ALASh ARDAQTYSY NARKOM JÚRGENOV TÝRALY NE BILEMIZ?
О́tken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary «Temir-Narkom» atanǵan Temirbek Júrgenovtyń esimi búginde ıisi qazaqqa etene tanys. Ol - Qazaqstan men Orta Azııa respýblıkalaryndaǵy oqý-aǵartý, mádenıet jáne ádebıet salasynyń órkendeýine ólsheýsiz úles qosqan kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, synshy-kósemsózshi. Bıyl osynaý Alashtyń asyl azamatynyń týǵanyna 120 jyl tolyp otyr. Jalpy alǵanda, Temirbek Qaraulynyń memleket qaıratkeri retindegi tulǵasyn odan ári jan-jaqty somdaý úshin osy saladaǵy qyzmetimen qatar ádebı-pýblısıstıkalyq murasyn da túbegeıli zerttep, mádenıetimiz ben ádebıetimizdiń tarıhynda alatyn ornyn naqpa-naq belgileý mindeti, paryzy keıingi urpaqqa júktelgeni aıdan anyq. Minekı, osy údede stýdent shaǵynan izdenip, ádebı-murasyn ǵylymı aınalymǵa túsirip, tereń taldap, alǵash dıssertasııalyq deńgeıde zerttegen Baýyrjan Imanǵalıev Narkom týraly jazǵan «Temirbek Júrgenov» atty úshinshi kitabyn qalyń oqyrmanǵa usyndy. Zertteýshi ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Baýyrjan Sábıtuly bul tórt júz elý bettik kitabynda Qazaqstan, Reseı, О́zbekstan muraǵattary men kitaphanalarynyń sırek qoljazbalar qorlarynda saqtalǵan T.Júrgenovtyń qundy eńbekterin alǵash ret túpnusqa negizinde taýyp, araǵa seksen jyl ýaqyt salyp, oqýshylarymen qaıta tabystyrdy. 1937 jyly 26 qyrkúıekte «Halyq jaýy» dep qara kúıe jaǵylyp, qapyda atylyp ketken bozdaq uldyń halqyna, ultyna jasaǵan eńbegin bes taraýdan turatyn osy qundy eńbekte jan-jaqty asha bilgen. Biz búgin zertteýshi-ǵalymnyń qaıratker-qalamger T.Júrgenov týraly jazǵan maqalasyn usynamyz.
QAIRATKERDIŃ AZAMATTYQ AJARY
Ahmet Baıtursynov!
Temirbek Júrgenov!
Ilııas Omarov!
О́zbekáli Jánibekov!
Bular halqymyzdyń rýhanı-mádenı, oqý-bilim salasyn ár qıly zamandar men saıası júıe jaǵdaıynda órge súıregen Qaıratkerler. “Elim”, “jurtym” dep jan aıqaıymen janyn oqqa da, otqa da qarsy tosqan Kúreskerler. Joqty bar qylǵan, bardy zor qylǵan Jasampazdar. Sol jasampazdyq, týyndygerlik eńbekterimen esimderi el esinde máńgi qalǵan arys Tulǵalar! Tarıh olarǵa, belgili aqynnyń obrazdy sózimen aıtqanda, “bir mezgilde ári aǵartýshy, ári jaryq túsirýshi” mindetin júktedi. Al olar bul mıssııany kóbeden qandary, keýdeden jandary shyqqansha abyroımen atqaryp ketkenderi búginde daý-damaısyz tarıhı aqıqatqa aınalyp otyr. Dúnıede óz boıyndaǵy jaratylys syılaǵan talant órtine órtenip ólgender, óner salmaǵyn kótere almaı mertigip ajal tapqandar az emes. Qarap otyrsaq, sonyń kóbi jıyrma men qyryq jastyń arasynda, oı men qyrdy birdeı barlap turǵan shaǵynda ketken eken. О́z taǵdyryn ózi jasaǵan kisige ne daýa, al boıynan ómirge qushtarlyq otyn bir sát báseńsitpeı, eline degen alaýly sezimi júregimen qosa dúrsildep soǵyp turǵanda ǵumyry mezgilsiz qıylǵannan aıanyshty nárse bar ma eken?! T.Júrgenov nebary 39 jyl jasady – úshinshi múshelinen shyǵa bergende ózi keremet úmit etken myna ómirge janar baǵyp sońǵy ret durystap qarap ta úlgermeı, kerek dese ne bolǵanyn jóndi uǵa almaı kete bardy. Keshegi 37-de orylyp túskenderdiń barshasynyń túıindi taǵdyry osy. Olardyń barlyǵy kómbesine jetpeı qulaǵan sáıgúlik tárizdi boıyndaǵy baryn sarqı almaı ketkender. Solardyń biri, ári biregeıi, Qazaqstandaǵy bilim, mádenıet, ádebıet, óner salasynyń talantty uıymdastyrýshysy, respýblıkanyń kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri – Temirbek Qarauly Júrgenov.
