Elbasymyz Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda týǵan jerdiń tarıhyn tereń bilýmen qatar odan da mańyzdyraq máseleni–ózińniń birtutas uly ulttyń perzenti ekenińdi umytýǵa áste bolmaıtynyn erekshe atap kórsetken edi. Tarıh shertken syrǵa qulaq túrsek, halqymyz sóz bastaǵan sheshenderden, jol bastaǵan kósemderden, qol bastaǵan batyrlardan kende bolmaǵan. El birligine, tutastyǵyna qaltqysyz qyzmet etip, basty qundylyǵymyz Táýelsizdikke jetýdi ómir boıy kóksep ótken babalarymyzdyń uly armany, azattyqtyń aq tańy Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń kóregendik saıasaty, kemel basshylyǵy arqasynda júzege asyrylyp, búginde eń órkenıetti 30 eldiń qataryna qosylýdy basty baǵdar etip kelemiz.
«Bórili basy-uranym, Bórili meniń baıraǵym, Bórili baıraq kóterse, Qozyp keter qaıdaǵym!» dep jyr súleıi Súıinbaı jyrlaǵandaı, arada qanshama ýaqyt ótse de, tarıh jylnamasynda esimderi umytylmastaı qalǵan qaharman babalarymyzdy, birtýar tulǵalardy ulyqtaý, tanyp-bilý, ǵıbratqa toly erlik isteri, bıik rýhy arqyly jas býyn boıynda otanshyldyq, qazaqstandyq patrıotızm qasıetterin ornyqtyrý asyl paryz sanalsa kerek. Bizdiń babalarymyz ǵasyrlar boıy ushqan qustyń qanaty talyp, júgirgen ańnyń tuıaǵy tozatyn ulan-ǵaıyr aýmaqty ǵana qorǵaǵan joq. Olar ulttyń bolashaǵyn, keler urpaǵyn, bizdi qorǵady. San taraptan suqtanǵan jat jurtqa Atamekenniń qarys qadamyn da bermeı, urpaǵyna mıras etti, degen tereń maǵynaly sózderdi oı eleginen ótkizetin bolsaq, júrek jutqan bahadurlarymyzdyń ishindegi biregeıi, darabozy, enteleı kelgen jaýdyń ekpinin eńserýge ultty uıystyryp, judyryqtaı jumyldyryp , ataqonystan ári túre qýǵan Shapyrashty Qarasaı men Arǵyn Aǵyntaı bilekti batyrlyqtyń, qaıtpas qaısarlyqtyń, baıandy birliktiń, jan aıaspas dostyqtyń sımvolyndaı elesteri anyq.
Aldymen ǵalymdar men tarıhshylardyń zertteýlerine, basqa da ǵylymı eńbekterge súıene otyryp, qos tulǵanyń ǵıbratty ómir joly men erlik joryqtaryna, aralarynan qyl ótpeıtin adal dostyǵyna qysqasha toqtalyp óteıik. Qarasaı Altynaıuly /1598-1671/ –ultymyzdyń qaharman batyry, áıgili qolbasshysy, esimi Shapyrashty rýynyń uranyna aınalǵan asa kórnekti tarıhı tulǵa. Týǵan jeri–Jambyl aýdanyna qarasty Sýyqtóbe taýynyń etegi.
Eli men jerin jońǵarlardan qorǵaý úshin nebir qandy shaıqastarǵa qatysyp, bar ǵumyryn at ústinde ótkizgen. Onyń ataǵy 17 jasynda 1615 jyly bolǵan urysta áıgilenip, aqtyq demi bitkenshe belinen qylyshyn, beldeýden atyn sheshpegen. Alǵashqy soǵysta oırattyń eki nókerin Esim hannyń aldyna ákelip, «Han ıem, endi qazaq jerine kóz alartqan jaýdyń bári osylaı tizerleıtin bolady» degen eken. Han «Sen endi qazaqtyń Qarasaı batyrysyń» dep, rızashylyǵyn bildiripti.
