Shyn ant – aqıqat. Aqıqattan nadan bolmasa, adam attamaıdy. Arǵy jaqqa barmaı-aq ótken ǵasyr men ózimiz kún keship jatqan osy ǵasyrda álgi ult aqıqatyna óz úlesin qosqan sanaýly sańlaqtardy oıǵa túsirsek, Alash arystarynyń úlgisin boıyna sińirgen, halqyn qadirleı alǵan: «...Qazaq eli uıymshyl, eri jaýynger, bıi ádil, namysqor, adamy ári bitimdi, qaıratty... bolǵan eken», deıtin Muhtar Áýezov pen «ult bostan bolmaıynsha adam bostan bola almaıdy», dep bastap, ult ne isteýi tıis degen súbeli suraqqa: «О́z taǵdyrymyzǵa ózimiz jaýapker, óz tizginimizge ózimiz ıe kezeńde keshegi kóp qylyq, kóp qulyqtan ýaqtyly bezine bilsek, ýaqtyly eseıip almasaq, tarıh bir qaıtaryp ápergen esemizden qaıta aıyrylyp qalsaq, onyń ókinishinen ómir-baqı aryla almaqshy emespiz», dep erteńimizge bet alǵanda shalys qadammen shatyspaýǵa oıly kózin tikken Ábish Kekilbaev – ult qaraýylyna aınalǵan tulǵalar.
Qazir tulǵa kóp. Tulǵa men tuǵyrdy ajyratatyn da – tarıh.
«...Eren aqyldy, týasy sheshen, oıshyl, naǵyz aqyn, has jazýshy, azamat, qaıratker... Rýhy sharbolattaı, azamattyǵy asqaq Ábish Kekilbaıuly... oıyn kókirekten shyqqan sózben kómkergende onyń daýysy kókke jetkendeı kópshilik qaýymdy baýrap alady», dep «Qazaqtyń Sherhany» (Ábishtiń óz sózi) Sher-aǵań, Sherhan Murtaza aıtqandaı, jer basyp júrgende aqyl-parasatymen aıbyny asyp, kimdi de bolsa mysy basyp turatyn azamat, daraboz dara ómirden ozǵan soń da ólsheýsiz ónegesimen – ekinshi ómirin kóp uzamaı bastap ketti. Ábish álemi – qazaq áleminiń bir máýeli báıteregine aınaldy. San qyry saralanyp, kemel kelbeti daralaný ústinde. Bulaq sýyndaı tunyq zerdeli sózi sanalyǵa sáýle túsirip, túsinip, túısine alatyndardy oılandyryp-aq tastady.
Ábish álemi, ıaǵnı, kemel qalamgerdiń kelbetin shyǵarmalary arqyly kelistirip ashqan «Ábish Kekilbaev ensıklopedııasynyń» birinshi tomy taıaýda qolǵa tıdi. Almatydaǵy «Arys» baspasynan jaryq kórgen bul irgeli eńbek kemeńger shyǵarmashylyǵyna arnalypty. Osy kúnderi ensıklopedııa shyǵarý úrdisi óristep tur. Biraq bári birdeı talapqa saı, tap-tuınaqtaı desek, asyryp aıtqandyq bolar. Kóbindegi olqylyq shyǵypty, shyǵarypty degenge boı aldyrý jolyndaǵy asyǵystyqtan, tereń barlamaýdan bolyp jatqan sekildi.