Temirbek Júrgenov 1898 jyly Qyzylorda oblysy Jalaǵash aýdanynyń qazirgi T.Júrgenov aýylynda (burynǵy Jańatalap) dúnıege kelgen. Ol kezinde Yrǵyz ben Syr boıy aralyǵyn jaılaǵan qalyń elge belgili bolǵan, el ustaǵan bılik ıesi, óz zamanynyń talabyn ańǵara bilgen kózi qaraqty jan Qara Júrgenulynyń bel balasy. Osyndaı dáýletti, tárbıeli ortada ósken Temirbek óz kezeńi úshin tııanaqty bilim, ulaǵatty tárbıe aldy: dástúrli halyqtyq ortada tárbıelendi, ulttyq psıhologııany, sóz ben saz mádenıetin ananyń sútimen, atanyń qanymen boıyna sińirdi. Jas Temirbektiń ustazdar jaǵynan da joly boldy. Osylardyń ishinen eki kisini - Syr boıynyń belgili aǵartýshy-aqyny Turmaǵanbet Iztileýuly men Alamesek orys-qazaq mektebinde sabaq bergen, qazaq tarıhyndaǵy alǵashqy oryssha-qazaqsha jáne qazaqsha-oryssha sózdiktiń avtory Dosmuhammed Býkındi atap aıtý jón. Alǵashqy ustazynyń sharapatty áserimen jas bala birneshe shyǵys tilin meńgerip, shyǵys mádenıetiniń jaýharlarymen jastaı tanyssa, sońǵy ustazynyń kómegimen Eýropa mádenıetin, sonyń ishinde orys mádenıetin, ádebıetin, tilin, osy qoǵamdaǵy ozyq revolıýsııashyl ıdeıalardy tereń ıgerdi. Sóıtip, T.Júrgenovtyń dúnıetanymynda shyǵystyq jáne eýropalyq dúnıetanym kirige toǵysyp, birtutas rýhanı dúnıege ulasty. Qaıratker-qalamgerdiń kózqaras evolıýsııasyndaǵy osy erekshelik sońyra onyń mádenı qurylysqa, aǵartý salasyna baılanysty máseleler túıinin ári tez, ári durys tarqatyp otyrýyna kóp kómegin tıgizdi. Ekinshiden, T.Júrgenov - 20-30 jyldardaǵy úrkerdeı qazaq ıntellıgensııasynyń kórnekti ókili. Onyń at jalyn tartyp mingen azamattyq ómiri birden ulttyq oıaný, kóterilý, serpilý jáne ulttyq-saıası táýelsizdik jolynda kúresý kezeńine tuspa-tus keldi. T.Júrgenov Názir Tórequlov, Álibı Jangeldın tárizdi qaıratkerlermen birge ıyq tiresip, eń aldymen ózi ókili bolyp sanalatyn qazaq halqynyń múddesine qyzmet etti.
