S.Aleksıevıch esiminiń jahan jurtyna tanymaldyǵyn, al onyń qalamynan týǵan dúnıelerde oqyrmandy ıektep alar áldebir kúshtiń bar ekendigin moıyndamasqa áddińiz qala qoımas.
Bul qandaı kúsh, qandaı tylsym? Aleksıevıch qalamynyń mıllıondaǵan oqyrmandy baýrap áketken «sıqyry» nede?
Bul «sıqyr» – búkpesiz shyndyq dep atalatyn qudiretti kúsh.
Onyń qudirettiligi sonda, sizdiń ılanbaýyńyzǵa, záredeı kúmándanýyńyzǵa jol qaldyrmaıdy. О́ıtkeni bul shyndyq oı-sezimin oq tesken, senimderi otqa qarylǵan jandardyń azapty syrlarynan túzilgen. Siz Aleksıevıch shyǵarmalaryndaǵy keıipkerlerdiń óz bastarynan ótkergen, bastan ótkergeli beri aıyqpas jan azabyna aınalǵan shyndyqpen betpe-bet kezikkenińizde ózińizdiń ótkenińiz ben búginińizge, erteńgi tirligińizge, aınaladaǵy ómirge, adam balasyna burynǵydan basqasha kózben, basqasha túsinikpen qaraı bastaǵanyńyzdy sezinesiz. Sezinesiz de, shoshyp ketesiz. Bul shyndyqty qabyldaǵyńyz kelmeıdi. Sebebi bul shyndyq siz ben biz moıyndap júrgen shyndyqpen irgelese qoımaıdy.
Máselen, «Soǵystyń surqy áıelge jat» derekti povesindegi keıipkerlerdiń biri, soǵys jyldary atqyshtar rotasynyń sanınstrýktory bolǵan Olga Iаkovlevna Omelchenkonyń shyndyǵy: «...men osy ýaqytqa deıin tiri qalǵanyma senbeımin. Jaraqat ta, kontýzııa da aldym, biraq aman qaldym. Kózimdi jumsam – bári de aldyma jetip keledi. Birde snarıad qarý-jaraq qoımasyna tústi de, ot lap ete qaldy. Kúzetshi soldat jaqyn turǵan, ony da jalyn orap aldy. Endi ol adam emes, ettiń qap-qara kesegine aınalyp bara jatty... Ol tek sekektep júr, al eldiń bári shuńqyrlarynan kórip otyr, biraq eshkimniń qolynan eshteńe kelmeı, abdyrap qaldy. Men aqjaımamdy ustaı sala júgirip bardym, álgi soldatqa jaba salyp, ústine jata qaldym. Ol júregi jarylyp ketkenshe typyrlaýmen boldy da, aqyrynda tynysh tapty...
Jyndanyp kete jazdadym, ábden qanǵa malyndym. Baıyrǵy soldattardyń biri kelip qushaqtaı aldy, estip jatyrmyn: «Soǵys ta biter, eger bul qyz tiri qalsa, báribir adam bolmaıdy, bitti deı ber» – dep jatyr. Mynadaı sumdyqty, osyndaı jas kezinde jeńe almas degeni shyǵar. О́zim jyn urǵandaı qalshyldap kettim, meni qolymnan ustap, jerkepege apardy...»
Bul úzindi oqyrmandy baýrap alý úshin qıystyrylǵan qısyndy oqıǵa emes, bir ǵana maıdanger áıeldiń saǵatqa tolar-tolmas ýaqyt aralyǵynda basynan keshirgen shyndyǵy. Az ǵana sátte osynsha azapty sezimderdi júreginen ótkergen osy jannyń qan-qasap soǵys aıaqtalǵansha, tipti aıaqtalǵannan keıin de qanshama qııamet-qaıym sezimderge tótep berýine týra kelgenin baǵamdaı alar ma edińiz? Múmkin emes-aý...
Aleksıevıch keıipkerleri – sheberlikpen shyńdalǵan kórkem beıneler emes, olar – ólimniń dámin óz tirshilikterinde tatyp kórgen, soǵys ataýlynyń jalǵyz «syıy» – ólimniń óz peshenelerine buıyrǵan qııametterin es bilgeli arqalap kele jatqan, arqalap ótken zamandastarymyz.
