«Jer ústinde de jumaq bar» romanynda qasıetti Saryarqanyń saýyrynda ornalasqan ǵarysh aılaǵy tórtkúl álemniń kózqurtyna aınalýynyń sebebin Qýanysh: «Baıqońyrdyń qazirgi ataq-dańqy tomaǵasyn sypyrǵan qyran qusqa uqsaıdy. Aýzymen qus tistegen kez kelgen memleketińiz Baıqońyrdyń eteginen ustaýǵa qumar. Terezemizdi Baıqońyrmen teńestirsek deıdi. Baıqońyrdan ushyrylatyn zymyrandarǵa tólenetin shyǵyn az, al paıdasynyń kóptiginen bas aınalady», dep sıpattaǵan. Basqa memleketterdegi ǵarysh aılaqtary adam aıaǵy sırek basatyn qııan shette, tirshilik ataýlyǵa zııany tımeıtin gýmanıstik prınsıpterge negizdelip salynǵanmen, ǵaryshkerler qaıtyp oralǵanda qonar jaıly aımaq joqtyqtan qaterge bas tigetin qaıǵyly kórinister jıi qaıtalanyp jatatyny málim. Romanynda Baıqońyr kosmodromynda áli de Reseıdiń yqpaly bekem, jergilikti halyqqa joǵarydan qaraıtyn astam kókirektiginen aınymaıtyn shovınıst Evgenıı Ilıchti Máskeý Baıqońyr jabyq qalasyna mer (ákim) etip jiberedi. Ol ımperııalyq saıasatty ustanyp, tek Máskeýdiń nusqaýymen júrip, sol jaqtan kelgen komıssııany qabyldap, olardyń kóńilin taýyp, aqsaqty tyńdaı, ótirikti shyndaı etip jalǵan málimetti arqalap qaıtýlaryn, ózi týraly jaǵymdy málimetterdi jetkizýin ǵana kózdep, «qudaıdyń zorlyǵymen kúnin ótkizip jatqan bireý».
«Baǵy janǵan jigit», mine qanshama jyldar osy shahardan shyǵa almaı, jipsiz baılanyp otyr. Ketip qalaıyn dese senimdi aqtamaǵany úshin máskeýlik sheneýnikter qolyna kúrek ustatyp, qara jumysqa jegip, qyzyl dıplomyna, osy ýaqytqa deıin atqarǵan qyzmetine de pysqyrmaı, qańǵytyp jiberýleri ábden múmkin. Sol dramalyq taǵdyryna aptyqpaı, joǵarydan qaıtý jónindegi jaqsy habardy taǵatsyz kútip júrgen mundaǵy «jarty qudaıdyń» ishke búkken ımandaı syryn Qýanysh Jıenbaı romanynda: «Evgenıı Ilıch sharshady, jalyqty. Jalǵyz qyzy men áıeli Moskvada. Tóretam degende azar da bezer. Keıde bir bótelkeni jalǵyz ózi tóńkerip tastap, áıeline ádeıi tıisedi. Al ózi kosmodromnyń áskerı qalashyǵynan ábden jalyqty. Múmkindik bolsa qum sýyrǵan qalada bir kún aıaldamas edi» dep ómirbaıany, áreketi jumbaqqa toly, astarly, tabıǵaty tylsym, Moskvanyń qazaq dalasyndaǵy kózi, senimdi qyzmetkeriniń bolmysyn ózine ashtyryp beredi.
