Aqyn Ǵafý Qaıyrbekovtiń amanat jyrlary

Ol Qostanaı oblysy Jangeldın aýda­nynyń Torǵaı kentinde týǵan. Yby­raı Altynsarın negizin qalap ketken mek­tepte oqyp júrgen kezinde 1941 jyly Uly Otan soǵysy bastalyp ketedi de, 13 jasar bala aýdandyq mekemelerdiń birinde keńse qyzmetin atqarady. Jastaıynan halyqtyń qaıǵy-qasiretten tunshyǵyp, zar-zapyran jutqanyn birge kórgen jasóspirimniń jadaǵaı kóńiline tirek izdegen oı-sezimderi óse ke­le transformasııalanyp, zaman, qo­ǵam, adam arasyndaǵy baılanys pen qaıshylyqtarǵa degen óz kóz­qarasyn qalyptastyra bastaıdy. Sosıalıstik revolıýsııa, «aq pen qara, baı-qulaq» dep jurtty qy­rý, kollektıvtendirý, 1931 jylǵy ashar­shylyqtan qyrylǵan jurttyń 1937 jyly bas kótergen zııalylaryn qýǵyn-súrginge ushyratyp kózin joıý, 1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysy – osyndaı surapyl kezeńderdi bastan ótkiz­gen halqymyzdyń boıyndaǵy ómir­súıgishtik pen qaısarlyq, meıirim, senim, tózim, rýhtylyqty kórgen Ǵa­fý aqynnyń janynan alaýlaǵan jyr­lar tógildi. 

Ǵafý aǵamyzdyń qudaı qosqan jary Bátesh Hamzaqyzy da sol 1937 jylǵy qýǵyn-súrginde ustalyp ketken ákesinen bir habar ala almady. Aqyn «Kókıyq» atty balladasynda sol kezdegi úkimettiń sumpaıy, surqııa saıasaty qanshama kózi ashyq zııalylardy qurtyp, halyqtyń tamyryna balta shapqanyna ashynǵan Bádeshtiń monologinde:

Jalǵyz sóz: «jabyldyńyz» bar aıtqany,

Áketti, aldy-artyna qaratpady.

Aıyby, keıin bildik, Sáken aqyn

Sózderin jurtqa oqyp taratqany, – dep kúńirenedi. 

Ǵafý aqynnyń da elimiz táýelsiz­dik alǵannan keıin tynysy ashyla tús­keni, onyń tarıhymyzdyń shyr­qyraǵan shyndyqtaryn aıqyn­dap, halqymyzdyń rýhanı qýatyna aınalǵan tulǵalar jaıly jazylǵan shyǵarmalarynda erekshe kórkemdik pafospen kórinis tapqan. Elimizdiń basynan ótkizgen nebir náýbet ke­zinde ózderiniń batyldyǵy men pa­rasat-paıymymen bas-kóz, pana bo­la bilgen, halyqtyń birtýar batyr uldarynyń azattyq jolyndaǵy jankeshtiligi men ór namysyn asqaq­tatqan aqynnyń poemalary rýhtandyrady da eńselendiredi.

Aqyryp ata arýaǵyn shaqyrǵanda,

Shańq etip shartarapqa sharq urǵanda,

Shashaqta shubar ala tý jelbirep,

Samsaǵan shyǵarǵanda batyrdy alǵa.

Qashanda qasıettep qazaq tutqan,

Artyq joq dúnıede azattyqtan,

Sol úshin, sony qoldan 

bermeımin dep,

Tarıhta talaı erler basyn jutqan.

Degender tutas týǵan tulǵa bútin,

Kımesten ótken jandar qul qamytyn,

Qashanda azattyqtyń bir perzenti,

Boıynda jatar týlap bul halyqtyń, – dep arqalana tebirenedi aqyn ózi­niń «Azattyq perzentteri» atty poemasynda. «Azattyqtyń alǵashqy ul­dary» dep atalǵan birinshi bólimnen bas­tap jońǵar shapqynshylyǵy, Kene­sary han kóterilisi, Isataı-Ma­hambet, Amangeldi batyrlar­ ult-azattyq kúresi men Uly Otan­ soǵysyndaǵy qazaq batyry Baýyr­jan Momyshulymen bir­ge qazaq soldattarynyń da kór­setken erligi men órliginiń arqasynda kelgen Jeńistegi bizdiń halqymyzdyń qa­har­­man kelbetin salıqaly da zor súıis­penshilikpen sýrettegen Ǵafý aqyn danagóı batyr Baýyrjannyń atynan:

Árıne, surapylda jeńdik – deısiń,

Jeńgizgen Eldik deısiń, 

Erlik deısiń,

Taǵy da odan basqa bir kúsh baryn

Men aıtsam esh sýrettep sen

bitpeısiń.

