JIEN

Jaǵyrapııadaǵy ashqan jańalyqtarymen Reseı jurtyna keńinen tanylǵan Shoqan Ýálıhanov kezinde qazaq pen orys qandas, baýyrlas halyqtar dep jazǵan bolatyn. Bular taǵdyr qos­qandyqtan myńdaǵan jyldar boıy bir-birimen aralas-quralas ómir súrip keledi. Reseıdiń kóptegen dańqty uldarynyń áýletinen qazaqy tamyrlardy ańǵarýǵa bolady. Solardyń biri álemdik advokatýranyń maqtanyshyna aınalǵyn máskeýlik dýaly aýyzdy zańger Fedor Nıkıforovıch Plevako edi. Dańqty advokattyń shyqqan tegi Reseıdiń “Pravo” jýrnaly 1908 jyly Fedor Nıkıforovıch Plevakony sot isiniń suńǵyla shesheni degen bolatyn. “Orys poezııasynda Pýshkın kim bolsa, biz úshin ol zań salasynda sondaı edi. Pýshkınnen keıin orys aqyny ataný qandaı qıynǵa soqsa, Plevakodan keıin orys shesheni ataný da sondaı qıynǵa soqty”, dep jazady. Basqa dástúrlerde tárbıelengen bizderge mundaı teńeýler tym asyra asqaqtatýshylyq tárizdi kóringenimen, shyntýaıtqa kelgende, Plevakonyń revolıýsııaǵa deıingi Reseıdiń qoǵamdyq, áleýmettik ómirinde dál sondaı ról atqarǵandyǵyna kóz jetkizýińiz ǵajap emes. Istiń máni Plevakonyń keremet sheshendik darynynda ǵana turǵan joq. Rasynda, Rýste ot aýyzdy, oraq tildi advokattar az bolyp pa edi. Másele onyń tereń halyqshyldyǵynda, adamǵa degen súıispenshildiginde, qarapaıym pendege rýhanı jaqyndyǵynda. “Plevakoǵa baramyn”, “Plevakony taýyp alamyn”, – dep jábirlenýshiniń úmittenýi, sóz joq, onyń adamdy qorǵaı bilýine degen múmkindiginen týyndasa kerek. Kezinde oǵan joldanǵan ótinishterdiń, hattar men shaǵymdardyń myńdap eseptelgeni de sodan. Ony izdep kelýshilerdiń sanynda qısap joq dese bolady. Iá, ol sondaı ǵajaıyp adam bola­tyn, halyqtyń jadynda solaı saqtalyp qalǵan-dy. Onyń shyqqan tegi de bir qaraǵanda túsine qoıarlyqtaı emes, sanalýan jaǵdaılarǵa toly. Fedor Nıkıforovıch Plevako 1842 jyldyń 13 sáýirinde Orynbor gýber­nııasynyń Qostanaıǵa jaqyn jerdegi Qazaqstan men Reseı shekarasynda turǵan kishigirim Troısk qalasyndaǵy... otbasynda dúnıege kelgen. Onyń ómir­baıa­nynyń mashaqaty da, ǵajaıyby da mine osy úsh núkte qoıylǵan otbasynan bastaý alady. Nazar aýdaryp kórelik. Ákesi – Vasılıı Ivanovıch Plevak, ulty lıtvan, bul jerge taǵdyr aıdap 1832 jylǵy polıak kóterilisine (Polsha ol kezde patshalyq Reseıdiń quramynda bolatyn – M.M.) qatysqany úshin jer aýdarylyp kelip qalǵan-dy. 42 jastaǵy úılenbegen jergilikti keden basqar­masynyń sheneýnigi bul kisi óziniń qyzmettes bastyǵynyń aýlasynda qara jumys istep júrgen saýatsyz, ómirdiń aýyr tepkisin kórgen basybaıly (kre­postnoı) qazaq qyzymen kóńil qosyp otasady. Nekesiz qatynastan olardyń ekinshi balasy Fedor dúnıege keledi. Osy sebepti Fedordyń ákesiniń aty retinde týǵan ákesi Vasılıı Ivanovıchtiń esimi emes, onyń dosy ári kindik ákesi bolǵan jergilikti krepostnoı sharýa Nıkıfor Nıkolaevtyń aty beriledi de Fedor Nıkıforov dep tirkeledi. Jerlesteriniń kelemejdeý, kemsitý, mazaqtaý sııaqty áreketteriniń barlyǵyna asqan tózimdilikpen shydaı