Ýálıhan Qalı­jan­­uly - qaıratker jýrnalıst

Qazaqstannyń Qurmetti jýrnalısi, fılo­logııa ǵylymdarynyń doktory, UǴA akade­mıgi, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ıns­tıtýtynyń dırektory Ýálıhan Qalı­jan­­uly jazýshy-jýrnalıst Sarbas Aqtaev aǵamyz aıtqandaı, «qazaq jýrnalıstıkasynyń balalyǵy – «Ulandy», jastyǵy – «Jas alashty», danalyǵy – «Egemen Qazaq­stan» gazetin basqarǵan tulǵa.

Búginde Sherhan Murtaza aǵam aıtqan «jet te pis» degen, ıaǵnı jetpiske tolyp otyrǵan zamandas-aǵamyz, ataqty aqyndar men batyrlar eli dep atalatyn Almaty oblysy, Jambyl aýdany, Besmoınaq aýylynda dúnıege keldi. Jastaıynan qıynshylyq kórip ósti. О́ıtkeni ákesi Qalıjan sábıi ómirge kelgennen soń bir aıdan keıin dúnıeden ótipti. Sondyqtan bar aýyrtpashylyqty anasy Mártaı Qolǵanatqyzy kótergen. 

Ýákeńniń anasy Mártaı Qolǵanatqyzy aýyldaǵy belgili qolóneriniń sheberi, aıtysqa qatysqan aqyn jáne eski jyrlardy jaqsy biletin jan bolǵan. Sondyqtan da Ýálıhan Qalıjan bala kezinen Súıinbaı men Jambyldyń óleńderin boıyna sińirip ósti. Al 1955 jyly Jangeldi orta mektebiniń birinshi synybyna bardy. Ádebıetten Uly Otan soǵysynyń ardageri Kábirjan degen kisi sabaq beripti. Osylaı ádebıetke degen Ýálıhan aǵanyń súıis­penshiligi eki taraptan qatar órbidi. Al 1962 jyly Almatydaǵy jalǵyz №12 qazaq orta mektebiniń 6-synybyna kelip oqýyn jalǵas­tyrdy. Osy jerde ataqty ustaz, Lenın ordendi muǵalim Álııa Dúıse­novanyń synyp jetek­shiligimen ádebıetke degen burynǵy qumar­lyǵy arta túsedi. О́ıtkeni bul mektepke Alma­tydaǵy ataqty jazýshylarmen kezdesýler jıi ótip turatyn. Syrbaı Máýlenov, Zeınolla Qabdolov, Juban Moldaǵalıev jáne basqa da óner adamdary oqýshylarmen jıi júzdesetin. Syrbaı Máýlenovke arnap, bala Ýálı­han óleń jazady:

Siz bolsańyz quıar jeri saǵanyń,

Men de solaı kóz jazbaımyn aǵamyn.
Árıne, aqyndyq – dara qasıet, uly qasıet. Biraq Jumeken Nájimedenovpen kezdesý onyń kózqarasyn múldem óz­gertip jiberedi. Bul kezde Jumeken Ná­jimedenov «Lenınshil jas» gazetiniń bólim meńgerýshisi bolatyn. Jumeken aǵasy «Qaptaǵan kóp aqynnyń biri bol­ǵansha, prozaǵa bar. Seniń jazǵan­da­ryń­­dy oqyǵan soń men osyndaı oıǵa keldim» deıdi. 