Onyń kemel shaǵynda qazaq-jońǵar arasyndaǵy áıgili úsh soǵysqa da qatysqany tarıhtan málim. Birinshisi–1635 jylǵy Sibir-Tobyl soǵysy. Ekinshisi –1643 jylǵy ataqty Orbulaq shaıqasy. Qazaqtyń kóp dúnıeleri atadan balaǵa aýyzeki túrde berilip kelgenin eskersek, shejire derekterinde babamyzdyń joıqyn erlikter kórsetkeni molynan baıandalady. «Qarasaı halqy úshin atqa mindi, Shydamaı jaýyzdyqqa neshe túrli. Sol qýǵannan qýyldy Shýdan bastap, Qalmaq qashty, balasyn, malyn tastap» dep sýretteletini osy urystaǵy erligine oraı aıtylady. Úshinshisi 1652 jyly ótken. Munda qazaq áskerleri qolbasshylarynyń biri retinde aqyl-parasatymen, tapqyrlyq-tabandylyǵymen tanylady. Uly Dalanyń ejelden qalyptasqan tártibi boıynsha el bastaǵan kósemderdiń, qol bastaǵan batyrlardyń esimi ádette rý-taıpa ataýyna telinip, uranǵa aınalyp otyrǵan. Osy bir mysaldan-aq irgeli rýdyń qam-qareketin eldik murat-múddemen toǵystyra bilgen qaıratkerligin ańǵarýǵa bolady. Kózsiz batyrlyǵyna, kúsh-qaıratyna, aqyl aılasyna jaýlary da eriksiz bas ıgen. Qalmaq batyry Karen onyń eren erligine tánti bolyp, «Qarataýdy qazaqtardan tartyp alý qıyn. Qazaqtar jeńilgen kúnde de Qarataý bizge joq. Qarasaı Qarataýdy arqalap ketedi» degen eken.
Aǵyntaı (1599-1672) orta júzdiń Arǵyn rýynan shyqqan. Esim, Jáńgir handardyń senimdi úzeńgilesteriniń biri bolǵan. 1620 jyldan bastap jońǵarlarmen bolǵan iri shaıqastardyń bel ortasynan kóringen. Jekpe-jekterde únemi jeńiske jetip otyrǵan. 1635 jyly bolǵan iri shaıqasta qalmaqtardyń qolyna túsken Jáńgir sultandy Qarasaı dosymen birge qutqarǵan. Ańyzdarda onyń orasan zor qara kúsh ıesi ekeni jıi aıtylady. Jýan judyryǵy tıgen adamdy saý qaldyrmaǵandyqtan halyq «Aǵyntaı judyryq» atap ketken.
Qos batyr san márte maıdan dalasynda atoı salsa da , jaý qolynan emes, óz ajalynan kóz jumǵan. Onyń basty sebebi, ekeýiniń bir-birin qorǵaı bilýinde. Qazaqtyń ata shejiresin jazyp ketken Qazybek bek Taýasarulynyń deregine qaraǵanda Qarasaı shaıqasqa kirgende tý syrtynan Aǵyntaı qyzǵyshtaı qorǵashtap júrgen.
Al Aǵyntaı jaýǵa qarsy shapqanda Qarasaı odan kóz jazbaǵan. Qazaq halqynyń ulttyq patrıotızmin, erlik dástúrin qalyptastyrý, ornyqtyrý mıssııasy peshenelerine jazylǵan jaýjúrek oǵlandardyń kirshiksiz adaldyǵy, sertke beriktigi, ásirese jas býyn úshin tálim alarlyq úlgi-ónege ekeni talassyz. Jáne de Jetisýda týǵan Qarasaı batyrǵa topyraqtyń Kókshe baýraıynan buıyrýy, qyzyljarlyq Baıan batyrdyń sońǵy demi Ile boıynda úzilýi, ereımentaýlyq Malaısarynyń Alataý bókterinde dúnıe salýy ulttyq-etnıkalyq birtutastyqtyń bólinbeýiniń, atamekendi myzǵymas kıeli oryn sanaýynyń, otanshyldyq qasterli sezimdi baǵalaýynyń tirek-taǵany tárizdi. Belgili orys zertteýshisi P. Rýmıansev «Materıaly Semırechenskıı oblastı» degen kitabynda Qarasaıdyń beıiti Kókshetaý ýeziniń Aıyrtaý bókterinde jatqanyn jazady. Onyń bul joramaly negizsiz emes. Egde tartqan shaǵynda babamyz qazaq jerine beıbit ómir ornaǵanyn kóńiline medeý tutyp, jarty ǵasyrǵa jýyq juby ajyramaǵan jan dosy Aǵyntaıdyń mekeni Kókshege qonys aýdarady. Aıyrtaý silemindegi Qulshynbaı jotasyna birge jerlengen qos tulǵa jaıly naqty derekterge negizdelgen áńgimeler turǵyndar jadynda jaqsy saqtalypty. Ol jóninde keýdesi altyn sandyq Qypshaq aqsaqal biraz estelik qaldyrypty.
