GEOLOG

Qarshadaıynan eńbekke aralasyp, ómiriniń mán-maǵynasyn qyzmet dep biletin adam úıde qarap otyra almaıdy eken. Saǵyn Erqas­ulynyń zeınetkerlikke shyqqaly eki qoly aldyna syımady. Saǵyn Erqasuly sol jıyndy bir sát esine aldy. Zal toly jáýdir kóz­derdiń burynǵy basshysyn zeınet­ker­likke qımaı otyrǵandary, qaras­tarynan-aq sezilip turdy. Shyn kóńil­den shyqqan árbir ys­tyq yqylas, izgi nıet aıtylǵan sa­ıyn dý qol shapalaq. Kompanııa­ny naryq zamanyna saı basqarǵan on jyl “Mańǵystaýmunaıgaz” ómir­baıany­nyń jarqyn betteriniń biri bolyp qalady. Kompanııa Dı­rek­torlar keńesiniń tóraǵasy Rashıt Sársenov: “...Bul on jyl kompanııa ómirindegi teńdesi joq altyn on jyl..” – dese, Máskeýdegi “Spe­sıal­noe mashıno­stroe­nıe ı metal­lýrgııa” AQ “Gıdto­razryv plasta” dıreksııasynyń dırektory V.Kos­tenko “...Saǵyn Erqasuly, biz sizdi jumys babynda kóp mezgilge deıin joqtaıtyn, ańsap izdeıtin bolam­yz...” – degen. Iá, ol jıynda kóńildi alaburtatyn talaı áserli áńgimeler aıtylǵan-dy. Bári de oryndy edi. Máselen, 1998 jyly aksıoner­lik qoǵamda nebári 3 mıllıon 387 myń tonna “qara altyn” óndirilse, bul kórsetkish 2002 jyly 4 mıl­lıon 618 myń tonnaǵa jetti. Sońǵy ár jyl saıyn 5 mıllıon 700 myń tonnadan astam munaı óndirilip keledi. Munaıshylar sonaý táýelsiz­diktiń alǵashqy jyldaryndaǵy daǵdarystan týǵan asa qıyn kezeńdi de áli umytpapty. Qarapaıym munaı­shy ardagerlerdiń bir toby kelip, álgi ózin zeınetkerlikke shy­ǵa­ryp salar jıynda Sákeńniń qolyn qysyp turyp, sol daǵdarys kezden kompanııany aman alyp shyq­qany úshin alǵys aıtqandary da oıǵa oralady. Shynynda da kom­panııany basqarý Saǵyn Erqas­ulyna osy bir ólara mezgilde úlken senimmen júk­tel­gen edi. Ortalyqqa ótkizilgen munaıdyń qarjysy tólenbeı, sonyń sal­dary­nan jyl boıy tıisti jalaqy­­laryn ala alma­ǵan aksıoner­lik qoǵam munaıshy­lary shydamdary taýsylǵan soń Aqtaý qalasyndaǵy kompanııanyń bas keńesi aldynda ereýilge shyq­qan. Olar tıisti eńbek- aqylaryn tóleýdi talap etti. Sol kezde bas dırektor Saǵyn Erqas­uly kabı­neti­nen shyqpaı búge­jektep oty­ryp qalǵan joq. Halyq­tyń talap-tilegi óz aýyzynan shyǵa­tyn sózge baılanysty ekenin uǵyndy da, olardyń arasyna kirip ketti, muń-muqtajdaryn óz qulaǵy­men tyńda­dy. Qarjyny tabýǵa jáne tezirek jetkizýge umtyldy. Jumys qaıta jalǵasty. Bas dırektor bergen ýáde­sinde turdy. Jumysshylarǵa bere­jaq eńbekaqylarynan quty­lyp qana qoımaı, toqsan saıyn syıaqy tólenetin dárejege jetkiz­gen. Jyl saıyn jalaqy 15-20 paıyzǵa ósirildi. Ol Mańǵystaý munaıynyń tarı­hyn bes saýsaǵyndaı biletin, ári oǵan eleýli eńbek etken adam­dar­dyń biri. Onyń eseıý kezeńi – Mańǵystaý ólkesiniń dúbirge tolyp, túbektiń qoınyna tyǵýly qazy­nasyn kóz ilmeı izdeýshiler