Qazaqtyń Azat degen óz atasy, 

Bolsyn dep, Azamattyń azatbasy, 

Sony izdep keń dalany 

sharlaǵan ol,

Kóshýmen kóktem aıy, 

jaz aptasy.

Qashanda azat kisi namysty adam, – dep kemel oımen túıindeıdi. 

Ǵafý aqynnyń poezııasynyń qýaty onyń jan dúnıesiniń perish­tedeı tazalyǵynda, elimen óziniń taǵdyrynyń egiz ekenine, ómirdiń uly­lyǵyna, Jaratýshynyń qaǵı­dalaryna degen berik senim men adaldyqta. Mundaı rýhanı baılyq shyǵarmanyń kórkemdik tynysy bolyp tabylady. «Aqyn eliniń tili ǵoı, búlk-búlk etken jany ǵoı», dep 1937 jylǵy repressııanyń qurbany bolǵan qazaqtyń ardaqty uly Júsipbek Aımaýytov aıt­qan­daı, eger aqynnyń tili men jan baılyǵy qunar­ly bolmasa, onyń shyǵarmalary júrekke jet­peı­tini belgili. Sondyq­tan tek úl­ken daryn ıesi ǵana óz kóńil kóregendigimen, tereń sezimtal­dy­ǵymen jeke adamnyń ǵana emes, bú­kil qoǵam men zamannyń tyny­syn sezip, kúretamyryn dóp basyp shyǵar­malarynda kórkem de psı­hologııalyq sheberlikpen oqyrman­nyń jetesine jetkize alady. Osy oıymyzdy Ǵafý aǵamyzdyń myna shýmaǵy dáleldep turǵandaı: 

Bul qazaqta uǵym bar «zarjaq» degen,

Búgin barlyq aqyndar zarlap óleń

Jazyp ketti, qarǵaıdy álde kimdi,

Bolmaı qoıdy ashýda «aldy-art» degen.

Kil jylaýyq óleńnen óner shyqpas,

Qansha syılap yqylas qoı­ǵan­­­menen, – dep tolǵanǵan aqyn qoǵa­­­mymyzdaǵy keleńsiz ker­tart­pa­lyq­tarǵa kúıinedi.  

Eli bardyń jany baı... Ǵafý aqyn­nyń týǵan jerdiń árbir túkpi­rine degen júreginen jalyndap at­qylaǵan mahabbaty týdyrǵan jy­r­lary nur-shýaqtaı tógilip, jar­qy­raıdy:

Basynda Baıynqoldyń 

Shoǵan saıy,

Bar ma eken sulýlyqtyń soǵan saıy,

Úsh qatar kilem ilip tastaǵandaı

Tıan-Shannyń kúmis shyrsha, qaraǵaıy.

Kórsetpes shyńnyń ózin bıiktigi

Aspanǵa bilekterin sozǵan saıyn. 

Aýaǵa toıar emes ókpe, shirkin, –

Degendeı,«osy aradan qozǵal­maıyn».

Osylaı arqalana jyrlaǵan aqynnyń kórkemdik beıneleý sheberligine tán­ti bolyp, sol sulýlyqtan jan dú­nıeńiz nárlenip, boıyńyzdy shat­­tyq bılep, shabyttanasyz. Al onyń «Tobyl tolqyndary» atty jyr­laryndaǵy telegeı tebirenisimen birge tolqısyz, tolǵanasyz, týǵan jer­diń qymbattylyǵy arta túsedi:

Rahmet saǵan, Qostanaı,

Rahmet, darııa, Tobylym,

Yqylasymdy tastamaı,

Rahatyńa shomyldym!

Ol kól emes – shynynda,

Alǵysy týǵan mekenniń

Baıqasam – soń da, buryn da,

Baqytty aqyn ekenmin, – deıdi aqyn zor yqylas, alǵys se­zimi boıyn kernep. Al «Altaı dáp­teri» atty toptamasynda tabıǵattyń qudiretine bas ıgen aqyn aǵa, sheber­liktiń qasıetin asqaqtata túsedi: 

Sen shebersiń, Tabıǵat,

Sende ólmeıtin óner kóp.