Bolmysy bólek klassık shyǵarmalaryna arnalǵan kólemdi dúnıeni júzege asyrý ústinde jumysshy toby kóp izdengeni, jaqsy úlgilerdi alýǵa talpynǵany birden baıqalady. Jaýapty isti talǵammen qolǵa alǵanda ár týyndynyń túpki ıdeıasyn aıtýda az sózben kóp maǵynany bildirýdi basty nysanǵa alǵan. Ony «Oqyrmanǵa arnaý sózde» basylymnyń jaýapty redaktory Ǵarıfolla Ánes ádemi baıandaǵan eken. Ol zamanaýı ensıklopedııa shyǵarý isinde biraz qundylyqtardy saraptaýdan ótkizip, sonyń ishinde «Dostoevskıı» ensıklopedııasynyń jelisine kóńil aýdarǵanyn alǵa tartady. Tulǵalyq ensıklopedııanyń alǵashqy eki kitaby týraly oı qozǵaǵanda birinshisi – «Shyǵarmashylyǵy» dep atalyp, oǵan keler aldynda tájirıbe-baıqaý retinde «Sóz» jınaǵy, al ekinshi kitaby – «О́miri men ortasy» onyń yqshamdalǵan nusqasy jurtqa usynylǵan eken. Buǵan qaraǵanda, shyǵarýshylar ujymdyq eńbekke úlken ázirlikpen kelgeni taıǵa tańba basqandaı kórinip tur. Osy jobanyń dúnıege kelýine uıytqy bolǵan azamattar qatarynda jazýshy-jýrnalıster Á.Span men L.Sádýaqasov, «Arys» qorynyń jumysshy toby (jetekshisi T.Alpysbaev), sol sekildi sóz zergeriniń jary Klara Jumabaıqyzy da kóp úles qosqanyn, qarjylyq jaǵynan kómek kórsetken Mańǵystaý oblystyq ákimdigi ekenin joba jetekshisi eske sala ketipti.
Sonymen qazaqtyń bir óńirinde mańdaıy kere qarys ul bolyp ómirge kelip, ult ulyna, jurt kisisine, búgingi sózben aıtsaq, fenomen dárejesine kóterilgen Myrzaǵań (Myrzataı Joldasbekov) áýlıeler qataryna qosqan «Ábish Kekilbaev ensıklopedııasy» ózindik órnegimen kimniń de bolsa iltıpatyna bólenedi degen senimdemiz.
Ol qandaı órnek degenge keler bolsaq, jazýshy shyǵarmashylyǵy janr boıynsha jeti taraýǵa, naqtylaı tússek: poezııa, proza, dramatýrgııa, aýdarmalar, tarıhı-tanymdyq týyndylar, saparnamalar, maqalalar boıynsha júıelengen. Máselen, «О́leń sózdiń – patshasy...» dep Abaı uǵymymen ashylǵan poezııa bóliminde óleń janry, álemdik jáne qazaq poezııasynyń arǵy-bergi tarıhynan shaǵyn da bolsa shalymdy maǵlumattar berilip, aıtýly sóz ustalarynyń, sonymen birge búgingi jas tolqynnyń aıaq alysy aıtylyp, Ábish Kekilbaıulynyń «Altyn shýaq» (1962), «Dúnıe ǵapyl» atty eki kitabyndaǵy 147 óleńi men 2 poemasy, G.Geıneden, M.Lermontovtan, R.Ǵamzatovtan, O.Súleımenovten, E.Kapıevten, taǵy basqalardan aýdarǵan dúnıeler alfavıttik retpen saralanypty.
Bir dáıek keltirsek, «Abaıla, baýyrym, abaıla» degen alǵashqy óleńniń qashan jazylǵany, qaıda jarııalanǵany alǵa tartylyp, ondaǵy fılosofııalyq tereńdik pen metaforalyq órnekter de eskerilipti. Mundaı taldaý tásili barlyq óleńge tán deýge bolady. О́leńderdegi keıbir uǵymdarda kezdesetin adam attaryna, jeke sózderge de túsinik berip otyrýdy ádemi úılestirgen. Aıtalyq, 1998 jyly jazylǵan «Shımuryn» atty óleńnen «Qoısaıshy taǵdyr buıryǵyn, jeńgetaı bolǵan shımuryn, At dúbirin estip, zytyp bergen sor jaqqa, sholtańdatyp quıryǵyn. Áı, jeksuryn shımuryn», degen joldardy mysalǵa keltirip shımuryn sózine túsinik bere ketipti. «Shımuryn – adamdy júrip kele jatqan jolynan adastyryp, batpaqqa batyryp óltiretin shaıtannyń bir túri» ekenin aıtyp, oǵan qosa «shımuryn – kúldirip óltirýshi shaıtan» delinipti. Shynynda, bul qazaq til baılyǵynyń mol ekenin kórsetýmen birge, tap basyp tanı alsaq kádeli mura az emestigine, jazýshynyń ondaı ult tilindegi baılyqty qoldaný sheberligine toqtalady. Mundaı alymdylyqqa qalaı súısinbeısiń.