legimen tuspa-tus keldi. Nápaqasyn teńiz­den taýyp kúneltip otyrǵan otba­synda, teńiz jaǵasyndaǵy Qara­mandy atty shaǵyn aýylda dúnıege kelgen Saǵyn ilki eńbek jolyn barlaý alańynda motorshydan bas­ta­dy. О́negeli ómir jolynan ótti, ólkedegi eń úlken kompanııaǵa bas dırektor boldy. Búginderi sonaý bir saǵym jyl­dar­daǵy alǵashqy qadam áli esinde. Instıtýtty bitirgen soń buryn ózi eńbek jolyn bastaǵan “Mańǵysh­laq­­munaı­gazbarlaý” tresi, Qaraqııa munaı barlaý ekspedısııa­synyń Dońa ýchaske­sine saz ertin­dilerin daıyn­daıtyn zerthanashy-kollek­tor bolyp ornalasty. Odan keıin geolo­gııa bólimi bastyǵynyń oryn­basar­­lyǵyna deıin kóterilip, edáýir óndiristik tájirıbe jınap qalǵan jas jigitti “Mańǵ­ysh­laq­munaıdyń” bas dırektory V.Tımo­nın jumysqa shaqyrtty. О́ıtkeni, Dońǵa alańy tresten óndiristik bir­lestiktiń qara­­­ma­ǵy­­na ótken edi. Al Dońǵa­nyń barlaý-burǵylaý jumys­tary­nyń jaı-kúıin jaqsy biletin bir adam bolsa ol Saǵyn Erqasuly Qyrym­­qulov edi. Sóıtip, Sákeń “Mań­ǵy­shlaq­munaı” óndiristik birlestigi­ne aǵa geolog bolyp kelip osynda turaqtap qaldy. Saǵyn Erqasulynyń ómirine úlken ózgerister ákelip, shyn má­nin­­degi tamasha geolog ekenin tanyt­qan kezi Oımasha ken ornyn dúnıege ákelgeni bolatyn. Oıma­sha­dan atylǵan munaı burqaǵy jas geolog Saǵyn esimin búkil ólkege jaıdy. Ol oqıǵa qalaı bolyp edi ózi... Jańadan alynǵan geofızıka­lyq derekter boıynsha Oımasha alańyndaǵy burǵylaý jumystary permotrıas qabattaryn zertteý úshin jalǵastyrylǵan. Buryn bul alańda 1963-1967 jyldary araly­ǵynda Qaraqııa munaı-gaz barlaý ekspedısııasy ıýra qabattaryna burǵylaý jumystaryn júrgizgen. Biraq esh nátıje bermegen soń tas­tap ketken bolatyn. Sol ýaqyt­taǵy boljamdar boıynsha permotrıas qabattary perspektıvasyz qabattar bolyp eseptelinetin de, bul qabat­tardy barlaýǵa basa nazar aýdaryl­maıtyn. Biraq soǵan qaramastan, 1972 jyly Ońtústik Jetibaı alańyndaǵy № 25 uńǵynyń 3506-3567 metr tereńdiktegi permotrıas qabattaryna synaq jumystaryn júrgizý kezinde gazkondensattyń burqaǵy alynǵan bolatyn. Bul nátıje permotrıas qabattarynyń perspektıvasyna degen geolog­tardyń úlken úmitin arttyrǵan edi. Sondaı-aq, Oımasha alańyndaǵy barlaý jumystaryn odan ári jal­ǵas­tyrý nátıjesinde № 9 burǵy­daǵy permotrıas qabattaryna synaq jumystaryn júrgizý kezinde munaı belgileri alynǵan-dy. Mine, osyn­daı nátıjeler Oımasha alańyn­da bur­ǵy­laý jumystaryn keń kólemde júrgizýge yqpal etti. Osy jumysqa geolog Saǵyn Erqas­uly batyl túrde kirisip ketken. Sákeńniń áli esinde, 1982 jyly osyndaǵy № 12 burǵy­nyń paleozoı granıtterinde synaq jumystary júr­gizilgen. Biraq sy­naq­tyń alǵash­qy nátıjeleri kóńil tolarlyqtaı bolmady. Sonda da alyn­ǵan óńdeý­siz munaı ónimin