1966 jyly Hrýshevtiń reformasyna sáıkes mektepti 10-11 synyp oqýshylary qatar bitirdi. Ýá­lıhan aǵa áýeli qujattaryn Qazaq polıteh­nı­ka­lyq ınstıtýtynyń avtomatıka jáne telemehanıka fakýltetine tapsyrady. О́ıt­keni ol kezde ınjener kadrlaryn daıar­laý memlekettik saıasattyń úlken baǵ­­darlamasy edi. Biraq ádebıetke degen qumarlyq Ýálıhan Qalıjan­ulyn qujattaryn qaıtyp alyp, Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversı­tetiniń fılologııa fakýltetine barýǵa jeteleıdi. Emtıhannan súrinbeı ótedi. Ádebıetten Súıinbaı men Qataǵannyń aıtysy ekinshi suraq bolyp túsedi. Sonda Ýákeń: «Men sizderge Súıinbaı men Qa­taǵan aıtysynyń anamnan estigen nusqasyn aıtaıynshy», – deıdi. Buǵan emtıhan alyp otyr­ǵan Sultanǵalı Sa­dyrbaev, Myrzataı Jol­dasbekov, Rym­ǵalı Nurǵalıev, Muhtar Maǵaýın kelise ketedi. Osylaı ol stýdent atanady. 

Ýnıversıtette Ýálıhan Qalıjanuly ataqty professor Beısembaı Kenje­baevtyń kózine túsedi. Jáne ol kisi dinshil, eskishil, kertartpa dep atalyp júrgen aqyndar jaıly zertteý jasaý kerektigin aıtady. Stýdentterdiń res­pýblıkalyq ǵylymı baıqaýyna «Nur­jan Naýshabaevtyń ómiri men ádebı murasy» degen taqyrypta baıandama daıyndatady. Bul jumys respýblıkalyq baıqaýdyń ekinshi júldesin alǵan edi. Ýálıhan Qalıjanulynyń aldynda ǵylym joly kóringendeı edi. Biraq aspırantýraǵa kúndizgi bólimge oryn bolmaı, Ýákeń syrttaı oqýǵa túsýge májbúr bolady. Sóıtip ol birde radıo, birde teledıdar, birde «Jetisý» gazetin jaǵalaı júrip, qyzmetke ornalasa almaı, alty aıdaı júrip qalady. Taǵdyr Ýákeńdi «Jetisý» gazetine alyp keldi. Osy jerde alty aı qalamaqyǵa jumys istep, alǵashqy jýrnalıstıka mektebinen ótti. «Jetisý» gazetinde Ýákeń jeti jyl qyzmet istedi. Ýálıhan Qalıjanuly «Meniń jýrnalıstik fakýltetim «Je­tisý» gazeti dep» áli kúnge aıtyp oty­rady. «Jetisý» gazeti  bolashaq qalam­gerdiń baǵyn ashty. Osy jerden ol Ortalyq  komsomol komıtetiniń bas­pasóz sektorynyń meńgerýshisi qyz­metine shaqyryldy. Úsh jyldan keıin «Qazaqstan pıoneri» (qazirgi «Ulan») gazetine redaktorlyqqa bekidi. Munda da jeti jyl qyzmet istedi. 1986 jyldyń jeltoqsanynda Ýálıhan Qalı­januly «Lenınshil jas» gazetine bas redaktor bolyp taǵaıyndaldy. Ol osylaı ómir synynan, abyroı synynan súrinbeı ótti. «Lenınshil jas» ataýyn 1991 jyly  tamyzdaǵy GKChP oqıǵasynan keıin bir túnde eshkimmen kelispesten «Jas alash» dep ózgertip jiberdi. Bul Ýálıhan Qalıjanulynyń jeke erligi ǵana emes, azamattyq bolmysy edi. Aıta ketelik, «Lenınshil jas» – «Jas alashta» da tabany kúrekteı jeti jyl qyzmet istedi. «Jas alash» ta Ýálıhan Qalıjannyń baǵyn asha tústi. 1994 jyly ol XIII shaqyrylǵan Joǵarǵy Keńestiń depýtattyǵyna saılandy. Joǵarǵy Keńeste astanany Almatydan Aqmolaǵa aýystyrý jónindegi Prezıdent usynysyn qoldaǵan depýtattardyń biri boldy. 