Kitap keıipkeri, gvardııa leıtenanty, shtýrman Aleksandra Semenovna Popova: «...Bizdiń organızmimiz jańa jaǵdaıǵa oraı yńǵaılanatyny sondaı, biz soǵystyń óne boıynda ózimizdi áıelmiz dep eseptegenimiz joq... Bizde áıelge tán «sharýa» bolǵan emes... Endi siz ony túsinesiz ǵoı...» – dese, medbıke, aǵa serjant Nına Vasılevna Ilınskaıa (Chırva): «...Erkek oralsa – mine, ol batyr... Al qyz bolsa, oǵan kekireıe qaraıdy: «Bilemiz, senderdiń onda ne tyndyrǵandaryńdy!..» Shynymdy aıtaıyn, biz maıdanda bolǵanymyzdy jasyratynbyz, ol jaıynda aıtqymyz kelmeıtin...» – dep, erlikke toly ómirin maqtan etýdiń ornyna, kómip tastaǵysy keledi.
Osy Ilınskaıa sııaqty, ózgeleri de qyrǵyn ortasynda tógilgen qyp-qyzyl qandaryn, jankeshti erlikterin aıǵaqtaıtyn orden, medaldaryn keýdelerine jarqyrata taǵyp, el ishinde jadyraı júrýge jasqanǵanyn qalaı túsinýge bolady? Qaharmandardy aspandatýdyń ornyna, qara jerge tyqqymyz kelgeni nelikten?!. Erlikterine táý etýdiń ornyna, jyldar boıy esh oraısyz qaralaýǵa qumartqanymyzdyń syry nede?!.
Bul – Aleksıevıch keıipkerleriniń ómirine kýá bola otyryp, kóńil túpkirinde qabyzdaıtyn, oı-sezimińdi shyrqyrata, janyńdy azapqa salatyn saýaldar.
Jalpy, bizdiń qolymyzdaǵy osy kitap amanat kitap tárizdi. Mundaı oıǵa kelýimizdiń sebebi Aleksıevıch shyǵarmalaryn qazaq oqyrmandaryna jetkizýdi maqsut tutqan belgili aýdarmashy, pýblısıst Maral Hasenovtiń nıetine de baılanysty.
Keıingi ýaqytta aýdarma isimen aınalysyp, qazaq qalamgerlerin orys tildi oqyrmandarǵa tanystyryp, orys tilindegi týyndylardy qazaq jurtyna jetkizip kelgen Maral aǵamyzdyń kóńilindegi úlken armany Nobel syılyǵyn ıelengen qalamgerlerdiń shyǵarmalaryn ana tilimizde sóıletip, olardyń taǵylym alar erekshelikterin ádebıetpen tynystaǵan qaýymǵa tanystyrý bolǵandaı kórinedi. Sonyń bir dáleli – «Nobel syılyǵy laýreattary» aıdarymen on tórt jazýshynyń dúnıesin toptastyryp, 2015 jyly «Urshyqtaıyn ıirgen sóz máıegin...», I kitap» degen ataýmen jaryqqa shyǵarýy.
Budan keıingi kezekte Svetlana Aleksıevıchtiń kitabyn qolǵa alyp, «Soǵystyń surqy áıelge jat» atalatyn eńbegin tárjimalap bitirip, osy avtordyń Aýǵan soǵysynda mert bolǵan jaýyngerlerdiń analarymen áńgimelesýi nátıjesinde jazylǵan «Sınkovye malchıkı» atty dúnıesin qolǵa alýǵa oqtalyp júrgen mezgilde ajal múmkindik bermeı ketti.
Eger aǵamyzdyń kózi tiri bolǵanda, oıdaǵy nıetin ózi iske asyryp, joǵaryda atalǵan I kitaptyń II kitabyn da ózi oqyrman qolyna tıgizer edi. Biraq, bul nıeti keıingilerge amanat bolyp qana qaldy. Bul amanatqa Mákeńniń abzal jary Rymbala Smaılova apaıymyz adaldyq tanytyp, kópshilikke usynyp otyr.
Aýdarmashy aǵanyń osynaý arman-nıeti ıyqqa artylǵan amanattaı tym salmaqty jáne ony arqalaýǵa birdiń shamasy jete bermesi de anyq. Alaıda quzyreti jetetin memlekettik uıymdar den qoıyp, arnaıylap qolǵa alsa, ult mádenıetine qosylar mańyzdy is bolar edi.
Kenjebaı AHMETOV,
jazýshy, aýdarmashy
