Qazaq tili toqyrap turǵan kezdiń ózinde Islám Jarylǵapov leksıkologııa, leksıkografııa, jańa sózder jasaý salasynda 500-den astam jańa sózderdi, neologızmderdi, orys jáne shetel tilderindegi sózderdiń leksıkalyq, sóz tirkestik balama sózderin ómirge alyp keldi. Termın jasaýshy, sózjasaýshy ǵalymnyń tól týyndylary – jańa sózderi qazaq halqynyń, ǵalymdarynyń, aqyn-jazýshylary men jýrnalısteriniń shyǵarmashylyq shabytyna qýat berdi, kádesine jarady. Kezinde jazýshy, dramatýrg Asqar Súleımenov Islám Jarylǵapovtyń kórkem sóz zergerligi týraly «Jaqsydan sóz shyǵady jan sekildi, tamyrdan atqylaǵan qan sekildi» dep baǵalaǵan eken. Kúndelikti turmysqa engizip ketken, qalada da, aýylda da keń qoldanysqa ıe, tilimizden túspeıtin aıaldama, balmuzdaq, anyqtama, kúndelik, januıa, kórermen, oqyrman, saıajaı, jaǵajaı, ǵarysh, zymyran sııaqty kóptegen jańa sózderi týǵan halqymen birge máńgi jasaı beretin bolady. Eski men jańany jymyn bildirmeı jalǵastyryp, ana tilimizdi sara soqpaqqa salyp jiberý úshin kóregendik qabilet pen jan-jaqty tereń bilim, baı sózdik qordy meńgergen sırek daryn ıesi boldy.
«Kóp tilden túıip oı-sezim,
Tól tildiń arshyp kól kózin.
Tóldetip ana tilimdi,
Bes myń sóz qostym men ózim.
Saıaq sóz tarap kendeıin,
Kórsetpes sózge deńgeıin.
Romanǵa kirse ár sózim,
Romannan qalaı kem deıin» dep jazady Islám Jarylǵapov.
Bul óleńinde Islám Jarylǵapov óziniń tapqan jańa sózderi, sóz tirkesteri bar, shetel tilderinen aýdarǵan balama sózderiniń jalpy sanyn kórsetse kerek. Onyń ishinde jańa sózderi men termın sózderi bes júzdiń basyn quraıdy.
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi retinde Islám Jarylǵapov ózine «Negr» degen laqap atty (psevdonım) tańdap alady. Bul teńeý búkil sanaly ǵumyrynda jalqaýlyq degendi bilmeı, eli úshin ter tógip, eńbek etkenin bildirse, ekinshi maǵynasy aýdarmashylyq qyzmetine baılanysty aıtylady. Aýdarma isimen uzaq jyl aınalysqan, bul salany úlken óner dep qabyldap, shyǵarmashylyq qyzmetpen egiz uǵymda zor qurmetpen qarap kelgen Islám Jarylǵapov jazýshymen birdeı ter tógip, eńbek etetin aýdarmashy zańdylyq, materıaldyq jáne moraldyq turǵydan kóp tómen ekenine keıistik bildiredi. Aýdarma sózi kezinde «týdyrma» sııaqty qolaıly ári mazmundy maǵynasyn taba almaǵandyqtan qulaqqa sińisip ketken. Shyn máninde «aýdarma» sózi aqyl-oısyz, sezimsiz, qoldyń qımylymen atqarylatyn áreket. «Týyndy» qol eńbegi emes, oı eńbegin bildiredi.