Joǵarǵy Keńes taraǵannan keıin Ýá­lıhan Qalıjanuly Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Aqparat jáne qoǵamdyq kelisim mınıstriniń orynbasary bo­lyp bekidi. Alǵashqy buqaralyq aqpa­rat quraldary jónindegi zańdy daıyn­daý­shylardyń biri boldy. Budan soń Ýá­lıhan Qalıjanuly Qazaqstan Res­pýb­­­lıkasynyń Prezıdenti Ákimshiligi Ishki saıasat bóliminiń meńgerýshisiniń oryn­­basary bolyp taǵaıyndaldy. Bir jyl­ǵa jeter-jetpeste «Egemen Qazaq­stan» gazetiniń bas redaktory bolyp bekidi. 

Syndarly jyldardyń synynan Ýálıhan Qalıjanuly súrinbeı ótti. «Egemen Qazaqstan» gazetin elordaǵa kóshirdi. Gazettiń ǵımaratyn aldy. Redaksııa jýrnalısteri  túgeldeı úımen qamtamasyz etildi. Ýákeń «Egemendi» basqarǵan jyldary Sherhan Murtaza men belgili saıasatker, pýblısıst Kamal Smaıylov ekeýiniń bir jarym jylǵa sozylǵan hat-suhbatyn uıymdastyrdy. Gazettiń bedeli ósti, tırajy kóbeıdi, kókeıkesti kóp máseleler kóterildi. Mundaı pikirlerdi gazetke jarııalaý úshin gazet redaktorynyń azamattyq bolmysy bıik bolýy kerek. Ýálıhan Qalıjanuly azamattyq ustanymy biregeı redaktor ekendigin tanytty. Biraq bul kezde  ol salıqaly saıasattyń bel ortasynda júretin. Sondyqtan da áýeli, Parlament Senaty baspasóz qyzmetiniń jetekshisi jáne baspasóz hatshysy bolyp biraz jumys istep, odan soń №10 Talǵar saılaý okrýgi boıynsha Parlament Májilisiniń depýtaty atandy. Osylaısha Ýálıhan Qalıjanuly Parlament Májilisiniń II, III, IV shaqyrylymynyń depýtaty boldy. Depýtattyq qyzmet atqara júrip, qolynan qalamyn tastaǵan joq. О́tkir-ótkir maqalalar jazdy, ǵylymnan da qol úzgen joq. Jýrnalıstıkadan bastalǵan sol jol

Ýálıhan Qalıjanulyn búgingi bıik deńgeıge jetkizip otyr. Ultynyń sózin sóılegen, ultynyń tarıhyn túgendegen mundaı tulǵalar álbette halyqtyń kózinde júredi. Ýákeń qaı basylymda qyzmet istese de, kásibı deńgeıi bıik basylym dárejesine kóterdi. 
Ýálıhan Qalıjanuly – qazaq jýrnalıstıkasy men ádebıeti, ǵylymy men saıasatynda ózindik qoltańbasy bar jarqyn tulǵalardyń biri. Ulttyq múddege minsiz qyzmet etip kele jatqan arda azamat dep bilemin. Ol osyndaı eleýli  eńbegimen de elge keńinen tanylyp, halyq qurmetine bólendi.

Árbir tasy babalarymyz jaıly syr jınaǵan, árbir qaıyń-teregi, arshasy, kókoraı shalǵyn dalasy babalarymyzǵa jaıylyp tósek bolǵan, shyńdary aspanmen astasyp, qýatty kúsh taratqan Alataý baýraıynda ósken Ýálıhan aǵa at jalyn tartyp mingeli týǵan eli­niń ıgiligine baryn berip eńbek etti. Ulttyq sanany oıatýǵa, ulttyq rýhtyń belin jazyp, bıikke aspandaýyna sonaý qasań keńes zamanynyń ózinde qolynan kelgeninshe qyzmet qyldy.