Aıtý da bir – aqıqat, – 

Sheberlerdi sheber dep! 

Osylaı tamsanǵan ol, myna ǵumyr daryndy, boıyna erekshe qýat, qut daryǵan sheberlerdiń arqa­synda boı túzep turǵanyn asqaqtata jyrlaıdy. 

Árbir úlken aqyn zamannyń kúr­deli kezeńderiniń qaıshylyqtary men kúreske toly qubylystaryn óz túısigimen sezinip, kózqarasymen tu­jyrymdap, oqyrmanǵa baǵyt-baǵ-­ d­ar beredi. Al shyǵarmalary sanada qoparylys jasaýy úshin aqynnyń rýhanı álemi adamzattyń ozyq oıymen nárlenip turýy kerek. Mundaı kókten quıylatyn shabytty sátti ustap alý qıynnyń qıyny ekenin Ǵafý aqyn da jaqsy biledi, sondyqtan ol:

Árıne, tabıǵatta uly kúsh bar,

Áreket, álemdegi qubylystar.

Oı bolsa áketedi neler saqqa,

Kóz bolsa, myńnan sonyń birin

ustar,– dep tebirenedi.

Árbir qazaqtyń sanasyna,­ jú­regine eldiktiń, erlik­tiń, ulty­myz­dyń rýhanı qundylyq­taryn, táýel­siz el bolýymyz úshin basyn tikken tulǵalarymyz jaıly tolaǵaı tolǵanyspen, tereń de ush­qyr sezim­taldyqpen jyrlaǵan qazaq­tyń iri aqyny Ǵafý Qaıyrbekov hal­qy­myz táýelsizdikke qoly jetkende qanatyn keń jaıyp, shabyty sha­ryqtaı túsedi. Egemendigimizdiń qadir-qasıetin ol óziniń demi bit­kenshe júrekjardy jyrlarymen aıǵaqtap, aıshyqtaǵan eken. «Azat­tyqtyń alǵashqy uldary» atty jyr toptamasynda aqyn aǵa:

«Qashan sen el bolyp ediń», – degen suraq,

Tıedi atqan oqtan aýyryraq.

Keýdeńde namys degen bir ot bolsa,

Lap etip syrtqa shyǵar sonda bir-aq.

El men Er bizdiń tilde eki-aq árip,

Kórgen joq birin aıtsań, biri qalyp,

Kónsadaq, kózsiz batyr shyǵar qyrǵa

Kún týsa el basyna, bult aına­lyp, – dep aqyn árbir qazaqtyń kó­ki­regin oıatyp, rýh shaqyra silkin­diredi. Bastaryn el úshin tikken ata-babalarymyzdyń rýhyn túsirip alsaq, ózimshildikke boı aldyrsaq, sońy nemen tynatynyn eskertken abyz aqyn daýysy óktem shyǵady: 

Al sodan keıin almasar,

(Nanbasań barlap bilshi óziń),

 «О́zim» degen bir sezim,

«Elim» degen bir sezim.

Almaspaı qalar kezi bar,

Allanyń ol da salǵany,

Kóbeıdi bul shaq sondaılar,

Op-ońaı ony baıqaısyń.

Erińdi izdep eldi oılar

Jaqynnan, jattan tappaısyń.

Júıriktiń baǵyn top synar,

Alǵashqy aıaq salǵannan.

Jalǵanda sorly joq shyǵar,

Kóp bolyp, jalǵyz qalǵannan! – dep ol alaýyzdyqtan, barymyzdan aıyrylyp qalýdan saqtandyrady. 

Aıaýly da arda qazaqtyń iri aqyny Ǵafý Qaıyrbekovtiń poetıkalyq oı kerýenindegi ulttyń senimi men rýhanı qýaty, erligi men órliginiń tabıǵı bolmysy, danalyǵy men tereń­nen tamyr tartqan dúnıe­tanymy, dar­qan daryndylyǵy, mo­ral­dyq, este­tıkalyq altyn jyr quı­ma­laryna aınalyp,bolashaqqa jol tartyp, hal­qymyzdyń jan dúnıesin baıyta bereri haq! 

Jadyra DÁRIBAEVA,

aqyn, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,

Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń ıegeri