Elimizdegi transshekaralyq ózenderdi paıdalaný týraly kelisimderdiń tarıhy áride jatyr. Oǵan Qazaqstannyń Reseı, Qytaı, Ortalyq Azııa memleketterimen jasalǵan ózara kelisimderi dálel bolady. 1992 jyly Ortalyq Azııanyń bes memleketimen Aral basseıni aıasynda sý resýrstaryn birigip paıdalaný kelisimderi jasaldy. Ol kezde Sý sharýashylyǵy odaqtyń mınıstrligine qaraıtyn. Keńes odaǵy ydyraǵannan keıin sýdyń aınalasyndaǵy máseleler kún saıyn kúrdelene berdi. Búginde elimizdiń sý resýrstaryn basqarý jumysyn Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń quramyndaǵy Transshekaralyq ózender departamenti men Sý resýrstary jónindegi komıtet júrgizedi. Alaıda elimizdiń sý júıesiniń kúrdeli máselelerin saladaǵy sanaýly ǵana mamannyń ıgere almaıtyny anyq.
Sý salasynyń osyndaı túıtkilderine toqtalǵan Jahandyq Sý áriptestiginiń Qazaqstan boıynsha tóraǵasy Narıman Qypshaqbaev máseleniń kúrdelenýin Qazaqstannyń transshekaralyq ózenderdiń tómengi aǵysynyń boıynda ornalasqandyǵymen baılanystyrady.
«О́zenderdiń joǵary aǵysynda otyrǵan memleketter óz múddesin kózdeıtini anyq. Mysaly, Qytaımen transshekaralyq ózenderdi qorǵaý jáne paıdalaný týraly 2001 jyly kelisimder bolǵanymen, memleketaralyq ózenderden ár memleketke tıisti sýdyń úlesi áli anyqtalǵan joq.
Qazaqstan aýmaǵyna Ile ózeninen aǵatyn sýdyń mólsheri jylyna 10-12 mlrd tekshe metrdi quraıdy desek, Qytaımen arada 24 transshekaralyq ózen bar. Ár ózenniń jaǵalaýynda tirshilik jyl saıyn damyp keledi. Búginde Qazaqstan men QHR-dyń ózenderden alatyn úlesi kezinde qabyldanǵan qujattar aıasynda naqtylanýda. Osy tusta Qytaıdyń ózenniń joǵary aǵysynda otyrǵan Mońǵolııamen ózara kelisimge kelý tájirıbesine basa nazar aýdarýymyz qajet», – deıdi ǵalym.
Sý úlesi boıynsha qujattar Syrdarııa men Jaıyq jáne basqa ózenderde de anyqtalǵan. Narıman Qypshaqbaevtyń aıtýynsha, ony júrgizýde bir olqylyq bar. Kestesine sáıkes, sýǵa suranys jaz aılarynda artatyny belgili.
«Búginde jiberiletin sý júrý kestesi buzyldy. Qysta Toqtaǵul sý qoımasyna sý jınaý úshin Qyrǵyzstanǵa Qazaqstannyń kómiri, О́zbekstannyń gazy beriletin. Endi osy tártip buzylyp, Qyrǵyzstan óz talabyna sáıkes elektr energııasyn shyǵarýdy kóbeıtti de, qysta sý kóp jiberilip, sonyń saldarynan elimizdiń keıbir jerlerinde ózen arnasynan asyp ketti. Al jaz aılarynda ózenniń tómengi aǵysynda otyrǵandar sý tapshylyǵyna ushyrady. Osylaısha, memleketaralyq sý qarym-qatynastary keıingi jyldary birte-birte shıelenise berdi. Aqyry Qyrǵyzstan 1992 jyly qurylǵan memleketaralyq Sýdy basqarý komıssııasy men halyqaralyq Araldy qutqarý qory Atqarý dıreksııasynyń jumystaryna qatysýyn keıingi jyldary ýaqytsha toqtatty», deıdi N.Qypshaqbaev.
