilgen zertteýler nátıjesinde Sabasaldy ózeni ataýyna baılanysty Qaratorǵaı mańyndaǵy iri oba «Saba-1» degen ataýǵa ıe boldy. Arshylǵan obadan jalpy sany 150-den astam sadaqtyń jebesi jáne irili-usaqty zattar shyqty. Hronologııa boıynsha bul obanyń paıda bolǵanyna shamamen 2600-2400 jyl shamasy. Obada jerlengen adam áleýmettik shyqqan tegi saq taıpalarynyń áskerbasyna nemese rý basshysyna arnalǵan bolýy múmkin. Sondaı-aq arheolog zertteýshiler saq jáne sarmat taıpalarynyń shekaralas aımaǵy bolýy múmkin ekendigin aıtýda. Sondyqtan obada jerlengen máıittiń sarmat taıpasynan bolý múmkin ekendigi boljanýda. Jalpy, Aqan Ońǵarulynyń málimdeýinshe, Qaratorǵaı aýyly men Ábdiǵappar han kesenesi jáne Qostam atty kesenelerdiń aýmaǵynda 50-den asa saq obalarynyń orny anyqtalǵan. Aýyl turǵyndarynyń aıtýynsha, mundaı obaǵa uqsas úıindiler bul atyrapta kóptep kezdesetinin eskersek, saq obalarynyń sany 50-men shektelmese kerek. «Saba-1» obasynyń mańaıyna rásimdik murtty obalar kúnshyǵysqa qarata ornatylǵan. Onda dinı rásimderdi atqarý kezinde ot jaǵylǵan.
2018 jyly Qaratorǵaı eldi mekenindegi arheologııalyq zertteý jumystary qaıtadan jalǵasyn tapty. Oǵan negiz bolǵan osy jyldyń sáýir aıynyń 3-i kúni qol qoıylǵan Y.Altynsarın atyndaǵy Arqalyq memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń basshylyǵy men Astana qalasyndaǵy Ulttyq mýzeı basshylyǵy tarapynan jasalǵan ekijaqty memorandýmy.
Mamyr aıynyń sońynda Qazaqstan ulttyq mýzeıiniń qyzmetkerleri «Saba-2-1», «Saba-2-2» atty oba oryndaryn qazyp arshýǵa daıyndap qoıǵan bolatyn. Bul joly Torǵaı óńirindegi biregeı joǵary oqý orny Ybyraı Altynsarın atyndaǵy Arqalyq memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń «Tarıh» mamandyǵynyń II kýrs stýdentteri arheologııalyq tájirıbeden ótý barysynda «Saba-2-1», «Saba-2-2» obasyn arshyp, zertteý jumystaryn júrgizdi. Eń aldymen arheologtar men tájirıbege kelgen stýdentter obalardyń betindegi topyraq pen qumdy alyp tastap otyrdy. Kelesi qabat jaqyn mańaıdaǵy ózennen tasylyp, obanyń ústine úıilgen topyraqqa kelip jetti.
Tastardyń kóptigi, olardyń kólemi men salmaǵyna qarap, bul jerde jerlengen máıittiń rýbasy nemese áskerbasy sııaqty áleýmettik toptardan shyqqanyn ańǵarýǵa bolady. Saqtarda jerlengen adamnyń ústine topyraq nemese qumdy úıip, onyń ústinen tastardy qalaý dástúri bolǵanynan habar beredi. Ýaqyt óte kele bul obalardyń betin topyraq, qum basyp, tóbelerge aınala bergen. Bul obalar aldyńǵy «Saba-1» obasynan alys emes. Bul obalardyń kólemi, bıiktigi «Saba-1» obasymen salystyrǵanda alasa, kólemdi emes. Shamamen alǵanda kólemi 5-6 m, bıiktigi 1,5 nemese 2,5 m bolyp keledi. Obany qazyp, arshý barysynda ol jerden tabylǵan zattardyń azdyǵy, obanyń sonaý kóne zamanda-aq tonaýǵa ushyraǵanyn baıqaýǵa bolady.