júrip sheshesi О́lmesek (Ekaterına) nekesiz dúnıege kelgen perzentterin tárbıeleı beredi. Biraq ekinshi balasy Fedıa dúnıege kelgen­de shydamy taýsylǵan ana nárestesimen birge sýǵa ketip ólýge bel baılaıdy. Úıde jalǵyz qalǵan sátterdiń birinde ol balasyn jaıalyǵyna oraı sala keýdesine qysa ózenge qaraı asyǵys bet alady. Ne oılaǵanyn bir ózinen basqa jan bilmeıtin. Beıkúná sábıdiń kórer jaryǵy bar eken, dál sol kezde taý etegindegi stanı­sadan kele jatqan kazak ushyrasa qal­masy bar ma. Kópir ústinen ózenge perzenti­men qoıyp ketkeli turǵan áıeldi ol qutqaryp qalady. Nárestesin óziniń balasynyń joq ekendigin aıtyp, baýyryna basyp alýǵa jalynyp turyp surap alady. “Maǵan sene kór, bıkeshim, men bul balany úlken azamat qylyp erjetkizem. Qanattyǵa qaqtyrmaı, tumsyqtyǵa shoqtyrmaı ósiremin”, – dep jat ta kep jabysady. О́lmesek – Eka­terına nárestesin kazakqa ustata salyp, kókiregi qars aıryla eńiregen boıy kelgen jaǵyna qaraı júgire jóneledi. Endi myna bir taǵdyrdyń jazǵanyna ne istersiń, bul dúnıede adam ekenin áli sezetin shaqqa jetpeı jatqan sábıdiń tiri qalýy-qalmaýy qyl ústinde turǵanda balanyń shyn ákesi qyzmet etetin kedenniń beketindegi lashyqtyń peshine shamadan tys kóp jaǵylǵan otynnan ıis tıgen kedenshiler eseńgirep baryp úı-úılerine tarasyp jatqan-dy. Mas adamdaı táltirektep kele jatqandardyń ortasynda Vasılıı Ivanovıch Plevak ta bar bolatyn. Kópir ústine kelgende oǵan saldyr-gúldir arbadaǵy shóp ústinde jartylaı jalańash oralǵan jylap jatqan balasy bar kazak ushyrasa ketkendigi bir Allanyń ámirimen jasal­ǵan­daı edi. Balany qaıdan aldyń, – degen suraqqa kazak: “Ana úıden shyqqan áıelden aldym, shamasy ózenge aǵyzyp jibergisi kelgen bolý kerek”, – deıdi Plevaktyń úıin kórsetip. Árıne, aıaq astynan oılamaǵan jerde balaly bolǵandaı kúı keshken bizge belgisiz kazaktan óz balasyn tanyǵan Plevaktyń alyp qoıatynyn qaıdan bilsin. Sóıtip náreste qaıtadan óz úıine oralady. Plevakonyń otbasynda bul keleńsiz oqıǵa eshqashan qupııa jaǵdaı dep esep­telmeıtin. Tek jat kózden ǵana jasyryla­tyn. Olardyń eshqaısysy eshqashan analarynyń qatty kúızelis jaǵdaıynda jasaǵan bul áreketin betine basyp, kinálamaıtyn. Fedor úshin qaıran sheshe ómirbaqı páktiktiń, adamger­shiliktiń, ınabattylyqtyń úlgisindeı jan bolyp qaldy. Kóp jyldar ótip, alpysqa aıaq basqan shaǵyndaǵy F.N.Pleva­konyń jazbalarynan tómen­degideı joldardy kez­destiremiz: “Anashym meniń. Osy sózder qulaǵyma kelgen sátte oǵan degen súıispenshilik pen keshirim­diliktiń sezimine bólengen beıne bir qasıetti, ǵajaıyp kúı keshe­min... О́ıtkeni, onyń júregi­niń túbinde balaǵa degen mahabbat­tyń ystyq lebi árdaıym sezilip turatyn”. Rasynda da: anasynyń jat jurttyń qolynda tiri jetimdeı dáýren keshýiniń ózi bir jaratý­shy­nyń onyń mańdaıyna jaz­ǵandaı taǵdyr tálkegimen astasyp jatsa da basqa jaǵynan alǵanda ózge janǵa túsiniksizdeý dala adamdaryna ǵana tán qupııa syrlarmen sabaqtasatyndaı bolyp kórinetin. Anasy Torǵaı