Kórkem aýdarma ónerinde únemi buljymaı qoldanatyn turaqty, turlaýly úlgi joq ekenin alǵash aıtqan, aýdarma isine eleýli jańalyq engizgen jandardyń biri de Islám Jarylǵapov edi. Kórkem aýdarma árbir kórkem týyndy sekildi qatyp qalǵan úlgiden týmaıdy. Shalqyǵan shabyttan, san-qıly sheberlikten órbıdi. Sondyqtan da kórkem shyǵarmany aýdarmashylar túrli-túrli aýdarady. Olardyń qaısysy sózbe-sóz emes túbirdiń áserin, oı qunaryn dálme-dál jetkizse, jaqyn kelse, naǵyz kórkem aýdarma sol bolady. Islám Jarylǵapov bir tilden ekinshi tilge aýdarýdy, aýdarma isin úlken óner dep túsinedi. Bir halyq pen ekinshi halyqty úndestiretin, jaqyndastyratyn altyn arqaý, dáneker, dostyq kópir dep túsinedi. Shildedegi shegirtkedeı ushyp kelgen kirme sózder ulttyq tilimizdiń baqshasyna qaptady da ketti. Islám aýdarmalar arqyly qazaq tiline birneshe sóz qosty. Orystyń uly jazýshysy I.S.Týrgenov orys tiline «shýrshıt», ıaǵnı, «Kamysh shýrshıt» («Qamys sybdyrlaıdy») degen sóz qosqanyn zamandastary qýana qabyldaǵan. Al Islámniń til salasyndaǵy rýhanı baılyǵy – sırek kezdeser jaıt. Qazir qazaq bitken qoldanyp júrgen basylym (ızdanıe knıgı), kórermen (zrıtel), oqyrman (chıtatel) degen sózder Islám qalamynyń jemisi. Formaldy túrde qarasaq, bul sózder árıne, lıngvıstıkalyq faktiler, biraq osy sózder arqyly árqıly sezimdi, oıdy qubylta sýretteı bilgende, álbette ádebı faktiler bolary ózinen-ózi túsinikti nárse ǵoı… Ǵalym ómiriniń sońǵy jyldary qosqan oqýlyq (ýchebnık), jem-shóp (korm), sanamaq (schıtalka), mazaqtama (draznılka), oıynhana (ıgroteka) ádemi tabylǵan termınder.
«Bizde sóz jasampazdyq ónerimen shuǵyldanyp, kóptegen sózderge balama taýyp, keıin ádebı tilde qabyldanǵan ádebı sózderdi dúnıege keltirgen I.Jarylǵapov, M.Álimbaev, Á.Satybaldıev sııaqty aqyn-jazýshy, jýrnalısterimiz bar. Mysaly, tilimizdegi balmuzdaq (morojenoe), basylym (ızdanııa), jazylys (podpıska), kórermen (zrıtel), teledıdar (televıdenıe), aıaldama (ostanovka) sııaqty sózderdiń paıda bolýy izdenimpazdyqtyń jaqsy úlgisin kórsetip júrgen Islám Jarylǵapovtyń esimimen baılanysty. Bilgir aýdarmashynyń keıingi kezde usynyp júrgen ýyzdyq (ıaıchnısa), beıdaýa (rak), ildirik (oprava), azagúl (venok), qazanama (nekrolog), jaǵajaı (plıaj) sııaqty sózderi de ádebı leksıkamyzdy nárlendirýge daıyn turǵan sózder» dep jazdy ǵalym Shora Sarybaev 1971 jyly 27 tamyzda «Lenınshil jas» gazetine jazǵan «Ádebı til – dittegen múdde» atty maqalasynda. «Eger «roddomnyń» balamasy retinde I.Jarylǵapovtyń usynyp júrgen «anahana» sózin paıdalanatyn bolsaq, onda perzenthana sózine «ıaslıdiń» maǵynasyn júkteý kerek. «Hana» arqyly jasalǵan osy taqylettes sózder qazaq govorlarynda kóp. Mysaly, dámhana, athana, maıhana, muzhana, toıhana sııaqty qaltarysta jatqan sózderdi jıyp-terip, sóz baılyǵymyzǵa qosý jaǵyn oılastyrsaq».