Temirbek Turmaǵambet aqyn ustazdyq etken aýyl mektebinde saýat ashyp, keıin Alamesektegi orys-qazaq mektebinde, Perovskidegi (qazirgi Qyzylorda) Sýhanskıı atyndaǵy ýchılıshede bastaýysh bilim alǵan. Al 1917 jyly Ýfa jer sharýashylyǵy ýchılıshesine oqýǵa túsedi. 1918 jyly «Qazaq muńy» gazeti redaksııalyq alqasynyń quramyna enedi.1923 jyly Tashkenttegi Orta Azııa memlekettik ýnıversıtetiniń quqyq fakýltetine oqýǵa jiberiledi. SAGÝ-de stýdent bolyp júrip, qoǵamdyq ómirge belsene aralasyp, stýdent jastardyń áleýmettik qozǵalystaryna qatysady. Ol Qazaq ASSR-iniń Túrkistan Respýblıkasyndaǵy tolyq ókiletti ókili, al 1926 jyly Tashkenttiń Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynyń dırektory bolyp taǵaıyndalady. Instıtýtqa akademık V.Bartold, professor S.Malov sekildi ataqty ǵalymdardy Máskeýden arnaıy shaqyrtyp, ınstıtýt jumysyn jandandyrýǵa kúsh salady. Joǵary oqý oryndaryna arnalǵan «Saıası ekonomııa» jáne «Quqyqtaný» pánderi boıynsha oqý quraldaryn qazaq tiline aýdarady. Qazaq termeleriniń jınaǵyn qurastyrýǵa at salysady. 1929-1930 jyldary - Tájikstannyń Qarjy komıssary. 1930-1933 jyldary - О́zbekstannyń Halyq aǵartý komıssary, al 1933-1937 jyldary Qazaqstannyń Halyq aǵartý komıssary qyzmetterin abyroımen atqarady. Ol Qazaqstannyń Halyq aǵartý komıssarıaty jumysyna S.Seıfýllın, S.Aspandııarov, Q.Jubanov, Ǵ.Músirepov, Á.Tájibaev sııaqty qaıratker-qalamgerlerdi tartty. T.Júrgenov - ulttyq mádenıet pen óner salasy mamandaryn daıarlaýǵa kóp kóńil bólip, qazaq jastarynyń KSRO-nyń ortalyq qalalaryndaǵy oqý oryndarynda bilim alýyna kómek kórsetip otyrdy. M.Áýezov, J.Shanın, Á.Qasteev, t.b. óner maıtalmandarynyń shyǵarmashylyq jumyspen aınalysýyna jaǵdaı jasady. T.Júrgenov Qazaqstanda alǵashqy mýzyka teatryn (qazirgi Abaı atyndaǵy memlekettik opera jáne balet teatry) uıymdastyrýǵa úlken úles qosty. Qazaq ánderi týraly A.V.Zataevıchke kóptegen málimetter berdi. Júrgenovtiń tikeleı at salysýymen «Qazaqstanda mektep júıesin retteý jáne qazaq orta mektepterin kóbeıtý týraly» qaýly qabyldanyp, qazaq orta mektepteriniń sany artýyna yqpal etti. Júrgenov Halyq aǵartý komıssarıatyn ulttyq mádenıetti órkendetý shtabyna aınaldyrdy. Ol 1934 jyly Almatyda ótken Búkilqazaqstandyq halyq ónerpazdarynyń Birinshi óner sletin, 1936 jyly Máskeýdegi Qazaqstan óneri men ádebıetiniń onkúndigin ótkizýdiń basty uıymdastyrýshysy boldy. Onkúndik kezinde elimizdiń ózge de mádenıet qaıratkerlerimen birge atqarǵan eren eńbegi úshin Eńbek Qyzyl Tý ordenimen marapattaldy.