oblysyndaǵy Qostanaı ýezi Shubar bolysynyń №7 aýylynda dúnıege kelgen bolatyn. Ákesi Aldar aımaqtaǵy dáýletti de batyr adam edi. Ol kisiniń aýyly Troısk ýezindegi Sanarsk posel­kesi­niń irgesinde turyp jatqan kezde dushpandary onyń malyn barymtalap, elge tutqıyldan shabýyl jasaıdy. Otaǵasy dereý kıiz úıdi jyǵyp: asyǵys kóshkende batyrdyń áli balıǵatqa tolmaǵan jalǵyz qyzy О́lmesek (balalary turmaǵannan keıin osylaı ataǵan kórinedi) qapylysta jurtta jalǵyz qalyp qoıady. Áke-sheshesi de qaraqshy jaýyzdardyń qolynan qaza tabady. Ien dalada japadan jalǵyz qańǵyp júrip bir ózen ıinindegi eldi mekenge jetkende tanymaıtyn orys áıeli kezdesip, qyz balany baýyryna basady. Jat jurttyń ortasynda tárbıe alǵan О́lmesek orys tilin tez úırenip alady. Boı jetken shaǵynda joǵaryda sóz bolǵan kedenshimen bas qosady. Biraq jergilikti orystardyń ádet-ǵurpymen sol kezdegi zańnyń talaby boıynsha nekede resmı túrde turýǵa tyıym salynady. Dúnıege kelgen tórt balanyń barlyǵy da qujatta “meshanka Ekaterına Stepanovna (О́lmesekke asyrap alýshylardyń bergen aty) degen troıskilik kelinshekpen qatynastan týǵan” dep tirkelgen. Fedor Nıkıforovıch Plevakonyń keıbir zamandastarynyń estelikterinde О́lmesek – Ekaterına Stepanovnanyń týǵan-týysqandary ataqty advokat-jıenderimen qarym-qatynasty úzbegendigi kórsetilgen. F.N.Plevakonyń Moskvanyń Novınka dep atalatyn eń bir kórnekti bóligindegi páterinde qyrdan kelgenderdi jaıdary júzben qýanyshty kóńil-kúıde “meniń naǵashy-jurtym keldi” dep máre-sáre bolǵan sátteriniń talaı ret kýási bolǵandyqtaryn iltıpatpen jazǵandaryn oqımyz. 1851 jyldyń shildesinde bolashaq uly advokattyń ákesi V.I.Plevak otstavkaǵa shyqqan soń  otbasymen Máskeýge qonys aýdardy. О́lmesek – Ekaterına Ste­panovna súıip qosylǵan kúıeýiniń sońǵy saǵatyna (1854 jyly qaıtys bolǵan) deıin basy-qasynda bolady. Tiri qalǵan balalaryn kóptegen aýyrtpalyqtar kóre júrip, tárbıelep, ósirip erjetkizedi. Otbasylyq tálim-tárbıege baılanysty estelikteriniń bir tusynda Fedor Nıkı­forovıch bylaı dep jazady: “... Bizge – balalaryna tárbıeniń izgilik negizderi dál osy otbasynda berilgen bolatyn. Biz tártipke, dálirek aıtqanda týysqandyq boryshqa, sezimge adaldyqqa daǵdylanǵan edik”. Fedor eń kenje bala bolatyn. Ony úlken aǵasy Dormıdont óte jaqsy kóretin, árdaıym qamqorlyǵyna alyp, neshe túrli oıynshyqtar jasap beretin. Troıskide turǵanda-aq Fedıa árip tanyp alady. Alty jasqa tolmaı jatyp erkin hat tanyp, qolyna túsken kitaptardy oqı beretin. Jyl saıynǵy demalysynan oralǵan ákeleri balalaryna túrli syılyqtar, kóbinese kitaptar ákeletin. Muǵalimder úıge shaqyrylatyn da, balalarǵa arıfmetıkadan, grammatıkadan, jaǵyrapııadan, tarıhtan jáne nemis tilinen sabaq beretin. Fedor 7 men 8 jas aralyǵynda jergilik­ti mektepte oqyp, 8 ben 9 jasynda ýezdik mektepke barady. Oqýda úlgili shákirt boldy. Tipti oǵan 8 jasynda nashar oqıtyn synyptastaryn jónge keltiretin jumyspen aınalysý mindetin atqarý júktelgen eken. Bul shaǵynda ol Pýshkınniń, Lermontov­tyń ertegilerin, Krylovtyń mysaldaryn sýdyratyp oqı alatyn-dy. 9 jasynda Karamzınniń “Reseı memleketiniń tarıhyn” óz betimen oqyp-bilip alady. Ákesiniń Máskeýge qonys aýdarýyndaǵy basty maqsaty da balalaryn oqytý edi. Fedor aǵasymen birge ýchılısheniń 1-synybyna qabyldanady. Oqý jylynyń aıaǵynda ekeýiniń de famılııalary osy oqý ornynyń “altyn taqtasyna” jazylady. 