Romanda jabyq qala meri Evgenıı Ilıch keńpeıil, anaý-mynaýyńdy elemeıtin, kórgeni kóp adam bolyp kózge túskisi kelgenimen, ákimmen aralas-quralas júrgender onyń bári jasandy minez, boıama qylyq, turlaýsyz áreketter ekenin ańdap, teris burylady. Evgenıı Ilıch ornyn eshkimge bermeıtin tis qaqqan, ákki mer, qyzmeti tómengiler óziniń aty-jónin aıtqanǵa da qarsy, maıy sorǵalaǵan shovınıst, qazaqtardan qorqady, senbeıdi, óziniń birinshi orynbasary Igenberdıevti «bizge bergi jaǵymen jymysqylana kúledi de, bylaı shyǵa qazaqtarynyń múddesin kúıtteıdi» dep qyzmetinen qýyp, «bizge jaqyn», «kosmonavtıkadan habary mol, ulty qazaq jańa orynbasar izdeýge» tóńiregindegi óziniń orys kómekshilerine tapsyrma beredi. Olar temir jol beketiniń bastyǵy, ámbebap maman, bilimdi, isker, prınsıpshil, adamgershiligi joǵary, adal, bastamashyl, jańashyl Kóbeısinniń kandıdatýrasyn usynady.
Jabyq qala meri Evgenıı Ilıch Baıqońyr kosmodromymen Qorqyt kesenesi arasyna etnoaýyl qondyryp, gúlzar egip, bulqyntyp bulaq aǵyzyp, turǵyndardy qyzyl qum, aptap ystyqtyń tozaǵynan jumaqqa qolyn jetkizýdiń amalymen Kóbeısin kúndiz kúlki, túnde uıqydan qaǵylyp mıy ashyp júrgende, bastyǵy etnoaýyldyń shetinen 10 sotyq jer bólip berýge buıryq etedi. Oǵan jer bergen saýdager meıramhana, ne oıynhana salýy múmkin ǵoı. Onda salamatty ómir saltyn kózdep, ımandylyqqa, rýhanı tazalyqqa baǵyttalǵan saýapty bastamasy ádire qalyp, bizdi árýaǵymen qoldap-qoshtap jatqan Qorqyt babanyń rýhyn úrkitip, joıqyn apatqa bastaıtyn kúnáhar bolyp shyǵary anyq. Imandylyqtyń jolyn azǵyndyqpen buzbaq bolǵan qala meriniń kereǵar sheshimin tereńnen baıyptaǵan Kóbeısin quptamaı, qarsylyq kórsetedi. Jabyq qala bastyǵy baılaǵanyna kónbeı, aıdaǵanyna júrmegen asaý orynbasaryn óziniń kim ekenin moıyndatyp, táýbesine keltirýdi kózdep, qarýly jigitterin shaqyryp alyp, Kóbeısinge ońashada «sybaǵasyn berip», 10 sotyq jerdi etnoaýyldyń shetinen bólip berý jaıly buıryqqa kúshtep qol qoıdyryp alýǵa tapsyrma beredi. Bastyqtyń qas-qabaǵyn baqqan, ar-namysyn satqan jaǵympaz, qýys keýde, nadan tobyr ońasha, kabınetinde erteńgi istiń babyn oılastyryp mıy ashyp otyrǵan Kóbeısindi aýyr soqqyǵa jyǵyp, esinen tandyratyn ýly dárilerin egip, qala syrtyndaǵy ıesiz qoraǵa ákep tastaıdy. Ol dozasyn artyǵymen ekken ýly dári, ashtyq, shól, jegen taıaqtyń ýytyna boı bermeı, araq ishpeı, temeki tartpaı, sportpen ajyramas dostyǵy – salamatty ómir prınsıpine beriktigi arqasynda tiri qalady. О́ldige sanaǵan dushpandary esinen tanyp, dostary Allaǵa tabynyp, Qorqyt atanyń qabirin qushady...