N.Qypshaqbaevtyń aıtýynsha, ishki sý únemdeý máselesi de ózekti. Mysaly kúrishti óńir Qyzylorda oblysynda tájirıbe jasaǵan mamandar bir gektar kúrishti sýarý úshin 25 myń tekshe metr resýrs ketetinin aıtady. Demek, sýdy az qajet etetin, ónimdiligi joǵary suryptardy ósirýge nazar aýdarý qajet. Ár óńirdiń topyraq quramy men klımaty da nazardan tys qalmaýǵa tıis. Syrdarııanyń boıynda jalpy uzyndyǵy 60 myń shaqyrym kanal bar, ózen sýynyń 20-25 prosenti (7-8 mlrd tekshe metr) osy kanaldar boıynda joǵalyp ketýde. Elimizdegi sýarmaly jerlerdiń kólemi shamamen 2 mln gektar desek, onyń ár gektaryna orta eseppen 12-18 myń tekshe metr sý ketedi.
Tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty, halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń Qazaqstandaǵy Atqarý dıreksııasy Sý resýrstary departamentiniń jetekshisi Ámirhan Kenshim: «Eger durystap paıdalansaq, óz sýymyz ózimizge jetedi. Biraq sý únemdeý men transshekaralyq ózenderden alatyn úlesimiz naqtylanýy qajet», deıdi.
Ámirhan Kenshimniń aıtýynsha, Qazaqstan Qytaıdan ózge eldermen sý úlesin anyqtap alǵanymen, jeme-jemge kelgende, ár memlekettiń jeke múddesine baılanysty talaptar saqtala bermeıdi. Mysaly Syrdarııaǵa qatysty tórt memleket arasynda 1998 jyly jasalǵan kelisim bar, 2004 jyly О́zbekstan bul kelisimnen bas tartqannan keıin ózen sýyn paıdalaný ekijaqty kelisimder aıasynda júzege asyp keldi.
«Odaq ydyraǵannan keıin de osy tektes qujattar aıasynda jumys isteý jalǵasady degen kelisim bolǵan-dy. Alaıda bul qujattar tarıh qoınaýyna ketip, «joǵarydaǵylar sý, tómendegiler ý ishediniń» keri keldi. Qazir tıesili sýymyzdy ala almaı otyrmyz», deıdi ǵalym. Eń qıyn másele, О́zbekstannyń Farhod gıdrotorabynan sý alatyn derıvasııalyq kanaldan bastalyp, Dostyq kanaly arqyly keletin 1,1 mlrd tekshe metr sý máselesi. Búginde túrli sebeptermen О́zbekstan tıesili sýdyń 50 prosentine jýyǵyn ǵana berip otyr. Qyrǵyzdar da otyn-energetıka qorymyz joq, tómengi aǵystaǵy memleketter bizge qor bermeı otyr, sondyqtan da qystyń kózi qyraýda jylý elektr stansalarymyz tıisti dárejede jumys isteı almaıdy degendi jeleý etip Toqtaǵul sý elektr stansasyn energetıkalyq júıege kóshirdi. Tájikterdiń de óz múddesi bar. Osylaısha árkim óz betinshe áreket etip, kezindegi sý bólý júıesi men úılesimi buzyldy.
Al О́zbekstanǵa jańa prezıdent kelgennen keıin saıasat ózgerdi, burynǵy kelisimderdi jandandyrý týraly usynystar aıtyldy, kezdesýler ótti. Osy tusta О́zbekstannyń sý qaýipsizdigin kúsheıtý maqsatynda 50-den astam sý qoımasyn turǵyzǵanyn da qaperge alǵanymyz jón. Shaǵyn bolǵanymen, sý qoımalary da biraz sýdy tejeıdi. Qurylysy aıaqtalýǵa jaqyn qalǵan Sardoba sý qoımasyna 1 mlrd tekshe metr sý syıady. Merzimdik Sharbaq sý qoımasy kópjyldyq júıege kóshirildi. Sharbaqtan Úlken Keles kanaly tarasa, beri qaraı Bozsý traktysynan sý alatyn, shekarany birneshe jerden kesip ótip jatqan Zah pen Hanym kanaldar júıesi bar. Sonymen qatar osy basseındegi memleketterdiń múddelerin qorǵaý maqsatynda Keńes odaǵy tusynda qurylǵan Syrdarııa memleketaralyq sý basseıni mekemesi bar. Ony qazirgi tańda negizinen О́zbekstan qarjylandyrýda, Qazaqstan da tıisti qarajat bólip otyr. Biraq atalǵan mekeme tek О́zbekstannyń múddesin qorǵap keledi. Qalyptasqan jaǵdaıdy ózgertý úshin osy uıymnyń quramyna qazaqstandyq mamandardy engizý máselesi de kesheýildep otyr.