1852 jyldyń maýsymynda Fedor kelesi synypqa kóshý emtıhandaryn marapattalýmen júzege asyrady. Biraq zańsyz týǵandardy oqytýǵa bolmaıtyndyqtan aǵaıyndy ekeýin ýchılısheden shyǵaryp jiberedi. Osydan keıin Plevaktardyń áýleti orys tegine jaqyndaý maqsatymen balalardyń famılııalarynyń sońyna “O” árpin qosyp jazdyryp Plevako dep ózgertkizedi. Fedor Nıkıforovıchtiń ómirinde onyń bolashaǵyna kesirin tıgizetin birqatar oqıǵalardyń da oryn alǵany bar. Gımnazııa dırektorynyń sózin kelemejdep qaıtala­ǵany úshin oqýdan shyǵarylý qaýpi tóngen­dikten odan ketip qalýǵa májbúr bolady. 17 jasar jetkinshek aıaqtalmaı qalǵan oqýynyń 2 jylyn bir jyldyń ishinde jedel tap­syryp, 1860 jyly Máskeý ýnıversı­tetiniń zań fakýltetine qabyldanady. Alaıda, sol kezdegi jappaı etek alǵan stýdenttik tolqýlardyń kesirinen ýnıversı­t­etten qýylady da, Germanııadan biraq shyǵady. Geıdelberg ýnıversıtetindegi professor zańgerlerdiń dáristerin tyńdap, Reseıge qaıtyp oralǵan shaǵynda qoımaı júrip Máskeý ýnıversıtetin quqyqtar kandıdaty dárejesinde támamdap shyǵady. 22-sinde sot laýazymyna qoly jetip, 24 jasynda advokattyq qyzmetke iligedi. “Aqyl men ar-ojdannyń soty bol” Qorǵaýshy sanatynda júrgizgen alǵashqy isinde orys advokatýrasynyń bolashaq jaryq juldyzy sátsizdikke ushyraıdy. Sot úrdisine ózinde joq bolǵandyqtan bireýdiń fragyn kıip shyqsa da bireýdiń oıymen, bireýdiń sózimen emes óziniń jan dúnıesinen týyndaǵan pıǵylymen tamasha da qısyndy dálelder aıtqan bolatyn. Ol kirshiksiz taza, ádil bolsa da prokýrordyń uıǵarymy boıyn­sha sottyń sheshimin kerisinshe ja­satýǵa májbúrlenedi. Dese de “Moskovskıe vedomostı” gazetinde berilgen jan-jaqty esepte onyń esimi jaǵymdy jaǵynan Máskeýge áıgili boldy. Arada biraz kún ótkende Zachatevsk shirkeýiniń irgesinde turǵan onyń páterine eki myń rýbldik ispen shaǵymdalyp orystyń áldebir sharýa adamy esik qaqty. Plevako bul isti sotta tapjyltpaı utyp aldy. Ol úshin aıtar­lyqtaı mol mólsherde qalamaqyǵa ıe bolyp, ózine menshikti frak satyp alýǵa qoly jetti. Kóp kúttirmeı Fedor Nıkıforovıchke ári ádemi, ári qymbat kúıme mingen baı kisi kelip qolqa saldy. Sot kezindegi Plevakonyń kórikteı keýdesinen gúrildep shyqqan jýan daýysy, beıneli de tartymdy sózi qatysýshylardy baýrap alatyn. Onyń dálelderi tyńdaýshy­larynyń ishinde kásipqoı sottarǵa da, bilimdi, bilimsiz jalpaq jurtqa da, zańdylyq isinen onsha habary joq jandarǵa da – bárine birdeı túsinikti túrde aıtylatyn. Eshkimdi qajetsiz sózdermen mezi etpeı, aıtar oıynyń bultartpas dálelimen, qısyndylyǵymen ılandyratyn. Ol