Shyǵarmadan jaratylysy erek jannyń tabıǵatyn ashý barysynda beınelik pen sımvoldyq naqysh, postrealıstik bolmys, mıftik tanym, neomıfologızm, polıfonııalyq sýretterdi kezdestirip, qalamgerdiń izdenis órisiniń keńdigine ishiń jylıdy. Essiz dalada esinen aıyrylyp, ólgeli jatqan qımylsyz adamǵa atjalmandar men qarǵa-quzǵyn tıispeı, kári qanshyqtyń óz álinshe qamqorlyq jasaýyn dana tabıǵattyń ımandylyqpen úılesken izgi isi retinde, qazir jazýdyń paradıgmasy úlken shyǵarmashylyq ózgeriske túskeniniń nátıjesine balaısyz. Adamǵa jasalǵan jaqsylyq umytylyp ketýi múmkin, al tabıǵatqa jasalynǵan jaqsylyq eselep qaıtady.
Romanyndaǵy kúshti harakter ıesi – Kóbeısin. Ol – jetimdiktiń, el esiginde ótken ómirdiń aýyrlyǵyn, Ebeısinniń aǵalyq qamqorlyǵyn, kedeıshiliktiń adymyńdy attatpaıtyn qatygezdigin terisimen sezinip, sanasymen saraptap ósken jas. Ebeısinniń arqasynda Máskeýdegi temir jol ınstıtýtyn úzdik dıplommen támamdap, stýdent shaqtyń «albyrt ta adýyn, alǵyr da alǵyrt, jańashyl da jalyndy býyrqasyny boıy bılegen», qaıtyp oralmas ystyq shaqtaryn basynan keshti. Qyzyqty kezeń, alǵaýsyz jaqsy dáýirde bilim teńizine júzýden jalyqpaı, arasynda mahabbat dodasyna túsip, ulty basqa Margarıta – Matıldanyń júregin jaýlap, «sen úshin ǵana ómir súremin» degen qorǵasyndaı balqytqan, ózegin jaryp shyqqan sózin anttaı qabyldaıdy balǵyn sulý. Ákesi – evreı, sheshesi fransýz ultynan shyqqan Matıldaǵa endi bir jyldan soń oqýyn bitire úılenýge kelisimin alady. Biraq aǵasy Ebeısinmen Máskeýge birge kelgen Saǵynysh dosy osynda oqyp jatqan inisi Kóbeısindi kórip, bolaıyn dep turǵan jigitke qatty qyzyǵady. «Barbaros josparyn quryp», Ebeısin ekeýiniń sheshimimen Almatydan týǵan qaryndasy, boıjetip, endi ınstıtýt bitirgeli otyrǵan Aqkerbezdi Máskeýge shaqyryp alyp, ekeýin tanystyryp, tabystyrady. Kóbeısin men Aqkerbez ońasha otyrǵan qonaqúıdiń bólmesine ashýly Margarıta kirip kelip, «sen úshin ǵana ómir súremin» degen sózińe senip, ákemniń qarsylyǵyna qaramaı, saǵan tym berilip ketip edim. Munan ishimde úsh aılyq balam bar, endi onymen birjola atquıryǵyn kesistim. Bala tek ózimdiki, onyń oǵan talasy joq, qaıtyp meni izdemesin!» dep esikti qatty jaýyp, shyǵyp ketedi. Araǵa jyl salyp Kóbeısin men Aqkerbez shańyraq kóteredi.