QAIRATKERDIŃ QALAMGERLIK QAJYRY
Temirbek Júrgenov – oıy ushqyr, qalamy qarymdy pýblısıst. Onyń jazýshylyq qyzmetin qaıratkerlik qyzmetinen, qalam sapasyn qaıratkerlik sapasynan bólip alyp qaraýǵa kelmeıdi. Qoǵamdyq-áleýmettik qyzmeti birshama zerttelse de, T.Júrgenovtyń qalamgerlik qarymy nazardan tys qalyp, memlekettik qyzmetiniń tasasynda qalyp keldi. Qazirgi qoldaǵy málimet boıynsha Aǵartý komıssarynyń ázirshe 7 kitap, 150-den asa ádebı-pýblısıstıkalyq maqala jazǵany belgili bolyp otyr. Atap aıtqanda «Qazaqstandaǵy mádenıet revolıýsııasy», «Qazaqstandaǵy saýatsyzdyq joıý» kitaptary, «Saıası ekonomııa» oqýlyǵy, «Orta Azııadaǵy qazaq halqynyń kúıleri», «Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtyn qurý», «Qazaq halqynyń aqyndary men jyrshylary» t.b.memleketshil taqyryptaǵy ocherkteri men maqalalary búgingi urpaq úshin óz mánin joǵaltqan joq. Júrgenov qoǵam qaıratkeri retindegi qyzmetin partııalyq fýnksıonerlikten emes, 1918 jyly «Qazaq muńy» gazetiniń jaýapty hatshysy bolyp, qalamyn qarý etip bastaǵanyn atap aıtqan jón. 20-jyldar basynda T.Júrgenov respýblıkalyq «Eńbekshil qazaq» gazetiniń býynyn bekitip, buǵanasyn qatyrý isine shyǵarmashylyq, uıymdastyrýshylyq qajyrymen atsalysty. 1924 jyly Tashkentke kelip, SAGÝ-de (Ortalyq Azııa Memlekettik ýnıversıteti) oqyp júrip, ári Qazaqstannyń Túrkistan respýblıkasyndaǵy ókili qyzmetin atqarǵan kezde de Júrgenov qalam maıdanynyń qaq ortasynan tabyldy. Sóz qadirin biletin, sóz baqqan ortada ósken T.Júrgenovtyń «Ushqyn» gazetinde jaryq kórgen «Perevodchıktiń qııaly» atty syqaq óleńi bala jigittiń sóz ónerinde qara jaıaý emestigin birden tanytty. Abaıdyń «Bolys boldym, minekı» óleńiniń úlgisinde jazylǵan bul sahnalyq ıntermedııa qazaq ádebıetindegi satıralyq monologtardyń alǵashqy úlgileriniń birinen sanalady. «Perevodchıktiń qııaly» qazaq sahnasynyń maıtalmany Serke Qojamqulovtyń repertýarynan uzaq jyldar boıy turaqty oryn alyp keldi.Al 1924 jyly «Qyzyl Qazaqstan» jýrnalynyń №4 sanynda jarııalanǵan «Merýert» áńgimesi XX jyldardaǵy ulttyq prozamyzda óz kezeńindegi eń ózekti, eń kókeıkesti taqyryptyń biri - áıel teńdigi máselesine arnalǵan. Keıipkerler taǵdyrynyń uqsastyǵy, taqyryp ortaqtyǵy jáne keıbir sýretteý tásili jaǵynan «Merýert» M.Áýezovtiń «Qorǵansyzdyń kúni» áńgimesimen úndes. Ol sıýjetti ómirde jalt etken bir sáttik oqıǵaǵa, ıaǵnı metonımııalyq prınsıpke qurady. Bul jaǵynan áńgimeniń novellalyq sıpaty basym.
Qaıratker 30-jyldar basynda ádebı syn maqalalar jazýǵa, sonyń ishinde teatr synyna kóbirek kóńil bólgen. Bul órede B.Maılınniń «Shuǵa» pesasynyń alǵashqy qoıylymyna arnalǵan «Ýshýǵa» resenzııasyn («Kazahstanskaıa pravda», 1934j., 21-maýsym) atap aıtý jón. Avtordyń paıymdaýynsha, endigi jerde ádebıetke Merýert tárizdi sharasyz beıneler emes, Shuǵa syndy syndarly, rýhty, kesek obrazdar qajet. «О́ner óner úshin emes, óner áleýmettiń muń-muqtajyna, arman tilegine qyzmet kórsetýi tıis!» - deıtin ózekti oı Temirbek Qaraulynyń qalamynan qorytylyp shyqqan «O pese «Han Kene» ı ee krıtıkah» («Kazahstanskaıa pravda», 1934j.,12 maýsym) maqalasynda jalǵasyn tapty.1928 jyly jazylǵanymen, sodan bergi ýaqytta sahnalaýǵa ruqsat berilmeı kelgen M.