uzaq sóılemeıtin, alaıda sóziniń kúsh-qýatynyń joıqyndyǵy basqada bolatyn. Máselen, ártis áıel Befanıdi óltirdi degen aıyppen jurtty dúrliktirgen tekserýshi Orlov degenniń isin saraptaý nebári 15-20 mınótke sozylyp, ol Pleva­ko­nyń sózderiniń birinshi tomynda 1,5 bet qana oryn alǵan. Máskeýdiń sol okrýgtik soty aıaqtalar sátinde oǵan qatysqan jurt eńirep jylaýǵa deıingi kúıge túsken. Tipti sýdıalardyń, prokýrordyń, alqa bılerdiń ózderi de kózderine jas alǵan kórinedi. Sonda Plevako qanisherdiń qolynan qaza tapqan ártistiń jetim qalǵan eki birdeı qarshadaı balasynyń múddelerin tamasha qorǵap shyqqan. Plevako sóziniń almastaı tilip túser ótkirligi jaıly Skopın banki boıynsha júrgizilgen iske reporter retinde qatysqan jazýshy A.P.Chehov ta óz jazbalarynda ony atap kórsetedi. Sonda orystyń bolashaqtaǵy uly jazýshysy orystyń bolashaqtaǵy uly advokaty týraly 1884 jylǵy “Peterbýrg gazetinde” bylaı dep jazǵan: “Plevako minberge taıap keledi, jarty mınót sot ókilderine tike qarap aldy da sózin bastady. Onyń sózi biregeı, maıda, yqylaspen aıtylady... Beıneli teńeýler, tamasha oılar men ózge de jaǵymdy jaılar tipten kópten-kóp... Úni adamnyń jan dúnıesine shym-shymdap enip barady... Qansha sóılese de Plevakony árdaıym yqylaspen tyńdaı berýge barsyń...” Plevakonyń ataq-dańqy men kópshilik qaýymǵa keńinen tanymal bola túsýine 1874 jylǵy monahınıa Mıtrofanııanyń (burynǵy baronessa Praskovıa Grıgorevna Rozen – general-adıýtant baron Rozenniń qyzy) isi kóp áser etti. Eki apta boıy sozylǵan bul prosesti qaraý barysynda oǵan Máskeýdiń bılik basyndaǵylar da aralasyp, sottyń ádil úkim shyǵarýyna kedergi jasap baqty. Osy tusta máseleniń oń sheshilýine tikeleı yqpaly tıgen myna bir jaıdy aıta ketken jón. Sot ótpesten úsh jyl buryn “Sovremennye ızvestııa” gazetinde Plevako atalǵan sottaǵy aıyp­talý­shynyń áreketterin áshkereleıtin sıpatta maqala jarııalatqan-dy. Kezinde sol dúnıe jaryq kórisimen ádilet mınıstri graf K.I.Palen Plevakony ózine shaqyrtyp alyp, baronessanyń kinásizdigin dáleldeı bastaıdy. Biraq istiń túbinde nasyrǵa shabaryn ańǵarǵan mınıstr Fedor Nıkı­foro­vıchti qorqytý amalyna kóship: “Mıt­ro­fanııa patsha aǵzamnyń qamqorlyǵyna alynǵan adam”, – dep qoqan-loqy jasaıdy. “Sizdiń birbetkeı qıqarlyǵyńyz, qaraǵym, ózińizdiń múddeńizge qarsy baǵyttalyp turǵan joq pa? – dep te bopsalaıdy. “Advokatýradaǵy óz jaǵdaıyńyzdy oılasańyzshy”, – degen “qamqorlyǵyna” oraı Plevako: “Advokatýrasyz-aq ómir súrýge bolady, al aqıqatsyz ómir súrý múmkin emes”, – dep jaýap qatady. Sot prosesi júrip jatqan kúnderdiń barlyǵyna qasıetti Sınodtyń nusqaýymen Máskeýdiń shirkeýlerine Mıtrofanııa isiniń ońdy aıaqtalýyn tilegen Qudaıǵa syıyný sharalary toqtaýsyz ótip jatady. Plevako bolsa bala kezinen jaratqanǵa qaltqysyz senetindikten Qasıetti kitaptyń sózimen monahınııany jazalaýdyń amalyn oılastyrýmen bolady. Jemqorlyqqa, aramdyqqa, aldap-arbaýǵa qarsy ony istedi de. Ol onyń atalmysh sottaǵy