Bizdiń ıdeologııamyz – ózimizdi basqa elderge syılatý, tutastyǵymyzdy saqtaýǵa saıady emes pe? Intellektýaldyq óresi bıik, konseptýaldy romanynda Qýanysh Jıenbaı Fransııa tárizdi alpaýyt eldiń qulashyn keńge jazǵyzbaǵan, keńestik qursaýdan bosaǵan Qazaqstanǵa yntyqtyǵyn kórkemdik metafızıkamen kelisti jetkizedi. Ol sıýjette Kóbeısinniń baı mazmundy, kúresker, tálimdi-ǵıbratty taǵdyry sýyrtpaqtalady. Aı-kúni jetip Matılda dúnıege ákelgen uldyń naǵashy atasy, dıplomat evreı shal jıeniniń esimin ishtarlyq jasamaı, darhan peıilimen ol túrki qanynan jaralǵanyn eskerip Anes de Týranı dep atap, onyń tárbıesine, bilimine, erkin ósip-jetilýine bar kúshin, dáýletin aıamaǵan. «Aqyrǵy demim túgesilgenshe nemereme adal qyzmet etemin. Meniń jaqsylyǵymdy ol bile me, bilmeı me, onda sharýam joq» depti qaýsap otyrǵan tekti, áýlıe qarııa. Jáne nemere-jıeniniń diline súıegi balqyp, tektiligine tánti bolady. «О́jet.Tumsyǵy tasqa tıgenshe keri burylmaıdy. Qan tazalyǵynda tıtimdeı kinárat joq» ekenine kózi jetip, burynǵysynan da eljirep, janyn úzedi. Parıjdiń irgesinen han saraıyndaı úı satyp áperip, ony da Anestiń atyna jazdyrady. Sapaly bilim, syndarly tárbıe alyp ósken Anes, jas kúninen kosmonavtıkaǵa qumartty, bul saladaǵy qol jetken ǵylymı ádebıetter men baspasóz quraldaryndaǵy materıaldardy túgel oqyp, ǵaryshty meńgerýshilerdiń sapyna qosylýdy armandaıdy. Ǵaryshqa kóterilýdiń altyn besigi Baıqońyr, onyń ornalasqan aımaǵy, synaq ıesi qazaq halqy jóninde ańyzǵa bergisiz málimetterge keneledi. «... Baıqońyr qudaıdyń nazary túsken kıeli jer ǵoı... Aspanmen túsinisken, Qudaıdyń rahymy qulaǵan qasıetti óńir» dep kózi kórmegen jumbaq dalaǵa qany tartyp, ólip-óship emirene, qııal qanatyna minip, sharyqtaı til qatady. Qany – qazaq, tálim-tárbıesi evropalyq bekzat bolmysty, oıy ǵaryshty kezgen, ǵylymnyń qaınaryna bas qoıǵan Anesti «qum sýyrǵan» saharaǵa umtyldyryp qoıǵan asa qýatty, tylsym kúsh-qudiretti qoısańshy!..
Qýanysh Jıenbaısha Tóretam deposy, Baıqońyr kosmodromynda bóten eldiń qojalyq etip, tek paıdasyn kórip, qyp-qyzyl kiris túsirip, basqalardy úzdiktirip, táýeldi etip otyrǵan qasıetti meken, jer kindigin azdyryp-tozdyryp, qarapaıym eńbekshi jurtty turmystyń aýyrtpalyǵymen kiriptar jasap, órkenıettiń ýyzynan qaqqan despot tártibine tosqaýyl qoıatyn shaq jetti. Ony júzege asyratyn, jańa reformany bastaıtyn kúsh Qýanyshtyń Kóbeısininde. Kóbeısinniń boıyndaǵy bir adamǵa bite bermeıtin ámbebap qasıetter, ulttyq murat jolyndaǵy bógetterdi joıý kúresine bekem bel býýy, ulttyq qundylyqtarymyzdy qasterlep, qudaı syılaǵan artyqshylyqtarymyzdyń ózimiz qyzyǵyn kórip, jattyń álimjettigine, qorlaýyna ashyq qarsy shyǵatyn tabandylyq, sana erkindigi, kemeldiligi ony osy oıǵa alyp keldi. «Tarıhı sanasy qaıta oralǵan halyq eshqashan bodandyqta bolmaıdy. Quldyq qamytyn kımeıdi». (M.Myrzahmetov). Quldyqtyń qamytyn kııýden, ózin ajalynan buryn o dúnıege attandyryp, áldebir qudiretti kúsh aman alyp qalǵany – Kóbeısinniń qalǵan tirligine sabaq. Endi bodandyqta bolmaı, Táýelsizdiktiń týyn berik ustap, Qorqyt babanyń bıoteginen qýat alyp, ulylardyń rýhymen jat pıǵyldylardy elimizden alastatyp, dana da momyn halyqtyń baı-qýatty bolyp, únemdep paıdalansa, talaı ǵasyr ezýinen aq maı aǵyzatyn baılyqqa kenen qasıetti jerińniń ústinde jumaq ómir ornatýǵa jalǵastyrý qajet.