Qarasaı batyrdyń tikeleı urpaǵy Elbasy ata-baba zıratyna táý etýge kelgende aýyl turǵyndary Nursultan Ábishulyna buǵan deıin eshkim estip-bilmegen bir syrdy aqtaryp, amanattaryn jetkizedi. «Kúıeýim Kázen 1954 jyly jer jyrtyp júrip tóbeniń etegine jetkende túrenniń tisi aýyrlap qala beripti. Bir emes, úsh ret qaıtalanypty. Súıektiń ústinen tústim be, álde áýlıe adam jatyr ma eken dep qorqyńqyrap kelip qarasa, naızanyń ushyn kóripti» dep Gúljanat apaıymyz áńgime tıegin aǵytypty. Shapyrashty rýynyń úshburyshty tańbasy beınelengen naıza kóneniń kózindeı qymbat jádiger retinde Prezıdentke tabys etilipti. 1999 jyly qos tulǵaǵa arnalǵan memorıaldy keshenniń ashylý saltanatyna Memleket Basshysy arnaıy qatysady. Osy jyly Mádenıet aýyly Qarasaı, Zlatogorka Aǵyntaı atanady.
– Men Gúljanat apany kórdim. Onyń kúıeýi kezdeısoq tabylǵan naızany saımandarmen birge saraıǵa tastaı salypty. Birde apanyń túsinde batyr aıan berip, tapqan nárselerdi úıge kirgiz, dep buıyrypty. Sodan taza shúberekke orap, sandyqtyń túbine salyp qoıady. Myna qudyretti qarashy, qursaq kótermeı júrgen anamyz 11 náresteni dúnıege ákelipti–, degen memorıaldyq keshenniń dırektory ári shyraqshysy Sámıddın Omartegi 2001 jyly Prezıdent memorıaldyq keshenge kelip, qoltańba qaldyrǵanyn, ony saqtap qoıǵanyn, elimiz aman bolsyn, táýelsizdigimizdiń 100 jyldyǵynda ony urpaǵymyz ashyp, oqysyn degen tilek bildirgenin jetkizdi.
Bıylǵy dástúrli Joldaýda baı tabıǵatymyz ben mádenı áleýetimizdi paıdalaný úshin syrttan keletin jáne ishki týrızmdi damytýǵa erekshe kóńil bólindi. «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» jobasy da bul baǵyttaǵy qadamdarǵa erekshe serpin berip otyr.Týrızmniń túrleri kóp. Onyń mádenı-tanymdyq salasy boıynsha týrısterdi arheologııalyq eskertkishtermen, kıeli oryndarmen tanystyrý, jan-jaqty maǵlumattar berý ekskýrsııa jumystarynda mańyzdy oryn alady. Aıyrtaý–demalys pen týrızm úshin óte qolaıly óńir. Qazirgi ýaqytta 34 nysan shetten kelgen qonaqtarǵa sapaly qyzmet kórsetedi. Bul ólke tarıhı oryndarǵa da baı. Ejelgi adamdar mekeni sanalatyn Botaı qonysy, Aıǵanym hanshanyń úı-jaıy, Sh. Ýálıhanovtyń murajaıy, Aqan seriniń, Úkili Ybyraıdyń aýyldary osy óńirde ornalasqan. Prezıdent tapsyrmasyna oraı Imantaý-Shalqar kýrorty aımaǵynda mádenı-týrıstik klaster qurý maqsatymen 4 mıllıard teńge qarajat qarastyrylǵan. Bul oraıda, Qarasaı men Aǵyntaı batyrlardyń memorıaldyq kesheniniń máni aıryqsha, jóni bólek.
Qazaqstannyń jalpyulttyq qasıetti jerler tizimine engizilgeli týrısterdiń eren qyzyǵýshylyǵyn týdyryp, tartymdylyǵy da, tanymaldylyǵy da arta túsken. Tek bıyldyń ózinde ǵana 30 myńǵa jýyq adam tamashalapty. Kompozısııalyq nysan áskerı dýlyǵa túrindegi qos munaradan turady. Bylaı qarasań, ejelgi túrki qaǵandarynyń ordasyn elestetedi. Aınalasy kirpish dýalmen qorshalyp, mavzoleı aldyndaǵy alań duǵa baǵyshtaýǵa jáne qurban shalýǵa arnalǵan. Alańnyń buryshtarynda qola japsyrmaly naızalar aıqastyryla qoıylǵan. Mavzoleıdiń ishki tóbesi keramıkamen qaptalǵan. Ortasynda shaǵyn zal-pınakoteka bar, onyń qabyrǵasynda qos batyrdyń erlikteri úsh tilde jazylǵan.
