Ádebıet • 28 Qyrkúıek, 2018

Búgin - Muhtar Áýezov, Sherhan Murtaza, Oralhan Bókeıdiń týǵan kúni

1840 ret
kórsetildi
5 mın
oqý úshin

Búgin, 28 qyrkúıek kúni qazaq ádebıetine ólsheýsiz úles qosqan qalamgerlerdiń – Muhtar Áýezov, Sherhan Murtaza, Oralhan Bókeıdiń týǵan kúni. Alǵashqy pesanyń avtory Muhtar Omarhanulynyń týǵanyna 121, Altaıdyń kerbuǵysy Oralhan Bókeıdiń týǵanyna 75 jyl. Qazaqtyń Sher-aǵasy – Sherhan Murtaza 86 jasqa keldi.

Búgin -  Muhtar Áýezov, Sherhan Murtaza, Oralhan Bókeıdiń týǵan kúni

Qazaq ádebıetiniń klassıgi, qoǵam qaıratkeri Muhtar Omarhanuly Áýezov burynǵy Semeı ýezi, Shyńǵys bolysyndaǵy Qasqabulaq degen jerde týǵan. Semeı qalasynda medresede, onan soń bes klastyq orys mektebinde, al 1915–1919 jj. muǵalimder semınarııasynda bilim alǵan. 1917 jyly semınarııada oqyp júrgen kezinde halyq ańyzy boıynsha «Eńlik–Kebek» pesasyn jazady. Bul qazaq ulttyq dramasynyń qarlyǵashy edi. Osy pesasy men 1921 jyly jazylǵan «Qorǵansyzdyń kúni» atty alǵashqy áńgimesi arqyly óziniń jazýshylyq erekshe darynyn aıqyn tanytty.

Muhtar Omarhanuly 15 jyl boı «Abaı joly» atty óziniń 4 tomdyq dańqty tarıhı romanepopeıasyn jazdy. Munyń «Abaı» atalǵan birinshi kitaby 1942 jyly, ekinshisi 1947 jyly jaryq kórdi. Orys tiline aýdarylǵan. «Abaı» romanynyń eki kitaby 1949 jyly 1dárejeli KSRO Memlekettik syılyǵyn aldy. Tórt kitappen bitken epopeıa 1959 jyly Lenındik syılyqqa ıe boldy. «Abaı joly» 30 tilge aýdarylyp, dúıim dúnıe oqyrmanynan óte joǵary baǵa aldy. Ádebı eńbegi úshin jazýshy 1957 jyly Lenın ordenimen marapattaldy. 1961 jyly 27 maýsymda qaıtys bolǵannan keıin, respýblıka úkimetiniń qaýlysymen Qazaq KSR ǴA Ádebıet jáne óner ınstıtýtyna, Qazaqtyń memlekettik akademııalyq drama teatryna Muhtar Omarhanuly Áýezovtiń esimi berildi.

Búgin qazaq ádebıetiniń kórnekti ókili, kesek tulǵaly, qaısar minezdi narkeskeni, shyndyqtyń shyraqshysy atanǵan Sherhan Murtaza 1932 jyly 28 qyrkúıekte Jambyl oblysy, Jýaly aýdany, Myńbulaq mekeninde týǵan.  1955 jyly M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetin bitirgen.

«Lenınshil jas» (qazirgi «Jas Alash») gazetiniń, «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetiniń tilshisi, ádebı qyzmetkeri boldy. 1963-1970 jj. «Lenınshil jas» gazetiniń redaktory. Sodan keıingi ýaqytta «Jazýshy» baspasynyń, «Jalyn» almanahynyń, «Juldyz» jýrnalynyń bas redaktory, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń ekinshi hatshysy, «Qazaq ádebıeti» gazetiniń bas redaktory ári Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń hatshysy qyzmetinatqarǵan.

 1989-1992 jj. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń bas redaktory, 1992-1994 jj. Qazaqstan Respýblıkasy memlekettik teleradıo kompanııasynyń tóraǵasy bolyp istedi. QR Parlamentiniń Májilis depýtaty bolǵan.

Jazýshynyń ár jyldary «Tabylǵan teńiz» (1963), «Belgisiz soldattyń balasy» (1969), «Ahmetjannyń anty» (1973), «Myltyqsyz maıdan» (1977) povesteri, «41-jylǵy kelinshek» (1972), «Internat nany» (1974) áńgimeleri, «Qara marjan» (1977), bes kitaptan turatyn «Qyzyl jebe», «Aı men Aısha» (1999) romandary, shyǵarmalarynyń tórt tomdyǵy (1990-2000), shyǵarmalarynyń 6 tomdyǵy, tańdamaly shyǵarmalarynyń 7 tomdyǵy, «Elim, saǵan aıtam, Elbasy, sen de tyńda» (K. Smaıylovpen birge) (1998), «Bir kem dúnıe» (2008) kitaptary jaryq kórgen. 
Qazaq tiline G.H.Andersenniń áńgimelerin, vengr halyq ertegilerin, Sh.Aıtmatovtyń «Botagóz», «Qosh bol, Gúlsary», «Teńiz jaǵalaı júgirgen tarǵyl tóbet», «Borandy beket» týyndylaryn; Mustaı Kárimniń «Bizdiń úıdiń qýanyshy» povesin, E.Erskınniń «Marykchan balalary» romanyn, L.Lagınniń «Hottabych qart» povesin tárjimalady. «Ázıza» pesasy Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń grantyn jeńip aldy. «Qara marjan» romany úshin 1978 jyly Qazaq KSR Memlekettik syılyǵyn aldy. Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri, Qazaqstannyń Halyq jazýshysy. «Qurmet belgisi», «Otan (1999) ordenderimen, medaldarmen marapattalǵan. Táýelsiz "Tarlan" syılyǵy men PEN-klýb syılyǵynyń ıegeri (2003).

 

Qazaq ádebıetiniń HH ǵasyrdaǵy jaryq juldyzdarynyń biri – Oralhan Bókeı 1943 jyly 28 qyrkúıekte Shyǵys Qazaqstan oblysy Katonqaraǵaı aýdanyna qarasty Shyńǵystaı aýylynda dúnıege kelgen. 1976 jyly Oralhan Bókeı «Qulynym meniń» pesasy úshin Qazaqstan Respýblıkasy Jastar syılyǵynyń laýreaty, 1978 jyly «Naızaǵaı izi» povesteri men áńgimeleri úshin N. Ostrovskıı atyndaǵy Búkilodaqtyq ádebı syılyqtyń laýreaty, 1986 jyly «Bizdiń jaqta qys uzaq» povesteri men áńgimeleri úshin Abaı atyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik syılyǵynyń laýreaty nagradalaryna ıe boldy. Oralhan Bókeıdiń Úndistanǵa barǵan shyǵarmashylyq is-sapardan oralmaǵanyn kópshilik biledi. Delıde, 1993 jyly 17 mamyr kúni kóz jumdy.