Jaýyzdyqtyń ashy dámin eselep tatsa da jaýyna kek saqtamaı, azamattyq tulǵasyna kirshik juqtyrmaıtyn, istiń kózin taýyp, jurtty ortaq múddege jumyldyrýǵa jetik Kóbeısinniń tańy endi atpaq. Atqaryp otyrǵan qyzmetine qulyqsyz, qyzmetkerlerine aqylymen, bilimimen, iskerligimen úlgi bola bilip, jumysqa jumyldyrýdyń ornyna ózinen artyq jaratylǵandardy ıyǵynan asyrmaýdyń aıla-tásilderine kózsiz júginetin shovınıst, bıýrokrat Evgenıı Ilıch qylmysy basyna taıaq bolyp tıip, qyrsyzdyǵymen shatqaıaqtaǵan kosmodrom, Tóretamnyń jaǵdaıy jyly orynmen qoshtastyrary aıdan anyq. Abaı: «О́ziń úshin eńbek qylsań, ózi úshin ottaǵan haıýannyń biri bolasyń, adamdyqtyń qaryzy úshin eńbek qylsań, Allanyń súıgen quly bolasyń» deýi – «Jer ústinde de jumaq bar» romanynyń logıkalyq túıini. Qazaq jeriniń ústine jumaqty ýaqytsha eńbek etip, ish esebimen kúnin kórip júrgen kelimsekter emes, qandastarynyń qamy, týǵan jeriniń kórkeıip, abyroıy asýyna kún, tún demeı terin tógip, perzenttik, adamdyq qaryzy úshin eńbek qylatyn, Allanyń súıgen quldary ornatpaq. Olar – Kóbeısin, Alla qaýyshtyrǵan uly – Anes de Týranı.
Ádiline júginsek, jazýshy qany jerge tambaı turǵan ózekti taqyrypqa batyl barǵan. Álem kóz tikken Baıqońyr kosmodromynyń qordalanǵan bylyǵy men shylyǵyn, Tóretamnyń syn kótermeıtin kóterem kúıin ara-tura polemıkalyq sarynda kópqyrly janr pamflettiń de bulshyq etin oryndy paıdalanyp, kórkem kestelegen qoltańbasy aıqyn sheber. Tili baı, rýhy joǵary, dili darhan, shyǵarmadan shyǵarmaǵa sheberligin shyńdap kele jatqan talantty qalamger. Roman – ashyq roman, jalǵasy jazylýǵa tıis. Jer ústine áli jumaq ornatýdyń sáti týmaı jatyr. Geosaıası jaǵdaı, ekonomıkalyq qýat, tehnologııalyq artyqshylyq ol azdyq etedi. Rýhanı jańǵyrý Táýelsizdik murattarymen úndesip, ulttyq sanamyzdy túletip, kúreskerlik qabiletimizdi uly ata-babalarymyzdyń elin, jerin qorǵaýdaǵy jankeshti, márt dástúrlerimen baıytyp, kemeldensek; bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, óz jerimizde óz kúshimizben-aq jer ústinde de jumaq ornatýǵa qazaq tárizdi jaratylysy bólek ulttyń múmkindigi baryn Qýanysh Jıenbaı romanynyń jalǵasynan oqıtyn shyǵarmyz. Az jylda álemdi tańdandyrǵan Astanadaı alypty turǵyzýǵa qýaty jetken qazaqtyń Baıqońyr men Tóretamdy jumaqqa aınaldyrý qolynan kelmeıdi degenge kim senedi ?!
Tursyn SYDYQOV,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