qaıt­ken kúnde de arttyrýdy maqsat tutty. Ol negiz­siz de emes edi. Ol úshin zaboı­da kúr­deli óńdeý kesheni ádisin qol­daný kerek bolatyn. Bul ádis Reseı­degi “Stavropolnefte­gaz” ón­diris­tik birlestiginiń ken oryn­daryn­da qoldanylady eken. Osy­nyń aldynda ǵana “Mańǵysh­laq­munaı” óndiristik birlestigi bur­ǵy­­laý bóliminiń bas tehnology N.Lev­chen­ko men Saǵyn Erqasuly Stavro­pol ólkesine issaparǵa ba­ryp álgi ádis­pen tanysyp qaıt­qan. Kelgen soń bas dırektor V.Tı­­mo­nınge baıan­dap, ol ádisti ózi­­miz­diń ken oryn­daryna da qoldanýǵa bo­la­­ty­nyn dáleldep, ony Oımasha­dan bastaýǵa ruqsatyn alǵan bolatyn. Saǵyn Erqasuly sóıtip, dereý iske kirisip ketti. Bul jumysty júrgizetin “Mańǵyshlaqneftehım­prom” kásiporny edi. Kóp kidirmeı álgi kásiporynnyń bas ınjeneri L. Qıynov barlyq tehnıkalaryn alyp, №12 uńǵynyń basyna kelgen. Basty maqsat – uńǵynyń óńdeýsiz ónimin arttyrý edi. Oımasha Jeti­baı munaı-gaz óndirý basqarmasyna qaraıtyn. Jumysty endi bastaǵaly jatqanda, basqarma bastyǵy D.Gorıýnov pen bas geolog K.Savın kelip: “Sizder qoldanbaq bul tehno­logııa báribir úlken nátıje ber­meıdi. Aıtyp júrgenderińiz bos sóz. Bul alań bizdiń basqarmaǵa qaraıdy. Ruqsat joq. Ketińizder!”-dedi. Basqarma bastyǵy, ıaǵnı, alań ıesi aıtyp turǵan soń Lázzat Kete­baıuly sózge kelmesten qaraýyn­daǵylarǵa tehnıkalardy qaıtarýǵa buıryq berdi. Saǵyn Erqasuly ańtary­lyp qaldy. Ne isteý kerek? Kópten bergi armany endi bolmasa qoldan shyǵyp ketkeli tur. Kenet basyna bir oı sap ete túsken... – Lázzat inim sál kidire turshy! – dep ol rasııa turǵan bólmege júgirdi. Kele rasııa qulaǵynda otyrǵan jigitke: ­– Maǵan bas dırektordy tez qosyńyz – dedi. – Keshirińiz, Vıtalıı Iosı­fovıch –dedi ol aptyǵyp qapelimde aýzyna sózde túspeı. – Jetibaı basshylary №12 uńǵyǵa keshendi óńdeý júrgizýge ruqsat etpeýde. “Mańǵyshlaqhımnefteprom” jigit­teri ruqsat etpegen soń tehnıka­laryn alyp ketkeli jatyr. Bul qalaıda istelýi tıis jumys qoı, nátıje beretinine senim mol... Sózdiń aýjaıyn túsingen bas dırektor geologtyń sózin aıaqtat­paı-aq: “Túsindim. Jumysty jal­ǵas­tyra berińder. О́z jaýapkershi­li­gińe alǵan ekensiń, sáttilik tileı­min. Al jetibaılyqtarǵa ózim aıtarmyn”, – dedi. Qýanǵannan Saǵynnyń júregi jarylyp kete jazdady. Teketireste jeńis óz jaǵyna shyqty. – Lázzat! Tehnıkalaryńdy jınama, iske kiris, tezirek bitirelik, bas dırektor ruqsat etti, – Saǵyn­nyń rasııa bólmesinen shyǵa bórkin qolyna alyp júgirip kele jatyp aıtqany osy bolǵan. Motor jiberilgen soń uńǵy jaı­lap jumys isteı bastady. Kenet uńǵy ysqyryp ketti. Ara­synda úzilis joq. Bir kezde álgi ysqyryq munaı burqaǵyna aına­lyp shyǵa keldi. Kádimgi túsi sary munaı. Atqylap jatyr. Árkimmen bir alysyp-julysyp