Islám Jarylǵapov uzaq jyldar teledıdar men radıo efırinen sóz sóılep, ultymyzdyń mádenıetine, ádebıeti men tiline qatysty keleli áńgime qozǵaǵan. «Týǵan Qazaqstan týraly oılar», «Sózstanǵa saıahat», «Sóz týraly sóz» degen taqyryptarda on tórt habarǵa qatysyp, sóz sóılegen eken. «Sóz týraly sóz» atty kitap ta jazý oıynda bolǵan. Qazaq halqynyń arasyndaǵy qysqa da nusqa sheshendik sózder men shaǵyn shýmaqtan turatyn naqyl sózderdiń basyn qurastyryp, «Gúlgúl» degen atpen jınaq shyǵarý da oıynda júrgen. Oı-sanasy ósip kele jatqan halqymyzdyń jas urpaq ókilderine arnap «Oryssha-qazaqsha sózdik» jasap, kitap etip shyǵarýdy da armandaǵan. Sol kezeńderde baspadan shyqqan «Oryssha-qazaqsha sózdikterge» onsha kóńili tolmaǵan. Olar bilimdi jandardyń, ásirese, jazýshy-aýdarmashylardyń talabyn tolyq qanaǵattandyra almaıdy, joǵary talǵamǵa saı emes dep baǵalaǵan. Jańa sóz jasaýda birinshiden, qazaqtyń ertedegi sóz jasaý tájirıbesine, ekinshiden, orystyń klassıkalyq jáne keıingi sóz jasaý tájirıbesine, úshinshiden, álem halyqtary tilderiniń baı sóz jasaý tájirıbesine, tórtinshiden, klassıkalyq jáne orys lıngvıstıkasy negizderi fılosofııa tiliniń klassıkalyq úlgilerine kóbirek súıenedi.
Til bilimi ǵalymdarynyń paıymdaýynsha, qaı halyqtyń tili bolmasyn – ol óziniń baıyrǵy tildik qoryn kádege asyrý, kónergen, dıalektızm, jargon sózder, sınonım sózderdi paıdalanady. Sózjasaýshy umyt bola bastaǵan kóne sózderdi jańǵyrtyp, ýaqyt aǵymyna sáıkes jańartady. Ertede joldas sózi – uzaq jolǵa jolaýshylap shyqqan adamnyń serigi degen maǵynany bildirip kelse, keshegi keńestik dáýirde bir-birine dos, baýyr degen maǵynaǵa ıe boldy. Iаǵnı burynǵy qoldanystaǵy bar sózge jańasha maǵyna berildi. Ekinshi joly basqa halyqtardyń sózderin ózimizdiń ulttyq tilimizge telip alý. Túbi bir túrki tildes halyqtarynyń, orys jáne shetel tilderinen aýysyp kelgen sózder. Ǵylymı-tehnıkalyq, bilim-ǵylymǵa baılanysty ǵarysh, ushaq, zymyran, ǵaryshker sózderi ómirge keldi. Úshinshi joly tildik qorymyzda múlde joq jańa sózderdi jasap shyǵaratyn til mamandarynyń, ádebıetshilerdiń shyǵarmashylyq eńbegi. Jańa sózderdiń jalpyhalyqtyq qoldanysqa ıe bolyp, sińip ketýi de ońaı emes. Jańa sózder memlekettik termınologııalyq komıtetiniń bekitýinen ótkennen keıin merzimdik baspasóz betinde jarııalanady. Aqyn, jazýshylardyń kórkem shyǵarmalarynda, jýrnalıster qaýymynyń jazǵan materıaldarynda jarııalanyp, teleradıo habarlarynda oqylyp, jurtshylyqtyń qulaǵyna estilip, birtindep kóńiline qona bastaıdy. Sátin salyp tabylǵan ómirsheń sózder ádebı til normasyna enip, keń qoldanysqa ıe bolady.