Osy arada sheshimin ádemi tapqan myna bir tásildi aıta ketsek deımiz. Ol aqyn-jazýshyny, basqa da aıtýlylardy kitap ishine tize bermeý jaǵy edi. Tek Kekilbaev shyǵarmashylyǵynda aty atalǵandardy, qalam terbegenderdi, ózi aýdarǵan avtorlardy sýretimen birge shaǵyn derekterdi qosyp otyrǵan. Ondaı derekter men sýretterdiń bári ensıklopedııada túrli-tústi boıaýmen kómkerilgen. Klassıktiń óz sýretterine de oryn molynan berilgen.
Proza bólimine áńgimeleri, hıkaıattary, romandary toptastyrylypty. Proza sheberi týraly ańdatpada janr jaıly sóz qozǵalyp, ulttyq prozaǵa baılam jasalyp, qalamgerdiń 13 áńgimesi, 10 povesi, 3 romany sóz bolady. Ár shyǵarmanyń atynan keıin keıipkerler kórsetilip, úzindiler keltirilip otyrady. Hıkaıattar men romandarǵa kitaptan mol oryn berilipti. Keıipkerlerdiń bitimi keńinen qamtylyp, oqıǵalardyń bastaý basy, shyrqaý shegi, tarıhı oqıǵalar, tarıhı tulǵalar, ańyz-ápsanalar, sol týyndylar týraly jazǵan avtorlardyń pikirleri úılesimdiligimen baýraıdy. Tarıhı romandar týraly tartymdy alǵysóz ispettes jazbadan keıin «Úrker» men «Eleń-alań», «Ańyzdyń aqyry» sóz bolady. Ult rýhanııatyna qosylǵan bul aıtýly shyǵarmalar týraly zamandastarynyń, úlken ǵalymdardyń, úzdik synshylardyń, keıingi tolqynnyń paıymdy oń tujyrymdarynan úzindiler usynylypty. Ár shyǵarmanyń ataýyna, qurylymyna, kótergen júgine toqtalyp, tarıhı keıipkerlerdiń dara somdalǵanyna jete kóńil bólinedi. Tuǵyry myqty týyndylardan mysal keltirip, aqıqatqa kózińdi jetkizip, sýretkerdiń obraz jasaýdaǵy sheberligine tánti etedi. Shyǵarmalardyń kórkem tilmen bezendirilýi, zaman sózin jetkize alýy: «Máti bı aıtqan túlki dáýrenniń birjola ornaǵany ǵoı. Al sonda munyń álgi taǵdyrdyń jazýyndaı búrkittiń ózine tap bergeni ne bolǵany?.. Ne de bolsa, keleshek kórseter...» degen úsh sóılemnen kórinip tur emes pe? Taldaýlarda astarlap aıtqan baılamdar arqyly óren júıriktiń órisi keń ekenin sezdiredi.
Dramasyna kelgende qazaq sóz ónerindegi bul janrdyń kósh basynda turǵan alyptardy atap, odan keıingi myqtylardy eske túsirip, «Abylaı han» dramalyq dastanyna oryn beredi. Bul dramanyń jazylýy, teatrda qoıylýy, basty tulǵa «Qazaqtyń qaıran dalasyn jaǵasy jaılaý el qylam, qara sıraq balasyn basqalarmen teń qylam», degen Abylaı han, ony sahnada somdaǵan óner sańlaǵy (T.Jamanqulov) týraly málimetter alǵa tartylady.