túıindi sózinen kórinedi. “... Aıtalyq, – deıdi advokat, – jolaý­shy qasıetti shirkeýdiń bıik qabyrǵa­lary­nyń boıyn jaǵalap, onyń altyn kresteri­nen kóz almaı Qudaıǵa qulshylyq etip shoqynyp barady. Al shirkeýdiń tańsáriden qońyraýlatqan úni óz qyzmetkerin shoqy­nýǵa emes, qylmysty is jasaýǵa oıatyp jatqandaı. Jaratýshy Ieniń úıine emes – bırjaǵa siltegendeı. Qudaıǵa qulshylyq etýshi pendelerdiń ornyn alaıaqtar basqan. Syıynýdyń ornyna – jalǵan qujattar jasaýǵa baǵyttalǵan áreketter. Igi ister men qaıyrymdylyqtyń ornyna shirkeý qyzmet­shilerin aldaý men jalǵan kýálikke júrýge daıyndaý. Sizder qoǵamnyń senip tapsyrǵan qabyrǵalarynan bıik turyńyzdar; qylmysty isterińiz kórinbeıtin bolsyn”, – dep astarlap sóı­ledi kináliniń aıybyn betine basyp. Sóıtip Plevako utyp shyqty. Taǵy bir my­sal: 1880 jylǵy Epıfan ýeziniń Lıýtovıchı jáne 1905 jylǵy Sevsk derevnıa­­laryn­daǵy pome­shık meken-jaı­laryn talqan­daǵan sha­rýa­lar­dyń ústi­nen júr­gizilgen sottarda Fe­dor Nıkı­fo­rovıch panasyz qal­ǵan beı­baqtar­dy as­qan múd­delik­pen qor­ǵap shy­ǵady. Al onyń al­dyn­da Plevako 1879 jyldyń kók­­te­minde Týla gýber­nııa­syndaǵy Bob­rınskıı de­gen graf­tyń me­ken-jaıyn oı­ran­daǵan sharýa­lar­dy tegin qorǵap qana qoı­maı, jaýap­qa tartyl­ǵan 34 sha­rýa­ny tú­ge­li­men sot pro­­sesi ót­ken úsh ap­ta boıy óz qar­­jysymen asy­­rap otyr­ǵan. Sot bary­syn­daǵy onyń sóı­legen sóz­deri­niń qýat­ty­lyǵy men áser­li­ligi son­daı, tipti steno­grafıster she­shen­niń aıt­qandary qulaqqa qurysh­taı quıyldy dep jazýdy qajetsiz dep tapqan. Ádette Plevako pro­vın­sııalarda ótetin sot proses­terine mindetti túrde maman stenografısti ertip júretin. Sot barysynda sóılegen sózin ózi muqııat qarap shyǵyp, túzetkennen soń baspaǵa jarııalaýǵa ji­be­retin. Osy rette “Nıva” jýrnalynyń ataqty qor­ǵaýshyǵa bergen baǵasy nazar aýdararlyq. Oqyp kórelik: “Bul jaratylysynan taza ulttyq talant ıesi bolyp qalyptasqan adam. Onyń sózderi árdaıym biregeı bolmasa da óziniń qýatty­ly­ǵymen tyńdaýshysyn eriksiz baýrap alady. Úlken sot prosesterinde onyń sózin tyńdaǵandardyń barshasy: sýdıalar da, advokattar da, tipti buqara qaýymnyń ózi sıqyrlanyp qalǵandaı kúıge túsedi. Al tyńdamaǵandar ol týraly kóptegen jaǵymdy áńgimelerdi jurtshylyqtan estýdi qumartady. О́ıtkeni, ol týraly áńgimelerdi Plevakonyń aýzymen qýatty da uly Reseıdiń ózi aıtyp turǵandaı qabyldanady”. Plevakonyń ómirbaıanyndaǵy advokat emes, naǵyz adam retindegi taǵy bir erekshe qasıetin atamasqa bolmaıdy. Ol ataqty fabrıkant V.V.Demıdovtyń zaıyby Marııa Andreevna ekeýiniń arasynda aıaq astynan órtteı laýlap jónelgen jalyndy da tereń sezimdi qarym-qatynas edi. Kúıeýin tastap ketýge bel býǵan Marııa Andreevna nekeleri buzylmaı-aq Máskeýge qonys aýdarady. Fedor Nıkıforovıch kún qurǵatpaı oǵan kelip turady. Ne kerek, barlyǵy sheshilip qoıylsa da Plevako jıi-jıi kúrsine berýin qoımaıdy. “Saǵan ne bolǵan?” – degen qalyń­­dyǵynyń suraǵyna ol: “Men bir