Keshegi keńestik dáýirde uzaq jyldar orys tilindegi ýchenık, ýchashıhsıa, chıtaıýshıı knıgı sózderiniń mánin «oqýshy» degen jalǵyz sóz bildirip kelgen bolsa, Islám Jarylǵapovtyń chıtateldi – oqyrman dep aýdaryp, jańa sóz tabýy álgi orys tilindegi birneshe sózderdiń arajigin ajyratyp, til mádenıetinde úlken jeńildik jasap berdi. Qazaq tiliniń sózdik qoryn baıytatyn jańa sózder jasaýda til zańynyń talaptary saqtalýy tıis. Onsyz jańa sózder nanymsyz, jasandy bolyp shyǵady. Jańa sóz jasaǵanda ana tilimiz qoryna jáne úlken sóz zergerleriniń sózjasaý úlgilerine kóp súıenýge týra keledi. Daýylpaz aqyn Sáken Seıfýllın shyǵarmalarynda «jumysker» degen sózdi kóp qoldanyp júrdi. Al Islám Jarylǵapov hýdojnık slovany – sýretker dep atady. Balmuzdaq sózi balqaımaqtyń úlgisinen jasalǵan. Birikken sózder dybystardyń úndestik zańy arqyly jasalady. Alaıda ishinde baly joq, baldaı tátti, muzdaı salqyn sóz tirkesterinen balmuzdaq sózi shyǵyp tur. «Aıaldama» – ostanovka – toqtaý, kidirý, aıaldaýdan kelip osy ataýdy tańdap alady. Toqtaý sózi uzaǵyraq ýaqytty bildiredi, kidirý sózindegi «i» árpiniń býyny qysyńqy keledi. Sózjasaýshy estilýi jińishke dybystan qashyp, ashyq, jatyq aıtylatyn «aıaldaýdy» alýdy durys kórgen. Bul sózjasaýshynyń tapqyrlyǵy. Osy aıaldamanyń – baıandamanyń úlgisinde jasalǵany kórinip tur. О́tken ǵasyrdyń 40-jyldaryna deıin gazet-jýrnaldarda dokladty sol kúıinde jazyp kelip, qazaq jazýshylary baıandama dep alatyn bolǵan.
Islám Jarylǵapovtyń aýdarma eńbekteri arqyly engen «ótkelin bilmeı, ózenge túspe» (Neznavshıı brodý, ne lezte v vodý), «Janyńyz jadyrasyn!» (S legkım parom!) deıtin turaqty sóz tirkesteri ábden tilde de, aýyzeki sózde de erkin qoldanysqa ıe boldy. Osy aýdarma arqyly kelip, ana tilimizdiń qoryna enip, bite-qaınasyp ketken jańa sózder men sóz tirkesteri, sóılem oramdary, jazba jáne aýyzeki tilimizde jıi kezdesedi.
«Men úshin eń joǵary nagrada oqyrmandar men tyńdarmandardyń maǵan degen yqylasy, qazaq tilinde jatyq sóıletken aýdarma kitaptarym, gazet-jýrnaldarda jarııalanǵan áńgimeler, óleńder, maqalalarym týraly jurtshylyqtyń rızashylyq sezimin bildirgen hattaryn aldym, aýyzeki sózde jyly pikirlerin estidim. Munyń bári men úshin úlken marapat» dep jazady aýdarmashy, ǵalym.
Bıyl týǵanyna ǵasyr tolǵan ultymyzdyń asa kórnekti ǵalymy Islám Jarylǵapovtyń mereıtoıy elimizde keńinen atalyp ótip, týǵan jeri Qaraǵandy óńiri men Almaty qalasyndaǵy bir kóshege, bilim oshaǵy men mektepke esimi berilip, sońynda qalǵan jazba muralaryn memlekettik tapsyryspen jaryqqa shyǵarý, jańa sózderi men termınderin túrki halyqtarynyń tilderine aýdarý máselesi de kezek kúttirmeıtin mindet bolyp tur.
О́tesh QYRǴYZBAEV,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty, Islám Jarylǵapov murasyn zertteýshi