júrgendegi bar maqsat osy jer asty baılyǵyn jer ústine shyǵaryp halyq ıgiligine aınaldyrý úshin áreket etý ǵoı. Saǵyn Erqasulynyń tókken mań­daı teri dalaǵa ketpedi. Mine, munaı burqaǵy bolyp atty. Qýanysh­ta shek joq. Munaıshylar ýystaryna munaı toltyryp alyp betterin jýdy. Áp-sátte báriniń de júzderi qap-qara qaramaı bolyp shyǵa kelgen. Munaı tabıǵaty da qyzyq, áýeli jer astynan sap-sary túspen shyǵady da keıin áp-sátte qara túske aınalady. Uńǵy birte-birte birqalypty jumysyna kóshti. О́lshegende jobasy táýligine 250-300 tonnadaı munaı beretin munaı burqaǵy osylaı dúnıege kelgen. Túnimen álgi №12-shi uńǵynyń basynda bolǵan Saǵyn Erqasuly tańerteń bas dırektor V.Tımonın­ge telefon soǵyp, keshegi daýly uńǵydan munaı burqaǵy alynǵanyn baıandaǵan. Bas dırektordyń da qýanyshynda shek bolmady. Sol boı­da burqaq alynǵan uńǵynyń basy­na kelip, tıisti adamdarǵa qu­byr tartýǵa tapsyrma, al Saǵyn Er­qa­suly bastaǵan jumysshylarǵa bir aılyq syılyq berýge buıryq bergen. Osy oqıǵadan keıin kóp uzamaı, bir kúni birlestik geologııa bóli­miniń bastyǵy Ibragım Muratov Sákeńe telefon soǵyp: – Siz búgin obkomnyń birinshi hatshysy Salamat Muqashulynyń qabyldaýyna barýyńyz kerek –dedi. – Ne úshin? – Oımashadan munaı bur­qa­ǵy­nyń qalaı alynǵanyn túsindiresiz. – Nege men, bólim bastyǵy ózińiz túsindirmeısiz be. Barlyq qujat qolyńyzda ǵoı? – Birinshi hatshyǵa siz qajet ekensiz. Saǵat úshte, keshikpeńiz! Saǵyn Erqasuly geologııalyq kartalaryn, kernderdi, munaı úlgilerin alyp oblystyq partııa komı­tetine bardy. Bul onyń oblys basshysy aldyna alǵash kelýi edi. Salamat Muqashuly baısaldy da baıypty, qarapaıym kisi eken. Saǵyndy jyly shyraımen qarsy alyp: “Oımashadaǵy munaı bur­qa­ǵynyń jaıyn basy-qasynda bolǵan adamnyń óz aýzynan estıin dep edim, aıtyp bershi”, – dedi, tyń­daý­ǵa yqylas tanytyp. Sonda Saǵyn Erqasuly ashylǵan bul ken kóziniń bir ereksheligi – munaı elimizde al­ǵash ret paleozoı granıtti qabat­tary­nan alynyp otyrǵandyǵyn, naq­ty aıtqanda jańa munaı-gaz kesheni ekendigin, mundaı ken oryn­dary sırek kezdesetinin kelistirip baıandaǵan. Osydan keıin kóp uzamaı Saǵyn Erqasuly Mańǵystaý munaı barlaý-burǵylaý basqarmasy partııa komıtetiniń hatshysy bolyp saılandy. Bul jumysta ol jergi­likti ult kadrlaryn úıretýge, orta býyn, basshylyq jumystarǵa taǵaıyndaýǵa yqpal jasap otyrdy. Sonyń nátıjesinde ınstıtýt qabyrǵasynan kelgen jas mamandar Juma Qojanov, Toqabaev, Azat Qýanov, t.b. basshylyq jumystarǵa tartyldy. Árıne, partııa jetekshisi­niń mundaı saıasaty keıbir adam­darǵa unamady. Olar bul ózgeris­terdi ózderinshe teris paıymdap, partııa­nyń Ortalyq komıtetine deıin aryzdanǵan. Al joǵary jaqtan kelgen tekserýler Saǵyn Erqasuly­nyń alǵan