Áýezovtyń «Han Kene» pesasyn alǵash drama teatry repertýaryna engizgen – T.Júrgenov. Spektakl 1934 jyly mamyrda qoıyldy. «Han Keneni» tiriltken Temirbek Qarauly - óziniń tarıhı prınsıp kózqarasyn ádebı murany ıgerý isindegi tarıhı sabaqtastyq prınsıpine ulastyrǵan synshy. «Kazahskıı perevod» Shahname» atty kólemdi maqalasy (Kazahstanskaıa pravda, 1935, 1 sáýir) avtordyń osy óredegi kózqarasyn tolyq tanytty. Fırdaýsıdiń týǵanyna 1000 jyl tolýy qarsańynda onyń máńgi ólmes murasy – «Shahnama» dastanyn qazaq topyraǵynda birinshi bolyp aýdarǵan Syr boıynyń bilimdar aqyny Molda Oraz nusqasyn el ishindegi bir qarapaıym sharýanyń qolynan taptyryp aldyrǵan T.Júrgenov dastan jónindegi alǵashqy ári kúni búginge deıin bizdegi birden-bir tolymdy zertteý bolyp sanalatyn kólemdi eńbekti jazdy. T.Júrgenov óziniń synshylyq-zertteýshilik eńbeginde jekelegen shyǵarmalarǵa ǵana kóńil bólip qoımaı, ádebıetimizdiń zárý máseleleri boıynsha perspektıvalyq baǵyttardy belgilep, ádebıet tarıhyndaǵy kesek dáýirlerge baǵa berip otyrǵan. 1925 jyly Tashkentte qyzmette júrip tárbıe, bilim, ádebıet jaıyndaǵy maqalalardan «Terme» degen jınaq qurastyrdy. Oǵan J.Aımaýytuly, M.Jumabaev, H.Dosmuhamedov t.b. avtorlardyń shyǵarmalaryn kirgizip, Shernııaz, Edige, Bazar jyraý t.b. týraly qundy málimetter bergen. Temirbek Qaraulynyń «Jeruıyq» atty maqalasynda («Qazaq ádebıeti», 1936 j. 10 shilde) Asan qaıǵy, onyń ıdeıasyna alǵashqylardyń biri bolyp tolymdy baǵa bergenin atap aıtqan jón. Asan qaıǵy jóninde zertteý jumystary 1930 jylǵa deıin toqtap qalǵan edi. Júrgenov maqalasy toqyrap qalǵan sol iske jańadan serpin berdi. Avtor halyq ańyzy jasaǵan Asan Qaıǵy beınesi belgili bir dárejede tarıhı Asannyń keıpi, ol XIV ǵasyrda qazaq halqynyń jazba tarıhy jasala bastaǵan dáýirde ómir súrgen degen oı aıtty. Keıingi zertteýler onyń bul pikiriniń durys ekendigin kórsetti. Temirbek Júrgenov - 30-jyldary A.Pýshkın shyǵarmashylyǵyna da baǵa berýshilerdiń biri. Orys aqynynyń dúnıeden ótkenine 100 jyl tolýy qarsańynda jarııalanǵan «Orys halqynyń uly jazýshysy jáne qazaq halqy» degen kólemdi maqalasynda Pýshkın shyǵarmalaryn qazaq tiline aýdarý dástúrine toqtalǵan. Osy oraıda, onyń Abaı úlgisine bergen baǵasy bıik. Synshy orys aqyny men qazaq aqynynyń aqyndyq qýaty men poezııa órnegindegi uqsastyqty naqty mysaldarmen kórsetedi.
Halyq Aǵartý komıssary eki tilde birdeı jazǵan alǵashqy bılıng qaıratker-qalamgerlerimizdiń biri boldy. Tildi jazýshy eńbeginiń qurylys materıaly ǵana emes, mádenıettiń, bilimniń irgetasy dep bilgen ol til týraly aıtystan shet qalmaı, sol óredegi bilikti de salmaqty pikirlerin kóp talqysyna salyp, eń bastysy, praktıkalyq bas-shylyq salasyna kóshirip otyrǵan. Qaıratkerdiń qazaq tiliniń túsiniktiligi, mádenıettiligi, tazalyǵy týraly oılary, ásirese termınologııaǵa qatysty usynys-pikirleri áli kúnge mańyzyn joıǵan joq. Júrgenov til qoldanýshylardy, ásirese zııaly qaýymdy qazaq ádebı tiliniń buzylyp, kópshilikke túsiniksiz jargonǵa aınalýynan saqtandyrdy. Osy taqyrypty «Qazaq tilindegi termınologııa máseleleri», «Qazaq ádebı tilindegi keleńsiz jaǵdaılar» atty maqalalarynda órbitken ol 20-jyldary A.Baıtursynov bastaǵan termın jasaýdyń ǵylymı prınsıpterinen aýytqymaýdy, ıaǵnı termın sózderdi metamorfalaý, morfologııalyq jáne sıntaksıstik tásilmen qazaqtyń tól sózderi men uǵymdarynan jasaý ádisin jalǵastyrýdy, sonymen birge aýdarýǵa kelmeıtin, qazaqsha barabar (adekvat) maǵynasy joq halyqaralyq atalymdardy ózgerissiz alýdy usyndy. «Tildi de tisti, jigerli de, isker adam» - dep Ǵ.Músirepov baǵa bergen Temirbek Qaraulynyń jan-dúnıesi ǵalym, zertteýshige beıim edi. Jaratylys syılaǵan osy beıimdiktiń sońyna birjola túsýge zamany, ýaqyty mursha bermese de, ol ǵumyrynyń aqyryna deıin tasqa basylǵan sózge degen saǵynysh-kórigin basa almaı ómirden ótti.