Intererdi bezendirýge keramıkalyq kirpish pen qordaı granıti qoldanylǵan. Munda kelýshiler keshendi el halqynyń birligi men dostyǵynyń nyshany retinde qabyldaıdy. Ashylǵan mezetten bastap ekskýrsııaǵa kelýshilerdiń, minájat etýshilerdiń qarasy bir tolastaǵan emes.Týrıster eń kóp at izin salatyn qasterli oryn bolǵandyqtan, qosymsha qurylys jumystary júrgizilip, aýmaǵy keńeıtildi. Meımanhana, meshit jumys isteıdi. Taqtaıdaı asfalt jol tóselgen. «Qazqaıtajańartý» respýblıkalyq memlekettik kásiporny qalpyna keltirý sharalaryn talapqa saı atqaryp shyqqan. Sámeddın Nııatollaulynyń aıýtynsha, Qarasaı batyrdyń Erkin jáne Tórkin degen uldary da osynda jerlengen. Olardy qalmaqtar ýlap óltirgen. Sonda batyr «ólip kórgen joqpyn, odan basqanyń bárin kórdim desem, áli kórmegenim kóp eken ǵoı», dep kókiregi qars aırylǵan. Eki uly Áýez ben Túrikmen Almaty jaqqa kóship ketedi. Kishi balalary О́tep pen Kóshek qalyp qoıady. Olardan órbigen urpaqtar osy jaqta turady.
Kúmbezdiń aınalasynda da sarbazdardyń zıraty bar. Belgili jazýshy Naǵashybek Qapalbekulynyń «ataqty batyr, aty bir elge uran bolǵan qolbasshy Qarasaı babamyzdyń 400 jyldyǵy jaqyndap kele jatqanda Aýbaı aǵam «Qarasaı batyr izimen» atty mádenı-tarıhı ekspedısııa uıymdastyryp, eki jarym jyl elimizdiń túkpir-túkpirin aralap, qasıetti jerlerge táý etip, mol materıal-qujat jınadyq. Eń úlken oljamyz-Qarasaı batyrdyń beıitin taptyq. Bul iste Kókshe óńirindegi jazýshy, qoǵam qaıratkeri Jabal Erǵalıevtyń eńbegi ólsheýsiz" degen pikirine qatysty aıtarymyz mynaý. J. Erǵalıev Parlament Senatynyń depýtaty qyzmetinde júrgende Elbasynyń tikeleı qamqorlyǵymen jáne qoldaýymen batyrlar jerlengen Qulshynbaı jotasyna 1999 jyly salynǵan eń bir eńseli ári aıbatty memorıaldyq keshenge kúrdeli jóndeý júrgizý qajettigin aıtyp, Úkimetke saýal joldaǵan bolatyn. Nátıjesinde qazynadan qomaqty qarjy bólinip, qalpyna keltirilgen. Onyń «Qazaqstannyń kıeli jerler geografııasy» tizimine engizý jónindegi bastamasy da qoldaý tapqan. Osyndaǵy murajaıda Prezıdentke tabystalǵan naızanyń syrynan bastap búgingi kezge deıingi ulan-ǵaıyr qundy derekterdiń jınaqtalýy týǵan jerge degen súıispenshilikpen qosa ata-babalar rýhyna degen teńdessiz qurmetti ańǵartady.
Búginde biregeı keshen,tutas kompozısııa ishki týrızmdi odan ári damyta túsýge úlgi bolarlyq nysan sanalady. Oblystyq ákimdik «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy sheńberinde qos kúmbezdi kesenege sheteldik týrısterdi kóptep tartýdyń , sóıtip elimizdi dúıim elge tanytýdyń ilkimdi sharalaryn belgilep, qomaqty qarajat qarastyryp otyr. Máńgilik tynystap jatsa da, dostyq qushaqtary aıqasqan babalarymyzdyń erligi men batyrlyǵyn aıdaı álemge pash etýdiń basqa da sharalary oılastyrylǵan. Arhıtektýralyq jaǵynan qaıtalanbas sheberlikpen salynǵan memorıaldyq keseneni kórýge jyl saıyn elimizdiń ár qıyrynan myńdaǵan adamdar, sondaı-aq shetelden de qonaqtar aǵylyp jatady. Mektep oqýshylary, jas otaý ıeleri at izin jıi salady. Sporttyq oıyndar, týrnırler, báıgeler ótkiziledi. Dıqan-mehanızatorlar arasynda «Qarasaı», «Aǵyntaı» atyndaǵy júldeler taǵaıyndalǵan.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy,
Aıyrtaý aýdany.
Sýretti túsirgen Talǵat TÁNIBAEV.