Sońǵy jyldarda Jaıyq ózeniniń deńgeıi tómendep ketkendigine alańdaýshylyǵyn bildirgen Á.Kenshim Reseıden keletin 9 mlrd tekshe metr sýdyń kólemi azaıyp bara jatqanyn aıtady. Reseı taraby munyń sebepterin tabıǵı ózgeristermen túsindiredi. Alaıda bul elde de úlken sý qoımalary salyndy. Eń úlkeni Irıklı, Joǵarǵy Oral, odan keıin Magnıtogor sý qoımalary. Samara boıynda da úlken sý qoımalary boı kóterdi. Qazirgi tańda Oraldy qorǵaý boıynsha qor nemese komıtet qurý qajetiligi týyndaýda.
Qytaımen sý máselesine qaıta oralatyn bolsaq, Ile men Balqash alabyna qaýip basymdaý. Ile ózeninen orta eseppen 11,8 mlrd tekshe metr sý keledi. Taıaý jyldary osy kólem tómendep, Balqash kóline qaýip tónýi múmkin. Sondyqtan da bizdiń memlekettik organdar men sarapshy ǵalymdar Qytaı jaǵymen birlesip esepteý jumystaryn júrgizýde. Bul jumys 2002 jyldan bergi aralyqta júrgizilip keledi. Alaıda mamandar qansha tekshe metr sý bólinedi degen naqtylyqqa áli qol jetkize almady.
Ertiste de jaǵdaı kúrdeli. Qara Ertistiń 9,8 mlrd tekshe metr sýynyń 2 mlrd tekshe metri bizde túzilip, Qytaıdan qaıta aǵyp Zaısanǵa quıylady. Qytaıda qazirdiń ózinde 7 mlrd tekshe metr sý ustaıtyn sý qoımasy bar. Odan kanal tartylyp, Qaramaı munaı keshenine qaraı jylyna 2,8 mlrd tekshe metr sý aǵady. Taǵy da basqa jobalary bar. Osy úrdis jalǵasa beretin bolsa, birigip jatqan Zaısan men Buqtyrmanyń arasy alshaqtap, Zaısannyń tómendep ketýi yqtımal.
Á.Kenshim elimizde sýdy únemdep paıdalaný máselesine de basa nazar aýdarǵan abzal deıdi. Búginde shamamen 2 mln gektarǵa jýyq sýarmaly jer bar ekenin joǵaryda aıtyp óttik. Mamandar sýarmaly jerlerge zamanaýı ınjenerlik júıelerdi engizip, seleksııalyq baǵyttaǵy zertteýlerge kúsh salý kerektigin aıtady. Jańbyrlatyp, tamshylatyp, jerasty qubyrlarymen sýarý sııaqty tıimdi ádister arqyly joǵary ónim beretin suryptardy egý ýaqyt kúttirmeıtin jaıt.
Búginde salada qordalanǵan taǵy bir basty másele – maman tapshylyǵy. Á.Kenshim oqý baǵdarlamasynda ınjenerlik pánderdi oqytý jaǵy kenje qalǵanyn alǵa tartady. «Kezinde sý mamandary fızıka, joǵary matematıka, mehanıka teorııasy pánderin oqıtyn, ınjenerlik konstrýksııany meńgeretin. Eger máseleni qazir túbegeıli sheshpesek, kezinde bir maman atqarǵan sharýany keleshekte birneshe maman atqaratyn bolady. Munyń qanshalyqty tıimdi nemese utymsyz tustary bar ekeni nazardan tys qaldy», deıdi ǵalym.
Mamandar sý kózderin únemdeýge basymdyq berý, salany bilikti kadrlarmen qamtamasyz etý, ozyq tehnologııalardy ıgerý arqyly joǵary ónimdilikke qol jetkizý jáne sýdyń sapasyn arttyrý, elimizge keletin transshekaralyq ózenderden alatyn úlesimizge kásibı turǵydan qaraý kezek kúttirmeıtin másele degen pikirde. Osy aıtylǵandardy júzege asyrmaıynsha, sý resýrstaryn basqarýǵa qatysty kúrmeýi kúrdeli máseleler túbegeıli sheshilmeıdi.
Elvıra SERIKQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