qolaısyz jaǵdaıda turǵan­daımyn, sen bolsań endi baısyń, men bolsam ıyǵymdaǵy basymnan basqa eshteńem joq. Alaıda ol, aqymaq bas emes”, – dep aǵynan jarylypty. Marııa Andreevna ony birden túsinedi. Esh oılanbastan atasy (V.V.Demıdovtyń ákesi – M.M.) muralyqqa berýge uıǵarǵan quny 2,5 mln. rýbldik qazynadan bas tartatyndyǵy týraly sotqa ótinish túsiredi. Qoıshy, keıipkerimiz aqyry fabrıkanttyń úıelmeli-súıelmeli bes balasy bar burynǵy áıeline úılenip alady. Ataǵy Máskeýden tysqary jerlerge jaıyla bastaǵan advokattyń “aqymaq” emes basy jubaı­lardyń ómirlerin sáttilik pen toqshylyqta ótkizýge jol ashady. Saıasatpen aınalysamyn dep... F.N.Plevako qaıtys bolǵannan soń oǵan baılanysty túsiniksiz jaılar oryn alǵandyǵy belgili. Búkil Reseıge ataǵy jaıylǵanymen, onyń kedeılerdi qyzǵyshtaı qorǵap, aqıqat pen zańdylyqty jaqtaǵany úshin joǵarǵy laýazymdyq toptaǵylar jaqtyra qoımaıdy. Ol 1905 jyldyń 17 qazanyndaǵy patsha manıfesine sengen­dikten 1907 jyly oktıabrıster partııasynan III Memlekettik Dýmanyń múshesi bolýǵa kelisedi. Sol úshin revolıýsııalyq toptar oǵan reaksıoner degen aıdar taqty. Alaıda, kóp uzamaı Tavrııa saraıynda solshyl­dardyń qolpashtap qoshe­metteýimen Plevakonyń samoderjavıeni aıyptaǵan jalyndy sózderi estildi. “Ashyqqan jáne qorlanǵan aǵaıyn­dardyń eńbegimen, – dedi ol, – qaıta ór­legen Reseı jaıly áńgimelerdi nem­quraı­ly tyńdaǵan joǵarydaǵylardy baılyq pen meshkeılik jaılaýda. Bos­tan­­dyq týraly ánderdi, jańarǵan Reseı­degi quqyq pen bostandyq saraı­laryn salý tarıhy­men aýystyraıyq” – degen jalyndy sózderi eńbekshi buqaraǵa arnaldy. Osy sózi úshin ony solshyl basy­lymdar maqtaı jónelse, ońshylar men qarajúzdikter balaǵattaý tasqynynyń astyna aldy. Sóıtip ol eki ottyń ortasynda qaldy. 1917 jyldan keıin F.N.Plevakony umyta bastady degenge esh tańdanýdyń reti joq bolsa, ótkendegi advokattyq ister tizimderinen onyń esiminiń túspe­gendigin kóremiz. Oǵan V.I.Lenınniń “Jekkóri­nish­ti orgııdi daıyndaý” degen maqalasynda F.N.Plevako jaıly jaǵymsyz pikirdiń teorııalyq negiz bolǵandyǵyn ańǵarý qıyn emes. Maqala­da atap kórsetilgendeı, oktıabrıster Máskeý keńesinde 17 qazan odaǵy frak­sııasynyń baǵdarlamasy jobasyn daıyndasa, olardyń shesheni Plevako myrza Máskeýdegi bankette orys lıberal-konstıtýsııalyq partııasynyń týyn kóteredi. Bul baǵdarlama endi kontrrevolıýsııalyq dep tanylady. Osydan keıin F.N.Plevakonyń kim ekendigi uǵynyqty. 1908 jyly qaıtys bolǵan kezde Máskeý shirkeýleriniń biriniń janynan oryn tıgen F.N.Plevakonyń múrdesi 1929 jyly Vagankov zıratyna qaıta­dan jerlenedi. Qazir orys advokatýra­synyń atasynyń beıitinde onyń áıeli Marııa Anreevna jáne balalary – tutasymen bir áýlettiń zırattary jatyr. Osydan birneshe jyl buryn “Bıznes-advokat” gazetinde F.N.Ple­vakonyń shóberesi Natalıa Sergeevna Plevako men jıenshary Marına Sergeevna Martynova dańqty ata­laryna zamanyna laıyqty sáýletti eskertkish ornatatyn­­dyqtary jaıly maqala jarııalap, bul ıgi