«SIZ MEMLEKETTIK TILDI BILÝGE MINDETTISIZ, ORLOV JOLDAS!»
T.Júrgenovtyń ana tilge degen súıispenshiligi men qamqor kózqarasyn belgili kompozıtor E.Brýsılovskıı óziniń «Dúıim dúldúlder» atty memýarlyq kitabynda tómendegideı súısine eske alady: «Júrgenov óz kabınetinde májilis ótkizbek boldy. Shamamen alǵanda otyz shaqty kisi jınaldy, ishinde tek eki adam — qaraǵandylyq B.N.Orlov jáne men orys jurtynan edik. Narkomnyń ózi de, basqa sóıleýshiler de tek qazaq tilinde sóılep otyr. Bir kezde Borıs Nıkolaevıch ornynan turdy da, Júrgenovten qazaqsha sóılemeýin ótindi, munda ne jaıynda áńgime bolyp jatqanyn ózi uqpaı otyrǵanyn, ol túsinetindeı bolýy úshin sóıleýshilerdiń oryssha sóılegeni jón ekenin aıtty. Bir kezde Júrgenovtyń qara kózderi ushqyndap ketti. Jurttyń bári búkshıe túsip, tym-tyrs bola qaldy. «Siz qaıda otyrsyz, Orlov joldas!» Ashý naızaǵaıy úreılene búgjıgen qaıratkerleriniń ústinen oıqastaı shapshydy. «Siz qaıda júrsiz ózińiz!» – dep Júrgenov daýysyn burynǵydan beter qataıta sóıledi: «Siz Qazaqstanǵa keldińiz eken, egerde munda jumys istegińiz kelse, siz respýblıkanyń memlekettik tilin bilýge mindettisiz! Siz qazaq ánderin de orys tilinde zerttemekshisiz be?» - dep, ózge ulttan qazaq tilin qurmetteýdi talap etti». Apyrmaı, ult namysy degende janyp keter sondaı batyldyq búgingi qandas sheneýnikterdiń boıynda bolsa ǵoı dep oılaısyń. О́kinishtisi, basqa ulttyń birli-jarym ókili otyrsa boldy-aq: «Bárimizge túsinikti tilde sóıleıin», – dep, oryssha saıraı jóneletin dertten biz áli de aryla almaı júrmiz-aý. Júrgenovtiń qylyshy jalańdap turǵan sonaý 30-jyldardaǵy erligi búgingi urpaqqa zor taǵylym. «Búkil dúnıejúzilik mádenıetke óz ana tilimizdi jaqsy bilgende, sony úırengende ǵana jetýge bolady», - degen Temekeńniń sózi búgin óz kókeıkestiligin joǵaltqan joq. Totalıtarlyq júıeniń osy qyzyp turǵan shaǵynyń ózinde Temirbek Júrgenov respýblıkaǵa basshy bolyp kelgen Goloshekındi qatty synǵa alyp, bylaı deıdi:
-Qazaqstanǵa keregi – 7-10 jyldyq mektep júıesin qurý, al siz «qazaq tek hat tanysa bolady» deısiz. Joq! Bizge úlken bilim ordalary qajet! Alda isteıtin mindetimiz – qalyń jurttyń ishinen shyqqan bilim qaıratkerlerin, óz kadrlarymyzdy daıyndaýymyz qajet. Qazaq tilin jete bilýdiń ózi úlken mádenıet!» - dep óz ultynyń bolashaǵyn qurmetteýdi talap etedi.
