Jahandaný jaǵdaıynda qoǵamdardyń ıntegrasııasy, ǵylym men tehnıkanyń qaryshtap damýy, memleketterdiń saıası-áleýmettik, ekonomıkalyq qarym-qatynastary kúsheıip, ulttar men ulystardyń jaqyndasýy, til tabysýy qarqyndy júrip jatyr. Mádenıetterdiń dıalogy bastaldy.
Birqatar jazýshylarymyzdyń shyǵarmashylyǵynan ártúrli fılosofııalyq júıe men mádenıetterdiń sıntezin kórýge bolady. Bir jaǵynan kópultty memleketpiz, ekinshi jaǵynanan jahandaný men ıntegrasııanyń belgileri bolyp esepteledi. Buǵan Á.Álimjanov, D.Snegın, G.Belger, R.Seısenbaev, O.Súleımenov, A.Jaqsylyqov, M.Pak, A.Kan, Á.Qodar, D.Amantaı, B.Qanapııanov, D.Naqypov, D.Qadyrjanov, sııaqty qalamgerlerdiń shyǵarmashylyǵy mysal bola alady. Bul qalamgerlerdiń shyǵarmalarynda Shyǵys pen Batystyń, Qazaqstan men Reseıdiń mádenıetteri toǵysqan. О́zindik erekshelik pen qaıtalanbas kórkem beıne, dara stıl bar. Shyǵarmalarynyń qurylymy men mazmunynda shyǵys ańyzdary, Quran men Injil qıssalary, mıfologııalyq sıýjetter, eýropalyq fılosofııa men orystyń dinı oılary qabysyp jatady. Bul qalamgerlerdiń shyǵarmalarynda adam balasy álemge ortaq azamat, ǵalamnyń bir bóligi, sonymen qatar óz ultynyń ókili.
Jahandanýmen birge ádebıetimizge kelgen modernıstik, postmodernıstik úrdisterdi de baıqaımyz. Aqyn-jazýshylar sana aǵymyn qoldanyp, ár túrli ulttyń kodtyq sózderin shyǵarmalarynda paıdalanyp keledi. Ǵylymı termınder, hattar, qujattar da kórkem shyǵarmalardyń bir bóligine aınaldy.
A.Jaqsylyqovtyń prozasyndaǵy tildik erekshelikter osyǵan aıqyn mysal bolar edi.
Remınıssensııa, allıýzııa da jazýshylardyń jıi qoldanatyn ádisteri. О́z keıipkerlerin beıneleı otyryp, qatar belgili ádebı keıipkerdi alyp, shyǵarmalarynda qanatty sózder júredi.
Interteks ádisiniń qosylýy, eń aldymen, jazýshylar beınelegen álemniń shekaralaryn qozǵady. Sıtatalar men aforızmderdi paıdalaný ótken, búgingi jáne keleshektegi birlik pen sabaqtastyqty kórsetýge, shyǵarmalardaǵy kóterilgen jalpyadamzattyq máselelerdi jan-jaqty qaraýǵa múmkindik berdi. Sonymen qatar, basqa kontekstegi mátinder jańa mazmunǵa ıe boldy. Jazýshylar olardy ózderiniń estetıkalyq ıdealdary men qundylyqtarynyń, ulttyq sananyń prızmasy turǵysynan qaıta oılastyrdy.
Qazaq jazýshylarynyń shyǵarmalaryna ýaqyt pen polıfonııa, keńistik tán. Olardyń týyndylarynda tabıǵattyń, qalanyń dybystary bar. Keıde avtorlar bir abzastaǵy birneshe adamnyń replıkalaryn, olardyń kimge tıesili ekenin kórsetpeı biriktiredi. Nátıjesinde, daýys horynyń áseri jasalady. Buǵan mysal – A.Jaqsylyqovtyń «Sny okaıannyh», B.Qısymovtyń «Ol» romandary.
Sońǵy jyldary ádebıetke aqparattyq-kommýnıkasııa men kompıýterlik tehnologııalar yqpal ete bastady. Uıaly baılanys pen ınternet keńistik pen qashyqtyqty edáýir qysqartty. Memleketter arasyndaǵy shekara ǵana emes, avtor men oqyrman arasyndaǵy shekara da joq bolyp bara jatyr. Internette sheksiz aqparatqa súıreıdi. Nátıjesinde gıpershyndyq úrdisin qalyptastardy. Bul vırtýaldy álem shynaıy qundylyqtardy jalǵanǵa, aqıqatty ótirikke aıyrbastap berip jatyr. Internet jáne uıaly baılanys ádebıettiń jańa janrlarynyń paıda bolýyna sebep bolyp otyr. Ekinshi jaǵynan, áleýmettik jelilerde, portaldarda shyǵarmalar jarııalana bastady. Soǵan baılanysty avtorlar men oqyrmandar ortasy keńip, ustanyp kelgen dástúrimizdiń mazmuny da, qurylymy da ózgerdi.
Qazaqstan ádebıetinde uıaly telefon kamerasymen túsirgen sekildi shaǵyn sıýjetti, sms, eskertpe kitap formattarynda jazylǵan shyǵarmalar paıda bola bastady. Ol týyndylarda keńistik pen ýaqyttyń shekarasy joq jáne aıtar oılaryn sońyna deıin jetkizbeıdi. Avtorlar tek qana bir sátti ustap alýdy qalaıdy. Mysal retinde A.Táji, N.Karpova, I.Argentýmnyń poezııalaryn aıtýǵa bolady.
Bloger E.Rashevtiń «Balkondaǵy adam» kitabyn aıta ótý kerek. «Telegramda» jarııalanǵan bul kitap ınternet paıdalanýshylar arasynda keńinen taralyp, jaqynda kitap túrinde jaryqqa shyqty. Bul kitaptyń taǵdyry avtor men oqyrman arasyndaǵy dıalogta kompıýterlik tehnologııanyń rólin kórsetedi. Internet týyndylarynyń formaty ózgerdi, jazýshylardy áleýmettik jelilerge tirkedi, endi olar óz shyǵarmalaryna jańa pishin men mazmun izdeýde.
Jahandaný máselesi Qazaqstannyń qazirgi ádebıetindegi negizgi taqyrypqa aınaldy. Vırtýaldy álemmen ajyramaıtyn keıipkerler paıda boldy. D.Súgirálınovtiń «Dısgardıým. A-klasty qaýip», «Level up» kitaptaryn aıtýǵa bolady, mysaly.
Osylaısha, jahandaný dáýirindegi Qazaqstan ádebıetiniń aıryqsha erekshelikteri men ózindik qoltańbasy birtindep qalyptasyp keledi. Jańa janrlar, eksperımentter jalǵasa beredi.
Alýa TEMIRBOLAT,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