isterin júzege asyrdy da. Eskert­kishtiń ashylý saltanatyna oraı jınalǵan qaýym álem advokatýrasynyń maqtanyshyna aınalǵan iri tulǵanyń rýhyna bas ıip, taǵzym etti. Ataqty advokattyń zıratyna jańa eskertkishtiń qoıylýynyń qoǵamdyq úlken máni bar. Shynyn aıtar bolsaq, keńes dáýirinde de sot qorǵaýshysynyń qyzmeti aıtarlyqtaı eskerilmegeni kópshilikke aıan. F.N.Plevakony da, onyń áriptesteri – orys advokatýra­synyń alǵashqy legine jatatyn V.D.Spa­so­vıchti, A.I.Ýrýsovty, N.P.Karabchev­skııdi, S.A.Andeevskııdi jáne basqa­laryn da umyta bastaǵandaı edi. Alaıda, ótken ǵasyrdyń 50-jyl­daryndaǵy qysqa merzimdik “jylymyq” kezeńiniń kelýi muń eken Aleksandr Volskııdiń redaksııalyq jetekshiligimen “Belgili orys zańgerleriniń sottaǵy sózderi” degen jınaq jaryqqa shyǵyp, onda F.N.Plevakonyń eńbekteri engizilgen­diginiń kýágeri boldyq. 1963 jyly “Ogonek” jýrnalynda jarııalanǵan Lev Sheınınniń “Báseke” degen áńgi­mesinde Fedor Nıkıforovıchtiń din qyz­metkeri Kýdrıavsevti qorǵaǵandyǵy jaıly aıtylady. Áńgime Volskıı jáne Sheı­nın sııaqty eki avtordyń F.N.Pleva­­konyń tulǵa retinde róli týraly uzaqqa sozylǵan aıtysty týǵyzady. Alǵashqysy Plevakony orys advokatýrasynyń úzdik shesheni turǵysynda taný kerek dese, sońǵysy joǵaryda sóz bolǵan V.I.Le­nın­­niń maqalasyndaǵy oılardy jeleý etip onyń ataǵyn asqaqtata berýdiń qajeti joq degen qorytyndy jasaıdy. Desek te, aıtystyń ámbe qory­tyndysyndaı, ámbe tóreligin jasaǵan­daı oı týǵyzǵan Aleksandr Volskııdiń tómendegideı kó­re­gendik sózderin keltirýdi jón sanadyq. “Jyldar óter. Ondaǵan, júzdegen jyldar. Ýaqyt bulyńǵyryna aınalǵan Fedor Nıkı­forovıchtiń dáýiri aıqyndala, jarqyraı túsip, jaqyn­daǵandaı bolar. Qısyn­syzdaı kórinse de aıtaıyn, ol bizdiń zamandasymyzdaı bolady. Júzde­gen jyldardan soń onyń esimi kúshti estileri daýsyz. Keler urpaq sottyń uly sheshe­ni, jandy sózdiń kemeńgeri jaıly sóz talastyrmaıtyn bolady. Pleva­konyń “oktıabrısterge” jatqandy­ǵyn umytyp, onyń mereıtoıly kúnderi eske alynary sózsiz. Sonda ol týraly keńinen, baty­ly­raq, parasat­tylyqpen aıtyp, jaza bastaıdy”. Zańdylyqty saqtaý salasyndaǵy sińirgen eńbegi úshin Reseı Federasııa­synyń bas bilim ordalarynyń biri búgin­gi tańda F.N.Plevako atyndaǵy advo­katýra akademııasy bolyp márte­belendi. Reseı advokattarynyń gıl­dııasy basqa advokattyq birlestikterdiń qol­daýymen F.N.Plevako atyndaǵy Altyn medal shyǵardy. Jyl saıyn teńdesi joq dýaly aýyzdy zańger F.N.Plevakonyń týǵan kúnine oraı advokattar qaýymdas­ty­ǵynyń osy eń joǵarǵy belgisimen mara­pattaý rásimin ótkizý arqyly Reseıdiń uly advokaty­nyń jáne sot shesheniniń ardaqty esimi­ne qurmet kórsetilip keledi. Qazaqtyń jıeni Fedor Nıkıforovıch Pleva­konyń bar ómiri adamger­shiliktiń, ıgiliktiń, adamı tazarýdyń, adamǵa degen súıis­penshiliktiń saltanat qurýyna baǵyt­talǵandyǵyn búgingi urpaqtyń umytýy múmkin emes. Marat MAǴZUMOV, S.Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń professory. О́skemen.