TEMIRBEK JÚRGENOV DEGENDE...
Temirbek qazaq óneriniń qanat jaıýyna qyrýar ter tókti. Belgili óner maıtalmany Qurmanbek Jandarbekov ol týraly: «Biz ony qazaq teatrynyń atasy retinde bilemiz. Biz ony qazaq óneri men ádebıetiniń bilimdary retinde tanımyz. Biz ony Qazaqstandaǵy oqý-aǵartý isiniń talmas janashyry retinde bilemiz», - deıdi, al akademık A.Jubanov: «Júrgenovtyń kabınetinen shyqqanda Alataýdy aıyryp, Qarataýdy qaıyryp shyǵatyndaı kúsh-jigermen shyǵatyn edik», — dep, óner basshysynyń qajyr-qaıratyn joǵary baǵalaıdy. Jazýshy Ǵabıt Músirepov: «Júrgenov – tildi de tisti, jigerli de isker adam», – dep, talantyna erekshe den qoıyp, ystyq iltıpatpen eske alady. «Biz qazaq mádenıetiniń shyrqaý shyńdary úshin Temirbek rýhynyń aldynda qaryzdarmyz» - degen edi Ábish Kekilbaev.
Temirbek Júrgenov degende 1927 jyly Tashkentte uıymdasqan alǵashqy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynyń (Abaı atyndaǵy QazUPÝ) tuńǵysh rektory, Taý-ken ınstıtýtyn (Q.Sátbaev atyndaǵy QazUTÝ), ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dy qurý, jappaı saýattandyrý, 10 jyldyq bilim berýdiń kúni búginge deıin úzilmegen jelisi eske túsedi, T.Júrgenov degende 30-jyldar basynda Goloshekın lańynan keıin turalap jatqan ulttyq bilim men mádenıettiń tamyryna qan júgirtip 400 mektep saldyryp, qazaqtyń «Lýnacharskııi» atanǵan Aǵartý komıssary eske túsedi. T.Júrgenov degende tuńǵysh ulttyq opera ónerin dúnıege keltirgen bilikti basshy, 1936 jylǵy Máskeýdegi sátti ótken qazaq óner dekadasy, «Shahnamanyń» tuńǵysh qazaqshaǵa aýdarylýy, «Han Kene», «Jalbyr», «Shuǵa» pesalarynyń alǵash kórsetilimderi, Qoja Ahmet Iаsaýı mavzoleıin ózi basqaratyn mádenıet komıtetiniń qaraýyna alǵan ultjandy azamat oıǵa oralady. Osyndaı irgeli, ıgilikti isterdi basqaryp júrip, artynan mol ádebı-pýblısıstıkalyq eńbekter qaldyrǵan. Tarıhı antologııa jaǵynan bul mysal órkenıeti men mádenıeti teńesken batys elderdegi qoǵam qyzmetin qalam qyzmetimen qatar alyp júrgen M.Robesper, E.Dashkova, F.Raskolnıkov tárizdi qaıratker-qalamgerler úlgisimen teńesedi.
KО́TIBAR О́Z ATYMEN QALDY ...