Al jazýshy aýdarǵan pesalar da bir shoǵyr ekeni málim. Olardyń qatarynda Shekspırdiń «Romeo men Djýletta», «Korol Lır», «Korıolan» G.Ibsenniń «Úreı», A.Chehovtyń «Vanıa aǵaı», M.Kárimniń «Aı tutylǵan tún», ózge de týyndylardy ataýǵa bolady. Sheshendikpen, sheberlikpen aýdarǵan romandar men povesterdiń qatarynda: Gı de Mopassan, L.Tolstoı, Sh.Aıtmatov, t.b. jaıly da málimetter jınaqtalyp berilgen.
Ábish Kekilbaev eńbekteriniń ishinde tarıhymyzdy tereńnen qozǵap jazǵan tarıhı-tanymdyq týyndylardyń jóni bólek ekeni ras. «Shejireler syr shertse...» degen atpen berilgen bólimde «Talaıǵy Taraz», «Uıqydaǵy arýdyń oıanýy», «Shandoz» atty derekti tarıhı baıandardaǵy maǵlumattar óte mańyzdy. «Shandoz» degen sózdi kitap aty etip ala otyryp, ony aınalymǵa engizgeni belgili. Ol sózdiń túpki maǵynasyna kelsek, «sulý, kórkem jigit» degen uǵymdy beredi. Ol arqyly Mahambettiń túr-tulǵasyn kóz aldyńa alyp keledi. Mańǵystaý, Taraz óńirlerindegi kıeli jerlerdiń arǵy-bergi silemderin tap basyp tarata aıtý, ondaǵy túrli ataýlardy jiliktep berý zamanaýı basylymnyń jetistigi deýimiz kerek.
Irgeli eńbektegi «Saparnamalar» bóliminde dara daryn ıesiniń kózimen kórip, qolymen ustaǵan álem jurttarynyń tirlik tynysyn ár qyrynan sarapqa salǵan baılamdary qashanda baıypty bolyp keletini anyq. Keshegi keńes zamanynda, odan keıin tý kóterip, táýelsiz el bolǵan tusta tórtkúl dúnıege jazýshy retinde de, memleket qaıratkeri sanatynda da barǵan saparlarynan jazǵan pýblısıstıkasy ensıklopedııadan eleýli oryn alǵan. Azamat qalamgerdiń ár jazbasy ózindik ózgesheligimen buryn qalaı este qalsa, kitapta da sondaı áserli berilgenin aıtýǵa tıistimiz. Tarlanbozdyń tabany tıgen elderdiń tarıhy, uly tulǵalary, qalasy men dalasy jaıly da qysqa derekter tartymdy ári taǵylym alarlyq. Bul turǵydan kelgende, oqyrman qalamgerdiń saparlarymen qatar, «azat elge aǵaıyn kóp» dep ózi aıtqandaı, ózge memleketterdiń ótkeni men búginin tıisinshe jan-jaqty bergenin ensıklopedııany paraqtap otyrǵanda kóz jetkizdik. Bir sózben aıtqanda, saraptamalyq pýblısıstıkalyq shyǵarmalardyń qashan jazylyp, qaıda jarııalanǵany, aıy-kúni bári taspadaǵydaı anyq.
Ábish Kekilbaev áleminde til men oı sheberiniń kósem sózderi ult tarıhyna qosylǵan qazyna desek, artyq aıtqandyq bolmaıdy. Sonyń aıǵaǵy shyǵar, 60 jyldan asa ýaqyt boıy tolǵaqty máselelerdi, ulttyq úlgi men úrdisterdi, til men dildi, eldik pen erlikti, halyqqa qajet dúnıelerdi, álemdik qubylystardy qamtyǵan, bárinde kórkem kestelegen dúnıeler rýhanı baılyǵymyzdyń bastaý basynda turǵandaı áserge bóleıdi. Munyń bári «Dáýirmen betpe-bet» (1972), «Zamanmen suhbat» (1996), «Azattyqtyń aq tańy» (1998), «Til jáne Táýelsizdik» (2007) kitaptary arqyly kórsetilgen. «Oıdaǵymyz boldy, ortamyz toldy», «Arǵa tartpaı – arman tul, namys qýmaı – maqsat tul» dep jigerińdi janyp, qalǵyp ketken janaryńdy ashatyn ár maqala men suhbattar alfavıttik tásilmen júıelengen.