Ýákeńniń memlekettik tildiń tynysyn ashý jolynda atqarǵan, atqaryp júrgen isterin bireý bilse, biri bile bermeıdi. Ý.Qalıjanuly Májilis depýtaty retinde «Dıplomatııalyq qyzmet týraly» zańyna «dıplomatııalyq qyz­metke baratyn tulǵalar mektepti qaı tilde támamdaǵanyna qaramastan, mem­lekettik tildi jetik bilýi tıis» degen mańyzdy usynysty aıtyp, keıin ol zań normasyna engizildi. Osylaısha ol ana tilimizdiń dıplomatııalyq qyzmettegi qoldanylý aıasyn zań júzinde keńeıtýge tikeleı qatysyp edi. Bul da ultjandy azamattyń el qalaýlysy retindegi qyzmetin abyroımen atqarǵandyǵyn bildirmeı me?! Onyń «Tuńǵysh Prezı­dent oqýlaryn» ótkizý ıdeıasyn usy­nýdaǵy túpki maqsat-tilegi de memle­ket­tik tildiń áleýetin arttyrýmen sabaqtasyp jatty.

Bir depýtattyq saýaly erekshe esimde qalypty. Ýákeń onda shetelge berilgen sábılerdiń taǵdyry týraly tereń tolǵanyp, ózge ulttardyń qazaq balalaryn asyrap alýdaǵy zańnamalyq qyrlaryn sóz etip, ulttyq múdde turǵysynan kemshilik ekenin alǵa tartqan edi. «Erim deıtin el bolmasa, elim deıtin er qaıdan bolady?», endeshe qarakózderdiń artynan izdep baryp, týysqany retinde tanysyp, qazaq degen uly eldiń balasy ekenin aıtyp, shyqqan tegi týraly áńgime órbitip, darhan dalasy, munarly taýlary, aıdyn-shalqar kólderi, kóshpendi mádenıetinen bastaý alǵan qaıtalanbas, baı da maǵynaly salt-dástúri, mádenıeti beınelengen sýretter men aýdıo, vıdeo jazbalar, t.b. materıaldardy berý kerek ekendigin aıtqanda tebirenbegen adam qalmaǵan shyǵar. Aıtqandaı-aq osy saýalnamadan keıin komıssııa qurylyp, Ýákeń bir top azamatpen birge Ulybrıtanııa, Irlandııa, t.b. birneshe eldegi qazaq balalarynyń jaǵdaıyn bilip, Úkimetke arnaıy hat joldady.

Ýálıhan Qalıjanuly osyndaı búkil respýblıka jurtshylyǵynyń qabyrǵasyn qaıystyrǵan sátterde bolsyn, elde jetispeı jatqan aýrýha­nalar men mektepter, balabaqsha, t.b. máselelerdi kóterýde halyqtyń naǵyz ýákili retinde árqashan qalamyn qarý, qaǵazyn qalqan etip, eldiń kókeıinde júrgen pikirlermen sanasyp Parlament tórinen usynys aıtýdan, depýtattyq saýal joldaýdan jalyqqan emes. Onyń bastamasymen Eń­bek­shiqazaq, Talǵar aýdandarynda aýrýhana tur­ǵyzyldy, Almaty oblysynyń Besaǵash, Bes­moı­naq aýyldarynda mektep, balabaqshalar salyn­dy. Búgin bul mekemeler el ıgiline jumys jasaýda.  

Ýádesine berik, aıtqan sózin oryndaıtyn ómirlik ustanymynan qaı laýazymda júrse de, qandaı jaǵdaıǵa kezdesse de jańylǵan emes. Iri basshylyq jumysy, adamdar taǵdyryn arqalaǵan laýazymdy atqarý zerdeli janǵa ǵylymmen aınalysyp, jańalyq ashar eńbekter jazýǵa zııanyn tıgizbedi.
Ýálıhan Qalıjanuly «Prezıdent», «El men er», «Zamana syny», «Ult rýhy» syndy kitap­tardyń avtory. Ja­qynda ǵana qos tomdyǵy «Jetisý» kitap­hanasynan shyqty. Qajyrly eńbek­ti, qalt­qysyz qyzmetti serik etken Ýá­keńniń eline bereri áli kóp dep senemiz.

Darhan QYDYRÁLI