Narkom Júrgenovtyń qyzmet etken tusynda respýblıkanyń barlyq óńirlerinde dramalyq, mýzykalyq ujymdar ashylyp, qazaqtyń el arasynda júrgen ánshi, kúıshi, bıshileri bir shańyraqtyń astyna jınala bastady. Halyq jyraýlary men jyrshylar, termeshiler men barsha ónerpazdar bas qosyp, endi sala-sala boıynsha professıonaldy óner ordalaryna aınala bastady. Temirbek Júrgenov solardyń bárinde de tek uıymdastyrýshy bolyp qana qoımaı, olardyń jumysyna ózi tikeleı aralasyp, teatrlar men bıshiler tobynyń ónerlerin tún jarymy aýǵansha kórip, pikir aıtyp, jańa óner, taza óner qandaı bolýy kerektigin elden kelgen óner ıelerine aıtýdan, úıretýden jalyqpaǵan. Ol bárine de ýaqyt taba bilgen. M.Áýezovtiń «Aıman-Sholpan» pesasyn alǵash jurtshylyq aldynda oqýdy uıymdastyrǵan da Júrgenov ekenin tarıhtan bilemiz. Bul jóninde akademık Ahmet Jubanovtyń esteliginen myna bir joldardy keltire ketken durys. «...Temirbek Halyq aǵartý komıssary bolyp, óner maıdanynyń «komandovanıesin» óz qolyna alǵannan keıin burynǵy tynyshtyq, «beıbit» zaman kelmeske ketti. О́ner maıdany qyza, burqyraı jóneldi. Otyz úshinshi jyldyń kúzinde M.Áýezovtiń «Aıman-Sholpany» oqylady eken degen habardy esitip men de úkimet úıine keldim... Ol eki aýyz ǵana sózben májilisti ashty da, Muhańa pesany oqytty... Pesa tyńdaýshylardy qanaǵattandyrdy. Tek óziniń sońǵy qysqa sózinde Temirbek:
- Muhtar! Osy «Basybar» demeı-aq, sol shaldyń azan aıtyp qoıylǵan «Kótibar» atyn ózine qaıtarsaq qaıtedi. Qanshama mádenıetti at qoıamyn, jańa býynnan ondaıdy jasyramyn degenmen basy bolsa adamnyń basqa da jaqtary bolatynyn bári de biledi ǵoı. Shekspır bul jaǵynan asa qysylyp-qymtyrylmaǵan kórinedi ǵoı», – dedi. Otyrǵandar da biraz kúlip, Muhań bul usynysty sol arada qabyldap, Kótibar óz atymen qaldy.
ER ESIMI EL ESINDE
1937-jyly bastalǵan jappaı saıası qýǵyn-súrgin naýqany qyrýar ıgi isterdiń basy-qasynda júrgen T.Júrgenovti de óziniń sheńgeline ile ketti. Oǵan «halyq jaýy, ultshyl, Keńeske qarsy terrorshy-kóterilisshi, shpıondyq-dıversanttyq uıymdarǵa basshylyq etken, jumystaryna belsene aralasqan» degen sııaqty birneshe aıyptar taǵyp, keıin sot ony atý jazasyna kesti. Úkim 1938-jyly 25-aqpanda Almatynyń irgesindegi Qandysaı degen jerde oryndalǵan. Bul kezde esil erdiń jasy nebári 39-da edi. Alash ardaqtysy Álimhan Ermekovtiń týǵan qaryndasy, qaıratkerdiń zaıyby - Dámesh Ermekova-Júrgenova kúıeýi atylǵasyn «halyq jaýynyń áıeli» dep ony 8 jylǵa bas bostandyǵynan aıyryp, «Aljır» lagerine qamaıdy. Bas-aıaǵy 20 jylǵa jýyq ýaqyt qýǵynshylyq kórip, ol Almatyǵa tek 1957-jyly ǵana oraldy. Dámesh Ámirhanqyzy keıin aınymas adal jaryn jazyqsyz jaladan aqtap alý jolynda ǵalym Mardan Baıdildaevpen birge talaı esikti tozdyryp júrip kóptegen is-sharalar, kezdesýler ótkizedi, estelik maqalalar jazaly. Osy kisiler men Júrgenovke janashyr azamattardyń yqpal etýiniń arqasynda Almatydaǵy Qazaq Ulttyq О́ner akademııasyna Temirbek Júrgenovtiń esimi berildi, sondaı aq Astanada, Almatyda, Qyzylorda, Aqtóbe oblystarynda birqatar mektepter men kóshelerge qaıratkerdiń aty berilip, eskertkishter ornatyldy. Aǵartý komıssarynyń ómirine arnalǵan derekti fılmder men 1 pesa jaryq kórdi. О́zi mert bolsa da, onyń isi, atqarǵan qyzmeti, halqynyń bolashaǵyna sińirgen qaltqysyz eńbegi, atap aıtqanda artynda mura bolyp qalǵan ádebı-mádenı, oqý-aǵartý salasynda jazǵan qundy dúnıeleri shań basqan muraǵat sórelerinen alynyp, joǵary baǵasyn ala bastady. Sebebi, asyl azamattyń ónegeli ómiri, eline degen súıispenshiligi búgingi urpaq úshin Otanǵa qyzmet etýdiń jarqyn úlgisi bolary haq.
BAÝYRJAN IMANǴALIEV,
L.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-niń dosenti,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi,
Júrgenovtanýshy-ǵalym.