Maqalalardaǵy «...Eles emessiń, estesiń. ...Tobamyz tek táýbemizden aıyra kórmesin!» dep arǵy-bergi ult jaqsylaryn áspettegen tustary, keıipkerleri, suhbat alǵan jýrnalıster týraly derekter sýretterimen oryn alǵan. Ár zamannyń «áp, bárekeldi» degizetin tustarynan qysqa úzindiler berip otyrý da zeıin-zerdeńe iz tastaıdy.
Jalpy, Ábish Kekilbaev maqalalary jaıly bólimdi oqyp shyqqanda – bári de kórkem dúnıe qatarynda ekenine esh shúbá keltirmeısiz.
О́z Otanymyzda, álem elderinde jaryq kórgen kitaptary sýretterimen jarııalanyp, qaı kezde, qaı baspada shyqqany kórsetilgen. Bıblıografııalyq kórsetkishte jazýshynyń kitaptarymen birge, ol týraly jazylǵan maqalalar jyldar boıynsha tizilip, avtorlary kórsetilip, qorǵalǵan ǵylymı dıssertasııalar da nazardan tys qalmaǵan. Ensıklopedııany daıyndaý kezinde synshy Á.Baıbol, jazýshy M.Izim, jýrnalıst D.Imambaevalardyń qosqan úlesin, sýretshi K.Bekenovtiń arnaıy salǵan ıllıýstrasııalary paıdalanǵany týraly joba jetekshisi eske salyp ótken.
«Taǵdyr men tarıh qoǵam men ult ómirindegi eń bir sheshýshi oqıǵalardyń ortasynda júrýge buıyrdy. Syrtqy baqylaýshy ǵana bolyp qalmaı, dodaǵa túsip, talqyly máselelerdiń sheshimin tabýyna qolma-qol aralasýǵa ıtermeledi... Áleýmetten asqan ádil qazy qaıda bar?! Áleýmetten asqan syrlasty qaıdan tabarsyń?» dep halqynyń qadirlisi bolyp, áleýmetin áspettegen bir dáýirdiń alyby, táńirim kelbetine qaraı kemeldikti de bergen, sóz ustap, oı terbeýde de tektilik tanyta alǵan azat qazaqtyń aıbynyn asyrýǵa da aıanbaı ter tógip úlesin qosqan, daralyǵy men danalyǵyn búkil shyǵarmalarynda dáleldegen, sóıtip iltıpatqa bólengen, úkilegen uldarynyń aldyńǵy sapynan tabylǵan tarlan talant týraly zamanaýı ensıklopedııa ult qundylyǵyna qosylǵan olja ekenine kim shúbá keltire alady. Bul eńbek – Ábish áleminiń bir júıege túsken alǵashqy bastaý basy dep uqqanymyz jón sekildi.
Endigi jerde Kekilbaev shyǵarmashylyǵynyń búkil bolmysyn osy kitaptan taýyp, Abaı, M.Áýezov ensıklopedııalarynyń qataryna qoıyp, taǵylymyn úırenip, tábárikteı qolda ustaıtynymyz haq. Ultym degen, jurtym degen uly jazýshy, qaıratker týraly mundaı izgi izdenister endi arna tarta beredi. Aldaǵy ýaqytta ensıklopedııanyń «О́miri men ortasy» «Kórsetkishter» atty ekinshi, úshinshi tomdary jurtshylyq qolyna tıedi. Túıindeı aıtqanda, kiriptarlyqtan qutylǵan, azamatyn qadirleı bilgen, ózin tanyp bilýge umtylǵan qazaq balasy úshin bul ensıklopedııa qazyna dep qabyldasaq, «bárekeldi!» dep bir sát damyldasaq, artynan jaqsy isti jalǵastyra bersek, qane! Bul keıingige úlgi, sabaq bolary sózsiz.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