sheshimderiniń durysty­ǵyna kózderin jetkizgen. Saǵyn Erqasuly usynǵan kandıda­týranyń biri – Q.Batyhov Mańǵys­taý munaı barlaý-burǵylaý basqar­masyna bastyq bolyp taǵaıyn­dalǵan. Saǵyn Erqasuly Mańǵystaý oblystyq partııa komıtetiniń óner­kásip, kólik jáne halyq tutyna­tyn taýarlar bólimi meńgerýshisiniń orynbasarlyǵyna taǵaıyndalyp, endi ólkedegi barlyq ónerkásip sala­syna basshylyq jasaıtyn boldy. Saǵyn Erqasuly Qyrymqulov  kompanııanyń bas geolog-vıse-prezıdenti kezinde-aq Qalamqas, Jetibaı ken oryn­daryndaǵy munaı ónimderiniń tómen­deý sebepterin anyqtap, ony qalpyna keltirýge eleýli eńbek sińirgen bolatyn. Al bas dırektor qyzmetine kelgennen keıin joǵary­da aıtylǵandaı strategııa­lyq ınves­tor “Sentral Azııa Petroleým LTD” kompa­nııa­sy­men birge maq­satty jumys jasap, bıik talaptar qoıýdyń nátıjesinde ken oryn­darynyń energetıkalyq saýyq­tyrylýyn qamtamasyz etti. “Elý jylda el jańa” deıdi dana halqymyz. Mine, bul kúnde Sákeń­men birge osydan jarty ǵasyr buryn burǵylaý alańyna attanǵan jastar ózderiniń týǵan ólkesi – kıeli Mańǵystaýdyń jańaryp, jasaryp, elimizdiń eń iri munaı men gaz óndirý aımaǵyna aınalýyna súbeli úles qossa, endi olardyń áke jolyn qýǵan balalary atsalysyp keledi. Olar jańalyqty jasaýdyń qıyn da abyroıly jasampaz isteri­niń oryndaýshylary qatarynda bolǵandaryn asa maqtanysh etedi. Osyndaı jastardyń janqııarlyq eńbegi arqasynda týǵan ólkege degen shyn súıispenshiligi, munaı-gaz ken oryndaryn izdestirýdegi tabys­tary, ashylǵan ken oryndaryn el ıgiligine jaratýdaǵy eńbekteri – olardyń ómiriniń negizi, máni jáne mazmuny bolyp tabylady. Osy tusta Saǵyn Erqasuly kezinde ózine baǵyt-baǵdar bergen aǵalary, úzeńgilesteri, joldastary jóninde: – Adam ómir jolynda talaı jan­darmen kezdesip, qyzmettes, jol­­das­tyq qarym-qatynasta bola­dy ǵoı. Olardyń ártúrli minez-qulqy, ózderine tán basqaǵa úlgi-ónege bo­lar­lyqtaı qasıetteri – adamger­shiligi men jastardy qyzyq­tyryp ilgeri jeteleıdi. О́mir jo­lym­­da talaı-talaı jaqsylarmen qyzmettes bolyp, adamı qasıet­terin úlgi ettik, aǵalyq qamqorlyq­taryn sezindik. Ondaı aǵalardyń qataryna Asabaı Hısmetovti, Halel О́zbek­qalıevti, Vıtalıı Tımonın­di, Sala­mat Muqa­shevti, Násipqalı Mara­baev­­ty, Leo­nıd Dmıtrıevti, Iýrıı Iýferovti, Ibragım Murat­ty, Valen­tın To­karevty, Rashıt Sár­senovti, Jan­bolat Dosmuhan­betovti jatqyzar edim. Árdaıym adal, aqpeıil bolyp adamgershi­liktiń ala jibin atta­maǵanǵa ne jetsin, – deıdi ol. Týǵan ólkeni eren eńbegimen túletýge eleýli úles qosqan belgili geolog, “Mańǵystaýmunaıgaz” AQ-ny on jyl basqarǵan QR jer qoınaýynyń qurmetti barlaýshysy, ómiri ónegemen órnektelgen Saǵyn Qyrymqulov osyndaı ardager, abyroıy asqan aıtýly azamat. Jolaman BOShALAQ.