«Saba-2-1», «Saba-2-2» obalaryn qazyp arshý barysynda arheologtar men stýdentter jerlengen saq zamanynyń qańqalary tabyldy. Arheolog mamandardyń aldyn ala boljamy boıynsha, tabylǵan adam súıekterine qarap, olardyń ómir súrgen ýaqytyn b.d.d.V-IV ǵ.ǵ. men b.d. II-III ǵ.ǵ. aralyǵyna jatqyzyp otyr. Obanyń birinde jerlengen máıittiń súıekteri tolyq shyqpady, osyǵan qarap arheologtar oba erte kezde tonalǵan degen qorytyndyǵa keldi. Soǵan qaramastan «Saba-2-2» obasynda qańqanyń astyńǵy jaǵynan attyń aýyzdyǵy, 2 jebeniń ushy tabyldy.
Sondaı-aq máıittiń bas súıeginiń janynan jerlengen adamnyń qandaı áleýmettik topqa jatatynyn aıǵaqtaıtyn zat – tamǵa shyqty. Máıittiń janynan, shamasy kıiminen qalǵan bolý kerek, monshaq tabyldy. Tabylǵan tarıhı jádigerlerge qarap, olardyń ornalasý oryndaryn anyqtaı otyryp, bul bir jerge jerlengen patshalyq nemese áýlettik qorym dep boljam jasaýǵa bolatyn sııaqty.
Arheologııalyq qazba jumystaryna alǵash ret barǵan stýdentter úshin bul eki aptalyq tájirıbe árbir stýdenttiń boıynda óziniń týǵan jerine degen súıispenshilikti, ótken tarıhyna degen qyzyǵýshylyqty oıatyp, olardyń bilim alýǵa degen talpynysyn odan saıyn ushtaı túskeni anyq. Ony tájirıbe sońynda stýdentterdiń óz qoldarymen jazǵan kúndelikterinen baıqaýǵa bolady. Olardyń, ásirese ata-babalarymyzdyń ejelgi turmys-tirshiliginen, dinı kózqarastarynan habar beretin tarıhı jádigerlerdi óz qoldarymen ustap, kóz aldaryna elestetip, tarıhtyń tereń tuńǵıyǵyna bir ýaqyt bolsa da «sapar» shegýi stýdenttik ómirlerinde uzaq saqtalatyn, árdaıym eske alyp júretin tamasha bir kezeń bolatyndyǵy aıqyn. Bul arheologııalyq qazba jumystary olardyń Torǵaı ólkesiniń ǵylymǵa belgisiz tarıhı tustaryn zertteýdi qolǵa alyp, bolashaqta kánigi tarıhshy bolýyna jol salýymen de qundy bolyp otyr.
Elimizdiń kez kelgen óńiri biz úshin óte qasıetti bolyp tabylady. Sonyń ishinde Torǵaı jerinen tabylyp jatqan saq zamanynyń tarıhı jádigerleri halqymyzdyń geneologııalyq bastaýynda turǵan saq-sarmat jáne basqa da taıpalardyń mekendegen jerleri ekendigin bildiretin derekter berýimen qundy. Bul arheologııalyq qazbadan tabylǵan derekter óziniń mańyzdylyǵy jaǵynan, elimizdiń basqa aımaqtarynan tabylǵan saq mádenıeti qazbalarynan kem emes, qaıta ony tolyqtyra túsetin Qazaqstan tarıhyndaǵy irgeli jańalyqtardyń biri bolyp tabylady.
Arheologııalyq qazba jumystary kelesi jyly da jalǵasyn tabady.
Roman AIMAǴAMBETULY,
Baýbek ELEÝSOV,
Y.Altynsarın atyndaǵy Arqalyq memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń aǵa oqytýshylary
